Chapter 3

व्यास उवाच - इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा । पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च ॥ १ ॥ पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा । विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत् ॥ २ ॥ वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः । क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः ॥ ३ ॥ तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतीषी वीक्षिते मया । सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया ॥ ४ ॥ जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल । हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः ॥ ५ ॥ तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया । न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले ॥ ६ ॥ राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु । मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात् ॥ ७ ॥ तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् । स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम् ॥ ८ ॥ प्रणम्य दण्डवद्‌भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति । तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः ॥ ९ ॥ पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् । अज्ञानाद्‌बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ १० ॥ अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् । तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ ११ ॥ व्यास उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम् ॥ १२ ॥ च्यवन उवाच - राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि । न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते ॥ १३ ॥ नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते ॥ १४ ॥ अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः । सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम् ॥ १५ ॥ किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव ॥ १६ ॥ राजोवाच - सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् । क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः ॥ १७ ॥ च्यवन उवाच - अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः । त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम् ॥ १८ ॥ क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप । देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम् ॥ १९ ॥ तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते । करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति ॥ २० ॥ एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति । सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः ॥ २१ ॥ विचिन्त्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर । न चात्र दूषणं किञ्चित्तापसोऽहं यतव्रतः ॥ २२ ॥ व्यास उवाच - शर्यातिर्वचनं श्रुत्वा मुनेश्चिन्तातुरोऽभवत् । न दास्येऽप्यथवा दास्ये किञ्चिन्नोवाच भारत ॥ २३ ॥ कथमन्धाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् । देवकन्योपमां दत्त्वा सुखी स्यामात्मसम्भवाम् ॥ २४ ॥ को वात्मनः सुखार्थाय पुत्र्याः संसारजं सुखम् । हरतेऽल्पमतिः पापो जानन्नपि शुभाशुभम् ॥ २५ ॥ प्राप्य सा च्यवनं सुभ्रूः पञ्चबाणशरार्दिता । अन्धं वृद्धं पतिं प्राप्य कथं कालं नयिष्यति ॥ २६ ॥ यौवने दुर्जयः कामो विशेषेण सुरूपया । आत्मतुल्यं पतिं प्राप्य किमु वृद्धं विलोचनम् ॥ २७ ॥ गौतमं तापसं प्राप्य रूपयौवनसंयुता । अहल्या वासवेनाशु वञ्चिता वरवर्णिनी ॥ २८ ॥ शप्ता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् । तस्माद्‌भवतु मे दुःखं न ददामि सुकन्यकाम् ॥ २९ ॥ इति सञ्चिन्त्य शर्यातिर्विमना स्वगृहं ययौ । सचिवांश्च समादाय मन्त्रं चक्रेऽतिदुःखितः ॥ ३० ॥ भो मन्त्रिणो ब्रुवन्त्वद्य किं कर्तव्यं मयाधुना । पुत्री देयाथ विप्राय भोक्तव्यं दुःखमेव वा ॥ ३१ ॥ विचारयध्वं मिलिता हितं स्यान्मम वै कथम् । मन्त्रिण ऊचुः - किं ब्रूमोऽस्मिन्महाराज सङ्कटेऽतिदुरासदे ॥ ३२ ॥ दुर्भगाय सुकन्यैषा कथं देयातिसुन्दरी । व्यास उवाच - तदा चिन्ताकुलं वीक्ष्य पितरं मन्त्रिणस्तदा ॥ ३३ ॥ सुकन्या त्विङ्‌गितं ज्ञात्वा प्रहस्येदमुवाच ह । पितः कस्माद्‌भवानद्य चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥ ३४ ॥ मत्कृते दुःखसंविग्नो विषण्णवदनोऽसि वै । अहं गत्वा मुनिं तत्र समाश्वास्य भयार्दितम् ॥ ३५ ॥ करिष्यामि प्रसन्नं तं आत्मदानेन वै पितः । इति राजा वचः श्रुत्वा भाषितं यत्सुकन्यया ॥ ३६ ॥ तामुवाच प्रसन्नात्मा सचिवानां च शृण्वताम् । कथं पुत्रि त्वमन्धस्य परिचर्यां वनेऽबला ॥ ३७ ॥ करिष्यसि जरार्तस्य क्रोधनस्य विशेषतः । कथमन्धाय चानेन रूपेण रतिसन्निभाम् ॥ ३८ ॥ ददामि जरया ग्रस्तदेहाय सुखवाञ्छया । पित्रा पुत्री प्रदातव्या वयोज्ञातिबलाय च ॥ ३९ ॥ धनधान्यसमृद्धाय नाधनाय कदाचन । क्व ते रूपं विशालाक्षि क्वासौ वृद्धो वनेचरः ॥ ४० ॥ कथं देया मया पुत्री तस्मै नातिवराय च । उटजे नियतं वासो यस्य नित्यं मनोहरे ॥ ४१ ॥ कथमम्बुजपत्राक्षि कल्पनीयो मया तव । मरणं मे वरं प्राप्तं सैनिकानां तथैव च ॥ ४२ ॥ न ते प्रदानमन्धाय रोचते पिकभाषिणि । भवितव्यं भवत्येव धैर्यं नैव त्यजाम्यहम् ॥ ४३ ॥ सुस्थिरा भव सुश्रोणि न दास्येऽन्धाय कर्हिचित् । राज्यं तिष्ठतु वा यातु देहोऽयं च तथैव मे ॥ ४४ ॥ न त्वां दास्याम्यहं तस्मै नेत्रहीनाय बालिके । सुकन्या तं तदा प्राह श्रुत्व तद्वचनं पितुः ॥ ४५ ॥ प्रसन्नवदनातीव स्नेहयुक्तमिदं वचः । सुकन्योवाच - न मे चिन्ता पितः कार्या देहि मां मुनयेऽधुना ॥ ४६ ॥ सुखं भवतु सर्वेषां लोकानां मत्कृतेन हि । सेवयिष्यामि सन्तुष्टा पतिं परमपावनम् ॥ ४७ ॥ भक्त्या परमया चापि वृद्धं च विजने वने । सतीधर्मपरा चाहं चरिष्यामि सुसम्मतम् ॥ ४८ ॥ न भोगेच्छास्ति मे तात स्वस्थं चित्तं ममानघ । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मन्त्रिणो विस्मयं गताः ॥ ४९ ॥ राजा च परमप्रीतो जगाम मुनिसन्निधौ । गत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच तपोधनम् ॥ ५० ॥ स्वामिन् गृहाण पुत्रीं मे सेवार्थं विधिवद्विभो । इत्युक्त्वासौ ददौ पुत्रीं विवाहविधिना नृपः ॥ ५१ ॥ प्रतिगृह्य मुनिः कन्यां प्रसन्नो भार्गवोऽभवत् । पारिबर्हं न जग्राह दीयमानं नृपेण ह ॥ ५२ ॥ कन्यामेवाग्रहीत्कामं परिचर्यार्थमात्मनः । प्रसन्नेऽस्मिन्मुनौ जातं सैनिकानां सुखं तदा ॥ ५३ ॥ राज्ञश्च परमाह्लादः सञ्जातस्तत्क्षणादपि । दत्त्वा पुत्रीं यदा राजा गमनाय गृहं प्रति ॥ ५४ ॥ मतिं चकार तवङ्‌गी तदोवाच नृपं सुता । सुकन्योवाच - गृहाण मम वासांसि भूषणानि च मे पितः ॥ ५५ ॥ वल्कलं परिधानाय प्रयच्छाजिनमुत्तमम् । वेषं तु मुनिपत्‍नीनां कृत्वा तपसि सेवनम् ॥ ५६ ॥ करिष्यामि तथा तात यथा ते कीर्तिरच्युता । भविष्यति भुवः पृष्ठे तथा स्वर्गे रसातले ॥ ५७ ॥ परलोकसुखायाहं चरिष्यामि दिवानिशम् । दत्त्वान्धाय च वृद्धाय सुन्दरीं युवतीं तु माम् ॥ ५८ ॥ चिन्ता त्वया न कर्तव्या शीलनाशसमुद्‌भवा । अरुन्धती वसिष्ठस्य धर्मपत्‍नी यथा भुवि ॥ ५९ ॥ तथैवाहं भविष्यामि नात्र कार्या विचारणा । अनसूया यथा साध्वी भार्यात्रेः प्रथिता भुवि ॥ ६० ॥ तथैवाहं भविष्यामि पुत्री कीर्तिकरी तव । सुकन्यावचनं श्रुत्वा राजा परमधर्मवित् ॥ ६१ ॥ दत्त्वाजिनं रुरोदाशु वीक्ष्य तां चारुहासिनीम् । त्यक्त्वा भूषणवासांसि मुनिवेषधरां सुताम् ॥ ६२ ॥ विवर्णवदनो भूत्वा स्थितस्तत्रैव पार्थिवः । राज्ञ्यः सर्वाः सुतां दृष्ट्वा वल्कलाजिनधारिणीम् ॥ ६३ ॥ रुरुदुर्भृशशोकार्ता वेपमाना इवाभवन् । तामापृच्छ्य महीपालो मन्त्रिभिः परिवारितः । ययौ स्वनगरं राजन् मुक्त्वा पुत्रीं शुचार्पिताम् ॥ ६४ ॥

vyāsa uvāca - iti papraccha tānsarvān rājā cintākulastathā | paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ sāmnā cogratayāpi ca || 1 || pīḍyamānaṃ janaṃ vīkṣya pitaraṃ duḥkhitaṃ tathā | vicintya śūlabhedaṃ sā sukanyā cedamabravīt || 2 || vane mayā pitastatra valmīko vīrudhāvṛtaḥ | krīḍantyā sudṛḍho dṛṣṭaśchidradvayasamanvitaḥ || 3 || tatra khadyotavaddīptajyotīṣī vīkṣite mayā | sūcyāviddhe mahārāja punaḥ khadyotaśaṅkayā || 4 || jalaklinnā tadā sūcī mayā dṛṣṭā pitaḥ kila | hāheti ca śrutaḥ śabdo mando valmīkamadhyataḥ || 5 || tadāhaṃ vismitā rājankimetaditi śaṅkayā | na jāne kiṃ mayā viddhaṃ tasminvalmīkamaṇḍale || 6 || rājā śrutvā tu śaryātiḥ sukanyāvacanaṃ mṛdu | munestaddhelanaṃ jñātvā valmīkaṃ kṣipramabhyagāt || 7 || tatrāpaśyattapovṛddhaṃ cyavanaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam | sphoṭayāmāsa valmīkaṃ munidehāvṛtaṃ bhṛśam || 8 || praṇamya daṇḍavad‌bhūmau rājā taṃ bhārgavaṃ prati | tuṣṭāva vinayopetastamuvāca kṛtāñjaliḥ || 9 || putryā mama mahābhāga krīḍantyā duṣkṛtaṃ kṛtam | ajñānād‌bālayā brahman kṛtaṃ tatkṣantumarhasi || 10 || akrodhanā hi munayo bhavantīti mayā śrutam | tasmāttvamapi bālāyāḥ kṣantumarhasi sāmpratam || 11 || vyāsa uvāca - iti śrutvā vacastasya cyavano vākyamabravīt | vinayopanataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam || 12 || cyavana uvāca - rājannāhaṃ kadācidvai karomi krodhamaṇvapi | na mayādyaiva śaptastvaṃ duhitrā pīḍane kṛte || 13 || netre pīḍā samutpannā mama cādya nirāgasaḥ | tena pāpena jānāmi duḥkhitastvaṃ mahīpate || 14 || aparādhaṃ paraṃ kṛtvā devībhaktasya ko janaḥ | sukhaṃ labheta yadapi bhavet trātā śivaḥ svayam || 15 || kiṃ karomi mahīpāla netrahīno jarāvṛtaḥ | andhasya paricaryāṃ ca kaḥ kariṣyati pārthiva || 16 || rājovāca - sevakā bahavaḥ sevāṃ kariṣyanti tavāniśam | kṣamasva muniśārdūla svalpakrodhā hi tāpasāḥ || 17 || cyavana uvāca - andho'haṃ nirjano rājaṃstapastaptuṃ kathaṃ kṣamaḥ | tvadīyāḥ sevakāḥ kiṃ te kariṣyanti mama priyam || 18 || kṣamāpayasi cenmāṃ tvaṃ kuru me vacanaṃ nṛpa | dehi me paricaryārthaṃ kanyāṃ kamalalocanām || 19 || tuṣye'nayā mahārāja putryā tava mahāmate | kariṣyāmi tapaścāhaṃ sā me sevāṃ kariṣyati || 20 || evaṃ kṛte sukhaṃ me syāttava caiva bhaviṣyati | santuṣṭe mayi rājendra sainikānāṃ na saṃśayaḥ || 21 || vicintya manasā bhūpa kanyādānaṃ samācara | na cātra dūṣaṇaṃ kiñcittāpaso'haṃ yatavrataḥ || 22 || vyāsa uvāca - śaryātirvacanaṃ śrutvā muneścintāturo'bhavat | na dāsye'pyathavā dāsye kiñcinnovāca bhārata || 23 || kathamandhāya vṛddhāya kurūpāya sutāmimām | devakanyopamāṃ dattvā sukhī syāmātmasambhavām || 24 || ko vātmanaḥ sukhārthāya putryāḥ saṃsārajaṃ sukham | harate'lpamatiḥ pāpo jānannapi śubhāśubham || 25 || prāpya sā cyavanaṃ subhrūḥ pañcabāṇaśarārditā | andhaṃ vṛddhaṃ patiṃ prāpya kathaṃ kālaṃ nayiṣyati || 26 || yauvane durjayaḥ kāmo viśeṣeṇa surūpayā | ātmatulyaṃ patiṃ prāpya kimu vṛddhaṃ vilocanam || 27 || gautamaṃ tāpasaṃ prāpya rūpayauvanasaṃyutā | ahalyā vāsavenāśu vañcitā varavarṇinī || 28 || śaptā ca patinā paścājjñātvā dharmaviparyayam | tasmād‌bhavatu me duḥkhaṃ na dadāmi sukanyakām || 29 || iti sañcintya śaryātirvimanā svagṛhaṃ yayau | sacivāṃśca samādāya mantraṃ cakre'tiduḥkhitaḥ || 30 || bho mantriṇo bruvantvadya kiṃ kartavyaṃ mayādhunā | putrī deyātha viprāya bhoktavyaṃ duḥkhameva vā || 31 || vicārayadhvaṃ militā hitaṃ syānmama vai katham | mantriṇa ūcuḥ - kiṃ brūmo'sminmahārāja saṅkaṭe'tidurāsade || 32 || durbhagāya sukanyaiṣā kathaṃ deyātisundarī | vyāsa uvāca - tadā cintākulaṃ vīkṣya pitaraṃ mantriṇastadā || 33 || sukanyā tviṅ‌gitaṃ jñātvā prahasyedamuvāca ha | pitaḥ kasmād‌bhavānadya cintāvyākulitendriyaḥ || 34 || matkṛte duḥkhasaṃvigno viṣaṇṇavadano'si vai | ahaṃ gatvā muniṃ tatra samāśvāsya bhayārditam || 35 || kariṣyāmi prasannaṃ taṃ ātmadānena vai pitaḥ | iti rājā vacaḥ śrutvā bhāṣitaṃ yatsukanyayā || 36 || tāmuvāca prasannātmā sacivānāṃ ca śṛṇvatām | kathaṃ putri tvamandhasya paricaryāṃ vane'balā || 37 || kariṣyasi jarārtasya krodhanasya viśeṣataḥ | kathamandhāya cānena rūpeṇa ratisannibhām || 38 || dadāmi jarayā grastadehāya sukhavāñchayā | pitrā putrī pradātavyā vayojñātibalāya ca || 39 || dhanadhānyasamṛddhāya nādhanāya kadācana | kva te rūpaṃ viśālākṣi kvāsau vṛddho vanecaraḥ || 40 || kathaṃ deyā mayā putrī tasmai nātivarāya ca | uṭaje niyataṃ vāso yasya nityaṃ manohare || 41 || kathamambujapatrākṣi kalpanīyo mayā tava | maraṇaṃ me varaṃ prāptaṃ sainikānāṃ tathaiva ca || 42 || na te pradānamandhāya rocate pikabhāṣiṇi | bhavitavyaṃ bhavatyeva dhairyaṃ naiva tyajāmyaham || 43 || susthirā bhava suśroṇi na dāsye'ndhāya karhicit | rājyaṃ tiṣṭhatu vā yātu deho'yaṃ ca tathaiva me || 44 || na tvāṃ dāsyāmyahaṃ tasmai netrahīnāya bālike | sukanyā taṃ tadā prāha śrutva tadvacanaṃ pituḥ || 45 || prasannavadanātīva snehayuktamidaṃ vacaḥ | sukanyovāca - na me cintā pitaḥ kāryā dehi māṃ munaye'dhunā || 46 || sukhaṃ bhavatu sarveṣāṃ lokānāṃ matkṛtena hi | sevayiṣyāmi santuṣṭā patiṃ paramapāvanam || 47 || bhaktyā paramayā cāpi vṛddhaṃ ca vijane vane | satīdharmaparā cāhaṃ cariṣyāmi susammatam || 48 || na bhogecchāsti me tāta svasthaṃ cittaṃ mamānagha | vyāsa uvāca - tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mantriṇo vismayaṃ gatāḥ || 49 || rājā ca paramaprīto jagāma munisannidhau | gatvā praṇamya śirasā tamuvāca tapodhanam || 50 || svāmin gṛhāṇa putrīṃ me sevārthaṃ vidhivadvibho | ityuktvāsau dadau putrīṃ vivāhavidhinā nṛpaḥ || 51 || pratigṛhya muniḥ kanyāṃ prasanno bhārgavo'bhavat | pāribarhaṃ na jagrāha dīyamānaṃ nṛpeṇa ha || 52 || kanyāmevāgrahītkāmaṃ paricaryārthamātmanaḥ | prasanne'sminmunau jātaṃ sainikānāṃ sukhaṃ tadā || 53 || rājñaśca paramāhlādaḥ sañjātastatkṣaṇādapi | dattvā putrīṃ yadā rājā gamanāya gṛhaṃ prati || 54 || matiṃ cakāra tavaṅ‌gī tadovāca nṛpaṃ sutā | sukanyovāca - gṛhāṇa mama vāsāṃsi bhūṣaṇāni ca me pitaḥ || 55 || valkalaṃ paridhānāya prayacchājinamuttamam | veṣaṃ tu munipat‍nīnāṃ kṛtvā tapasi sevanam || 56 || kariṣyāmi tathā tāta yathā te kīrtiracyutā | bhaviṣyati bhuvaḥ pṛṣṭhe tathā svarge rasātale || 57 || paralokasukhāyāhaṃ cariṣyāmi divāniśam | dattvāndhāya ca vṛddhāya sundarīṃ yuvatīṃ tu mām || 58 || cintā tvayā na kartavyā śīlanāśasamud‌bhavā | arundhatī vasiṣṭhasya dharmapat‍nī yathā bhuvi || 59 || tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā | anasūyā yathā sādhvī bhāryātreḥ prathitā bhuvi || 60 || tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi putrī kīrtikarī tava | sukanyāvacanaṃ śrutvā rājā paramadharmavit || 61 || dattvājinaṃ rurodāśu vīkṣya tāṃ cāruhāsinīm | tyaktvā bhūṣaṇavāsāṃsi muniveṣadharāṃ sutām || 62 || vivarṇavadano bhūtvā sthitastatraiva pārthivaḥ | rājñyaḥ sarvāḥ sutāṃ dṛṣṭvā valkalājinadhāriṇīm || 63 || rurudurbhṛśaśokārtā vepamānā ivābhavan | tāmāpṛcchya mahīpālo mantribhiḥ parivāritaḥ | yayau svanagaraṃ rājan muktvā putrīṃ śucārpitām || 64 ||