Chapter 2

गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनम् श्रीनारायण उवाच वर्णानां शक्तयः काश्च ताः शृणुष्व महामुने । वामदेवी प्रिया सत्या विश्वा भद्रविलासिनी ॥ १ ॥ प्रभावती जया शान्ता कान्ता दुर्गा सरस्वती । विद्रुमा च विशालेशा व्यापिनी विमला तथा ॥ २ ॥ तमोऽपहारिणी सूक्ष्मा विश्वयोनिर्जया वशा । पद्मालया परा शोभा भद्रा च त्रिपदा स्मृता ॥ ३ ॥ चतुर्विंशतिवर्णानां शक्तयः समुदाहृताः । अतः परं वर्णवर्णान्व्याहरामि यथातथम् ॥ ४ ॥ चम्पका अतसीपुष्पसन्निभं विद्रुमं तथा । स्फटिकाकारकं चैव पद्मपुष्पसमप्रभम् ॥ ५ ॥ तरुणादित्यसङ्‌काशं शङ्‌खकुन्देन्दुसन्निभम् । प्रवालपद्यपत्राभं पद्मरागसमप्रभम् ॥ ६ ॥ इन्द्रनीलमणिप्रख्यं मौक्तिकं कुङ्‌कुमप्रभम् । अञ्जनाभं च रक्तं च वैदूर्यं क्षौद्रसन्निभम् ॥ ७ ॥ हारिद्रं कुन्ददुग्धाभं रविकान्तिसमप्रभम् । शुकपुच्छनिभं तद्वच्छतपत्रनिभं तथा ॥ ८ ॥ केतकीपुष्पसंकाशं मल्लिकाकुसुमप्रभम् । करवीरश्च इत्येते क्रमेण परिकीर्तिताः ॥ ९ ॥ वर्णाः प्रोक्ताश्च वर्णानां महापापविशोधनाः । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ॥ १० ॥ गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शस्तथैव च । उपस्थं पायुपादं च पाणी वागपि च क्रमात् ॥ ११ ॥ प्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं च ततः परम् । प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानश्च ततः परम् ॥ १२ ॥ तत्त्वान्येतानि वर्णानां क्रमशः कीर्तितानि तु । अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्णमुद्राः कमेण तु ॥ १३ ॥ सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्मृतं तथा । द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा ॥ १४ ॥ षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाज्जलिकं तथा । शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम् ॥ १५ ॥ विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् । सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्‌गरं पल्लवं तथा ॥ १६ ॥ त्रिशूलयोनी सुरभिश्चाक्षमाला च लिङ्‌गकम् । अम्बुजं च महामुद्रास्तुर्यरूपाः प्रकीर्तिताः ॥ १७ ॥ इत्येताः कीर्तिता मुद्रा वर्णानां ते महामुने । महापापक्षयकराः कीर्तिदाः कान्तिदा मुने ॥ १८ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादस्कन्धे गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

gāyatriśaktyādipratipādanam śrīnārāyaṇa uvāca varṇānāṃ śaktayaḥ kāśca tāḥ śṛṇuṣva mahāmune | vāmadevī priyā satyā viśvā bhadravilāsinī || 1 || prabhāvatī jayā śāntā kāntā durgā sarasvatī | vidrumā ca viśāleśā vyāpinī vimalā tathā || 2 || tamo'pahāriṇī sūkṣmā viśvayonirjayā vaśā | padmālayā parā śobhā bhadrā ca tripadā smṛtā || 3 || caturviṃśativarṇānāṃ śaktayaḥ samudāhṛtāḥ | ataḥ paraṃ varṇavarṇānvyāharāmi yathātatham || 4 || campakā atasīpuṣpasannibhaṃ vidrumaṃ tathā | sphaṭikākārakaṃ caiva padmapuṣpasamaprabham || 5 || taruṇādityasaṅ‌kāśaṃ śaṅ‌khakundendusannibham | pravālapadyapatrābhaṃ padmarāgasamaprabham || 6 || indranīlamaṇiprakhyaṃ mauktikaṃ kuṅ‌kumaprabham | añjanābhaṃ ca raktaṃ ca vaidūryaṃ kṣaudrasannibham || 7 || hāridraṃ kundadugdhābhaṃ ravikāntisamaprabham | śukapucchanibhaṃ tadvacchatapatranibhaṃ tathā || 8 || ketakīpuṣpasaṃkāśaṃ mallikākusumaprabham | karavīraśca ityete krameṇa parikīrtitāḥ || 9 || varṇāḥ proktāśca varṇānāṃ mahāpāpaviśodhanāḥ | pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa eva ca || 10 || gandho rasaśca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśastathaiva ca | upasthaṃ pāyupādaṃ ca pāṇī vāgapi ca kramāt || 11 || prāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ ca tataḥ param | prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānaśca tataḥ param || 12 || tattvānyetāni varṇānāṃ kramaśaḥ kīrtitāni tu | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varṇamudrāḥ kameṇa tu || 13 || sumukhaṃ sampuṭaṃ caiva vitataṃ vismṛtaṃ tathā | dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuḥpañcamukhaṃ tathā || 14 || ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakājjalikaṃ tathā | śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham || 15 || vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam | siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mud‌garaṃ pallavaṃ tathā || 16 || triśūlayonī surabhiścākṣamālā ca liṅ‌gakam | ambujaṃ ca mahāmudrāsturyarūpāḥ prakīrtitāḥ || 17 || ityetāḥ kīrtitā mudrā varṇānāṃ te mahāmune | mahāpāpakṣayakarāḥ kīrtidāḥ kāntidā mune || 18 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaskandhe gāyatriśaktyādipratipādanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||