Chapter 3

व्यास उवाच एवं स महिषो नाम दानवो वरदर्पितः । प्राप्य राज्यं जगत्सर्वं वशे चक्रे महाबलः ॥ १ ॥ पृथिवीं पालयामास सागरान्तां भुजार्जिताम् । एकच्छत्रां निरातङ्कां वैरिवर्गविवर्जिताम् ॥ २ ॥ सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य महावीर्यो मदोत्कटः । धनाध्यक्षस्तथा ताम्रः सेनायुतसमावृतः ॥ ३ ॥ असिलोमा तथोदर्को बिडालाख्यश्च बाष्कलः । त्रिनेत्रोऽथ तथा कालबन्धको बलदर्पितः ॥ ४ ॥ एते सैन्ययुताः सर्वे दानवा मेदिनीं तदा । आवृत्य संस्थिताः काममृद्धां सागरमेखलाम् ॥ ५ ॥ करदाश्च कृताः सर्वे भूमिपालाः पुरातनाः । निहता ये बलोदग्राः क्षात्रधर्मव्यवस्थिताः ॥ ६ ॥ ब्राह्मणा वशगा जाता यज्ञभागसमर्पकाः । महिषस्य महाराज निखिले क्षितिमण्डले ॥ ७ ॥ एकातपत्रं तद्‌राज्यं कृत्वा स महिषासुरः । स्वर्गं जेतुं मनश्चक्रे वरदानेन गर्वितः ॥ ८ ॥ प्रणिधिं प्रेषयामास हयारिस्तु शचीपतिम् । स सन्देशहरं शीघ्रमाहूयोवाच दैत्यराट् ॥ ९ ॥ गच्छ वीर महाबाहो दूतत्वं कुरु मेऽनघ । ब्रूहि शक्रं दिवं गत्वा निःशङ्कः सुरसन्निधौ ॥ १० ॥ मुञ्च स्वर्गं सहस्राक्ष यथेष्टं गच्छ मा चिरम् । सेवां वा कुरु देवेश महिषस्य महात्मनः ॥ ११ ॥ स त्वां संरक्षयेन्नूनं राजा शरणमागतम् । तस्मात्त्वं शरणं याहि महिषस्य शचीपते ॥ १२ ॥ नोचेद्वज्रं गहाणाशु युद्धाय बलसूदन । पूर्वैर्जितोऽसि चास्माकं जानामि तव पौरुषम् ॥ १३ ॥ अहल्याजार विज्ञातं बलं ते सुरसङ्घप । युध्यस्व व्रज वा कामं यत्र ते रमते मनः ॥ १४ ॥ व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं तस्य शक्रः क्रोधसमन्वितः । उवाच तं नृपश्रेष्ठ स्मितपूर्वं वचस्तदा ॥ १५ ॥ न जानेऽहं सुमन्दात्मन् यतस्त्वं मददर्पितः । चिकित्सां संकरिष्यामि रोगस्यास्य प्रभोस्तव ॥ १६ ॥ अतः परं करिष्यामि मूलस्यास्य निमूलनम् । गच्छ दूत तथा ब्रूहि तस्याग्रे मम भाषितम् ॥ १७ ॥ शिष्टैर्दूता न हन्तव्यास्तस्मात्त्वां विसृजाम्यहम् । युद्धेच्छा चेत्समागच्छ त्वरितो महिषीसुत ॥ १८ ॥ हयारे त्वद्‌बलं ज्ञातं तृणादस्त्वं जडाकृतिः । शृङ्गयोस्ते करिष्यामि सुदृढं च शरासनम् ॥ १९ ॥ दर्पः शृङ्गबलात्तेऽस्ति विदितं कारणं मया । विषाणे ते परिच्छिद्य संहरिष्यामि तद्‌ बलम् ॥ २० ॥ यद्‌ बलेनातिपूर्णस्त्वं जातोऽसि बलदर्पितः । कुशलस्त्वं तदाघाते न युद्धे महिषाधम ॥ २१ ॥ व्यास उवाच इत्युक्तोऽसौ सुरेन्द्रेण स दूतस्त्वरितो गतः । जगाम महिषं मत्तं प्रणम्य प्रत्युवाच ह ॥ २२ ॥ दूत उवाच राजन्देवाधिपः कामं न त्वां विगणयत्यसौ । मन्यते स्वबलं पूर्णं देवसैन्यसमावृतः ॥ २३ ॥ यदुक्तं तेन मूर्खेण कथमन्यद्‌ ब्रवीम्यहम् । प्रियं सत्यं च वक्तव्यं भृत्येन पुरतः प्रभोः ॥ २४ ॥ प्रियं सत्यं च वक्तव्यं प्रभोरग्रे शुभेच्छुना । इति नीतिर्महाराज जागर्ति शुभकारिणी ॥ २५ ॥ केवलं चेत्प्रियं ब्रूयान्न ते कार्यं भविष्यति । परुषं च न वक्तव्यं कदाचिच्छुभमिच्छता ॥ २६ यथा रिपुमुखाद्वाचः प्रसरन्ति विषोपमाः । तथा भृत्यमुखान्नाथ निःसरन्ति कथं गिरः ॥ २७ ॥ यादृशानीह वाक्यानि तेनोक्तानि महीपते । तादृशानि न मे जिह्वा वक्तुमर्हति कर्हिचित् ॥ २८ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हेतुगर्भं तृणाशनः । भृशं कोपपरीतात्मा बभूव महिषासुरः ॥ २९ ॥ समाहूयाब्रवीद्दैत्यान्क्रोधसंरक्तलोचनः । लाङ्गूलं पृष्ठदेशे च कृत्वा मूत्रं परित्यजन् ॥ ३० ॥ भो भो दैत्याः सुरेन्द्रोऽसौ युद्धकामोऽस्ति सर्वथा । बलोद्योगं कुरुध्वं वै जेतव्योऽसौ सुराधमः ॥ ३१ ॥ मदग्रे को भवेच्छूरः कोटिशश्चेत्तथाविधाः । न बिभेम्येकतः कामं हनिष्याम्यद्य सर्वथा ॥ ३२ ॥ शरः शान्तेष्वसौ नूनं तपस्विषु बलाधिकः । बलकर्ता हि कुहको लम्पटः परदारहृत् ॥ ३३ ॥ अप्सरोबलसम्मत्तस्तपोविघ्नकरः खलः । छिद्रप्रहरणः पापो नित्यं विश्वासघातकः ॥ ३४ ॥ नमुचिर्निहतो येन कृत्वा सन्धिं दुरात्मना । शपथान्विविधानादौ कृत्वा भीतेन छद्मना ॥ ३५ ॥ विष्णुस्तु कपटाचार्यः कुहकः शपथाकरः । नानारूपधरः कामं बलकृद्दम्भपण्डितः ॥ ३६ ॥ कृत्वा कोलाकृतिं येन हिरण्याक्षो निपातितः । हिरण्यकशिपुर्येन नृसिंहेन च घातितः ॥ ३७ ॥ नाहं तद्वशगो नूनं भवेयं दनुनन्दनाः । विश्वासं नैव गच्छामि देवानां कुत्र कर्हिचित् ॥ ३८ ॥ किं करिष्यति मे विष्णुरिन्द्रो वा बलवत्तरः । रुद्रो वापि न मे शक्तः प्रतिकर्तुं रणाङ्गणे ॥ ३९ ॥ त्रिविष्टपं ग्रहीष्यामि जित्वेन्द्रं वरुणं यमम् । धनदं पावकं चैव चन्द्रसूर्यौ विजित्य च ॥ ४० ॥ यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यामोऽद्य सोमपाः । जित्वा देवसमूहञ्च विहरिष्यामि दानवैः ॥ ४१ ॥ न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानेन दानवाः । मरणं न नरेभ्यश्च नारी किं मे करिष्यति ॥ ४२ ॥ पातालपर्वतेभ्यश्च समाहूय वरान्वरान् । दानवान्मम सैन्येशान्कुर्वन्तु त्वरिताश्चराः ॥ ४३ ॥ एकोऽहं सर्वदेवेशान्विजेतुं दानवाः क्षमः । शोभार्थं वः समाहूय नयामि सुरसङ्गमे ॥ ४४ ॥ शृङ्गाभ्यां च खुराभ्यां च हनिष्येऽहं सुरान्किल । न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानप्रभावतः ॥ ४५ ॥ अवध्योऽहं सुरगणैरसुरैर्मानवैस्तथा । तस्मात्सज्जा भवन्त्वद्य देवलोकजयाय वै ॥ ४६ ॥ जित्वा सुरालयं दैत्या विहरिष्यामि नन्दने । मन्दारकुसुमापीडा देवयोषित्समन्विताः ॥ ४७ ॥ कामधेनुपयोत्सिक्ताः सुधापानप्रमोदिताः । देवगन्धर्वगीतादिनृत्यलास्यसमन्विताः ॥ ४८ ॥ उर्वशी मेनका रम्भा घृताची च तिलोत्तमा । प्रमद्वरा महासेना मिश्रकेशी मदोत्कटा ॥ ४९ ॥ विप्रचित्तिप्रभृतयो नृत्यगीतविशारदाः । रञ्जयिष्यन्ति वः सर्वान्नानासवनिषेवणैः ॥ ५० ॥ सर्वे सज्जा भवन्त्वद्य रोचतां गमनं दिवि । संग्रामार्थं सुरैः सार्धं कृत्वा मङ्गलमुत्तमम् ॥ ५१ ॥ रक्षणार्थं च सर्वेषां भार्गवं मुनिसत्तमम् । समाहूय च संपूज्य स्थाप्य यज्ञे गुरुं परम् ॥ ५२ ॥ व्यास उवाच इति सन्दिश्य दैत्येन्द्रान्महिषः पापधीस्तदा । जगाम त्वरितो राजन्भवनं स्वं मुदान्वितः ॥ ५३ ॥

vyāsa uvāca evaṃ sa mahiṣo nāma dānavo varadarpitaḥ | prāpya rājyaṃ jagatsarvaṃ vaśe cakre mahābalaḥ || 1 || pṛthivīṃ pālayāmāsa sāgarāntāṃ bhujārjitām | ekacchatrāṃ nirātaṅkāṃ vairivargavivarjitām || 2 || senānīścikṣurastasya mahāvīryo madotkaṭaḥ | dhanādhyakṣastathā tāmraḥ senāyutasamāvṛtaḥ || 3 || asilomā tathodarko biḍālākhyaśca bāṣkalaḥ | trinetro'tha tathā kālabandhako baladarpitaḥ || 4 || ete sainyayutāḥ sarve dānavā medinīṃ tadā | āvṛtya saṃsthitāḥ kāmamṛddhāṃ sāgaramekhalām || 5 || karadāśca kṛtāḥ sarve bhūmipālāḥ purātanāḥ | nihatā ye balodagrāḥ kṣātradharmavyavasthitāḥ || 6 || brāhmaṇā vaśagā jātā yajñabhāgasamarpakāḥ | mahiṣasya mahārāja nikhile kṣitimaṇḍale || 7 || ekātapatraṃ tad‌rājyaṃ kṛtvā sa mahiṣāsuraḥ | svargaṃ jetuṃ manaścakre varadānena garvitaḥ || 8 || praṇidhiṃ preṣayāmāsa hayāristu śacīpatim | sa sandeśaharaṃ śīghramāhūyovāca daityarāṭ || 9 || gaccha vīra mahābāho dūtatvaṃ kuru me'nagha | brūhi śakraṃ divaṃ gatvā niḥśaṅkaḥ surasannidhau || 10 || muñca svargaṃ sahasrākṣa yatheṣṭaṃ gaccha mā ciram | sevāṃ vā kuru deveśa mahiṣasya mahātmanaḥ || 11 || sa tvāṃ saṃrakṣayennūnaṃ rājā śaraṇamāgatam | tasmāttvaṃ śaraṇaṃ yāhi mahiṣasya śacīpate || 12 || nocedvajraṃ gahāṇāśu yuddhāya balasūdana | pūrvairjito'si cāsmākaṃ jānāmi tava pauruṣam || 13 || ahalyājāra vijñātaṃ balaṃ te surasaṅghapa | yudhyasva vraja vā kāmaṃ yatra te ramate manaḥ || 14 || vyāsa uvāca tacchutvā vacanaṃ tasya śakraḥ krodhasamanvitaḥ | uvāca taṃ nṛpaśreṣṭha smitapūrvaṃ vacastadā || 15 || na jāne'haṃ sumandātman yatastvaṃ madadarpitaḥ | cikitsāṃ saṃkariṣyāmi rogasyāsya prabhostava || 16 || ataḥ paraṃ kariṣyāmi mūlasyāsya nimūlanam | gaccha dūta tathā brūhi tasyāgre mama bhāṣitam || 17 || śiṣṭairdūtā na hantavyāstasmāttvāṃ visṛjāmyaham | yuddhecchā cetsamāgaccha tvarito mahiṣīsuta || 18 || hayāre tvad‌balaṃ jñātaṃ tṛṇādastvaṃ jaḍākṛtiḥ | śṛṅgayoste kariṣyāmi sudṛḍhaṃ ca śarāsanam || 19 || darpaḥ śṛṅgabalātte'sti viditaṃ kāraṇaṃ mayā | viṣāṇe te paricchidya saṃhariṣyāmi tad‌ balam || 20 || yad‌ balenātipūrṇastvaṃ jāto'si baladarpitaḥ | kuśalastvaṃ tadāghāte na yuddhe mahiṣādhama || 21 || vyāsa uvāca ityukto'sau surendreṇa sa dūtastvarito gataḥ | jagāma mahiṣaṃ mattaṃ praṇamya pratyuvāca ha || 22 || dūta uvāca rājandevādhipaḥ kāmaṃ na tvāṃ vigaṇayatyasau | manyate svabalaṃ pūrṇaṃ devasainyasamāvṛtaḥ || 23 || yaduktaṃ tena mūrkheṇa kathamanyad‌ bravīmyaham | priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ bhṛtyena purataḥ prabhoḥ || 24 || priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ prabhoragre śubhecchunā | iti nītirmahārāja jāgarti śubhakāriṇī || 25 || kevalaṃ cetpriyaṃ brūyānna te kāryaṃ bhaviṣyati | paruṣaṃ ca na vaktavyaṃ kadācicchubhamicchatā || 26 yathā ripumukhādvācaḥ prasaranti viṣopamāḥ | tathā bhṛtyamukhānnātha niḥsaranti kathaṃ giraḥ || 27 || yādṛśānīha vākyāni tenoktāni mahīpate | tādṛśāni na me jihvā vaktumarhati karhicit || 28 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya hetugarbhaṃ tṛṇāśanaḥ | bhṛśaṃ kopaparītātmā babhūva mahiṣāsuraḥ || 29 || samāhūyābravīddaityānkrodhasaṃraktalocanaḥ | lāṅgūlaṃ pṛṣṭhadeśe ca kṛtvā mūtraṃ parityajan || 30 || bho bho daityāḥ surendro'sau yuddhakāmo'sti sarvathā | balodyogaṃ kurudhvaṃ vai jetavyo'sau surādhamaḥ || 31 || madagre ko bhavecchūraḥ koṭiśaścettathāvidhāḥ | na bibhemyekataḥ kāmaṃ haniṣyāmyadya sarvathā || 32 || śaraḥ śānteṣvasau nūnaṃ tapasviṣu balādhikaḥ | balakartā hi kuhako lampaṭaḥ paradārahṛt || 33 || apsarobalasammattastapovighnakaraḥ khalaḥ | chidrapraharaṇaḥ pāpo nityaṃ viśvāsaghātakaḥ || 34 || namucirnihato yena kṛtvā sandhiṃ durātmanā | śapathānvividhānādau kṛtvā bhītena chadmanā || 35 || viṣṇustu kapaṭācāryaḥ kuhakaḥ śapathākaraḥ | nānārūpadharaḥ kāmaṃ balakṛddambhapaṇḍitaḥ || 36 || kṛtvā kolākṛtiṃ yena hiraṇyākṣo nipātitaḥ | hiraṇyakaśipuryena nṛsiṃhena ca ghātitaḥ || 37 || nāhaṃ tadvaśago nūnaṃ bhaveyaṃ danunandanāḥ | viśvāsaṃ naiva gacchāmi devānāṃ kutra karhicit || 38 || kiṃ kariṣyati me viṣṇurindro vā balavattaraḥ | rudro vāpi na me śaktaḥ pratikartuṃ raṇāṅgaṇe || 39 || triviṣṭapaṃ grahīṣyāmi jitvendraṃ varuṇaṃ yamam | dhanadaṃ pāvakaṃ caiva candrasūryau vijitya ca || 40 || yajñabhāgabhujaḥ sarve bhaviṣyāmo'dya somapāḥ | jitvā devasamūhañca vihariṣyāmi dānavaiḥ || 41 || na me bhayaṃ surebhyaśca varadānena dānavāḥ | maraṇaṃ na narebhyaśca nārī kiṃ me kariṣyati || 42 || pātālaparvatebhyaśca samāhūya varānvarān | dānavānmama sainyeśānkurvantu tvaritāścarāḥ || 43 || eko'haṃ sarvadeveśānvijetuṃ dānavāḥ kṣamaḥ | śobhārthaṃ vaḥ samāhūya nayāmi surasaṅgame || 44 || śṛṅgābhyāṃ ca khurābhyāṃ ca haniṣye'haṃ surānkila | na me bhayaṃ surebhyaśca varadānaprabhāvataḥ || 45 || avadhyo'haṃ suragaṇairasurairmānavaistathā | tasmātsajjā bhavantvadya devalokajayāya vai || 46 || jitvā surālayaṃ daityā vihariṣyāmi nandane | mandārakusumāpīḍā devayoṣitsamanvitāḥ || 47 || kāmadhenupayotsiktāḥ sudhāpānapramoditāḥ | devagandharvagītādinṛtyalāsyasamanvitāḥ || 48 || urvaśī menakā rambhā ghṛtācī ca tilottamā | pramadvarā mahāsenā miśrakeśī madotkaṭā || 49 || vipracittiprabhṛtayo nṛtyagītaviśāradāḥ | rañjayiṣyanti vaḥ sarvānnānāsavaniṣevaṇaiḥ || 50 || sarve sajjā bhavantvadya rocatāṃ gamanaṃ divi | saṃgrāmārthaṃ suraiḥ sārdhaṃ kṛtvā maṅgalamuttamam || 51 || rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhārgavaṃ munisattamam | samāhūya ca saṃpūjya sthāpya yajñe guruṃ param || 52 || vyāsa uvāca iti sandiśya daityendrānmahiṣaḥ pāpadhīstadā | jagāma tvarito rājanbhavanaṃ svaṃ mudānvitaḥ || 53 ||