Chapter 2

ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् । सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः ॥ १ ॥ शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदाद्‌ऋषिसत्तमात् ॥ २ ॥ एकदा नारदH श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे । आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा । ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात् ॥ ४ ॥ विधिवत्पूजयित्वा तं उक्तवान्वचनं त्विदम् । पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै ॥ ५ ॥ कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् । राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले ॥ ६ ॥ तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्‌भुतम् । श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम् ॥ ७ ॥ समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् । इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित् ॥ ८ ॥ उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् । नारद उवाच - शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम् ॥ ९ ॥ पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् । ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः ॥ १० ॥ विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः । सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान् ॥ ११ ॥ तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा । सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् ॥ १२ ॥ पुत्रानुत्पदयामास मानसाञ्छुभलक्षणान् । मरीचिः प्रथिस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि ॥ १३ ॥ तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः । त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल ॥ १४ ॥ देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः । पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी ॥ १५ ॥ देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु । तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः ॥ १६ ॥ तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः । नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः ॥ १७ ॥ तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः । इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ॥ १८ ॥ नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः । करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ॥ १९ ॥ इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत । तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान् ॥ २० ॥ नवानां वंशविस्तारं संक्षेपेण निशामय । शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम् ॥ २१ ॥ नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् । धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः ॥ २२ ॥ धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत । संग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा ॥ २३ ॥ शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः । सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता ॥ २४ ॥ च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी । मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह ॥ २५ ॥ विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् । जनमेजय उवाच सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया ॥ २६ ॥ यद्‌राजा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना । कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता ॥ २७ ॥ पुत्री यदा भवेद्‌राजा तदान्धाय प्रयच्छति । ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः ॥ २८ ॥ कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा । सूत उवाच - इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै ॥ २९ ॥ द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव । व्यास उवाच - वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः ॥ ३० ॥ तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः । राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः ॥ ३१ ॥ पत्‍न्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः । एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी ॥ ३२ ॥ पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी । नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम् ॥ ३३ ॥ बद्धसोपानमार्गं च स्वच्छपानीयपूरितम् । हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥ ३४ ॥ दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् । पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम् ॥ ३५ ॥ पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः । सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम् ॥ ३६ ॥ वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् । जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा ॥ ३७ ॥ क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः । यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः ॥ ३८ ॥ जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् । पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम् ॥ ३९ ॥ बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् । तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते ॥ ४० ॥ भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः । ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः ॥ ४१ ॥ कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः । इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः ॥ ४२ ॥ जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् । सवल्मीकोऽभवद्‍राजल्लँताभिः परिवेष्टितः ॥ ४३ ॥ कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः । तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः ॥ ४४ ॥ कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः । आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम् ॥ ४५ ॥ शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले । क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे ॥ ४६ ॥ सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा ॥ ४७ ॥ सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत् ॥ ४८ ॥ क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः । ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी ॥ ४९ ॥ किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे । गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी ॥ ५० ॥ सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा । विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी ॥ ५१ ॥ तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः । तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः ॥ ५२ ॥ दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने । मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि ॥ ५३ ॥ तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै । किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने ॥ ५४ ॥ दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका । क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च ॥ ५५ ॥ चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् । वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह ॥ ५६ ॥ शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् । विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः ॥ ५७ ॥ गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा । ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत् ॥ ५८ ॥ सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् । चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे ॥ ५९ ॥ विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा । गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम् ॥ ६० ॥ सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः । च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम् ॥ ६१ ॥ केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे । तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः ॥ ६२ ॥ तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः । केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः ॥ ६३ ॥ ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह ॥ ६४ ॥ इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः । मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम् ॥ ६५ ॥

mamākhyāhi mahābhāga rājñāṃ vaṃśaṃ suvistaram | sūryānvayaprasūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ || 1 || śṛṇu bhārata vakṣyāmi ravivaṃśasya vistaram | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradād‌ṛṣisattamāt || 2 || ekadā nāradaH śrīmānsarasvatyāstaṭe śubhe | ājagāmāśrame puṇye vicaransvecchayā muniḥ || 3 || praṇamya śirasā pādau tasyāgre saṃsthitastadā | tatastasyāsanaṃ dattvā kṛtvārhaṇamathādarāt || 4 || vidhivatpūjayitvā taṃ uktavānvacanaṃ tvidam | pāvito'haṃ muniśreṣṭha pūjyasyāgamanena vai || 5 || kathāṃ kathaya sarvajña rājñāṃ caritasaṃyutām | rājāno ye samākhyātāḥ saptame'sminmanoḥ kule || 6 || teṣāmutpattiratulā caritaṃ paramād‌bhutam | śrotukāmo'smyahaṃ brahman sūryavaṃśasya vistaram || 7 || samākhyāhi muniśreṣṭha samāsavyāsapūrvakam | iti pṛṣṭo mayā rājannāradaḥ paramārthavit || 8 || uvāca prahasanprītaḥ samābhāṣya mudānvayam | nārada uvāca - śṛṇu satyavatīsūno rājñāṃ vaṃśamanuttamam || 9 || pāvanaṃ karṇasukhadaṃ dharmajñānādibhiryutam | brahmā pūrvaṃ jagatkartā nābhipaṅkajasambhavaḥ || 10 || viṣṇoriti purāṇeṣu prasiddhaḥ parikīrtitaḥ | sarvajñaḥ sarvakartāsau svayambhūḥ sarvaśaktimān || 11 || tapastaptvā sa viśvātmā varṣāṇāmayutaṃ purā | sṛṣṭikāmaḥ śivāṃ dhyātvā prāpya śaktimanuttamām || 12 || putrānutpadayāmāsa mānasāñchubhalakṣaṇān | marīciḥ prathisteṣāmabhavatsṛṣṭikarmaṇi || 13 || tasya putro'tivikhyātaḥ kaśyapaḥ sarvasammataḥ | trayodaśaiva tasyāsanbhāryā dakṣasutāḥ kila || 14 || devāḥ sarve samutpannā daityā yakṣāśca pannagāḥ | paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tasmātsṛṣṭistu kāśyapī || 15 || devānāṃ prathitaḥ sūryo vivasvānnāma tasya tu | tasya putraḥ sa vikhyāto vaivasvatamanurnṛpaḥ || 16 || tasya putrastathekṣvākuḥ sūryavaṃśavivardhanaḥ | navābhavansutāstasya manorikṣvākupūrvajāḥ || 17 || teṣāṃ nāmāni rājendra śṛṇuṣvaikamanāḥ punaḥ | ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca || 18 || nariṣyantastathā prāṃśurnṛgo diṣṭaśca saptamaḥ | karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite mānavāḥ smṛtāḥ || 19 || ikṣvākustu manoḥ putraḥ prathamaḥ samajāyata | tasya putraśataṃ cāsījjyeṣṭho vikukṣirātmavān || 20 || navānāṃ vaṃśavistāraṃ saṃkṣepeṇa niśāmaya | śūrāṇāṃ manuputrāṇāṃ manorantarajanmanām || 21 || nābhāgasya tu putro'bhūdambarīṣaḥ pratāpavān | dharmajñaḥ satyasandhaśca prajāpālanatatparaḥ || 22 || dhṛṣṭāttu dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ brahmabhūtamajāyata | saṃgrāmakātaraṃ samyagbrahmakarmarataṃ tathā || 23 || śaryātestanayaścābhūdānarto nāma viśrutaḥ | sukanyā ca tathā putrī rūpalāvaṇyasaṃyutā || 24 || cyavanāya sutā dattā rājñāpyandhāya sundarī | muniḥ sulocano jātastasyāḥ śīlaguṇena ha || 25 || vihito raviputrābhyāmaśvibhyāmiti naḥ śrutam | janamejaya uvāca sandeho'yaṃ mahān brahman kathāyāṃ kathitastvayā || 26 || yad‌rājā munaye'ndhāya dattā putrī sulocanā | kurūpā guṇahīnā vā nārī lakṣaṇavarjitā || 27 || putrī yadā bhaved‌rājā tadāndhāya prayacchati | jñātvāndhaṃ sumukhīṃ kasmāddattavānnṛpasattamaḥ || 28 || kāraṇaṃ brūhi me brahmannanugrāhyo'smi sarvadā | sūta uvāca - iti rājño vacaḥ śrutvā parīkṣitasutasya vai || 29 || dvaipāyanaḥ prasannātmā tamuvāca hasanniva | vyāsa uvāca - vaivasvatasutaḥ śrīmāñcharyātirnāma pārthivaḥ || 30 || tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahāḥ | rājaputryaḥ sarūpāśca sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ || 31 || pat‍nyaḥ premayutāḥ sarvāḥ priyā rājñaḥ susammatāḥ | ekā putrī tu tāsāṃ vai sukanyā nāma sundarī || 32 || pituḥ priyā ca mātṝṇāṃ sarvāsāṃ cāruhāsinī | nagarānnātidūre'bhūtsaro mānasasannibham || 33 || baddhasopānamārgaṃ ca svacchapānīyapūritam | haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam || 34 || dātyūhasārasākīrṇaṃ sarvapakṣigaṇāvṛtam | pañcadhākamalopetaṃ cañcarīkasusevitam || 35 || pārśvataśca drumākīrṇaṃ veṣṭitaṃ pādapaiḥ śubhaiḥ | sālaistamālaiḥ saralaiḥ punnāgāśokamaṇḍitam || 36 || vaṭāśvatthakadambaiśca kadalīkhaṇḍarājitam | jambīrairbījapūraiśca kharjūraiḥ panasaistathā || 37 || kramukairnārikelaiśca ketakaiḥ kāñcanadrumaiḥ | yūthikājālakaiḥ śubhraiḥ saṃvṛtaṃ mallikāgaṇaiḥ || 38 || jambvāmratintiṇībhiśca karañjakuṭajāvṛtam | palāśanimbakhadirabilvāmalakamaṇḍitam || 39 || babhūva kokilārāvaḥ kekāsvanavirājitam | tatsamīpe śubhe deśe pādapānāṃ gaṇāvṛte || 40 || bhārgavaścyavanaḥ śāntastāpasaḥ saṃsthito muniḥ | jñātvāsau vijanaṃ sthānaṃ tapastepe samāhitaḥ || 41 || kṛtvā dṛḍhāsanaṃ maunamādhāya jitamārutaḥ | indriyāṇi ca saṃyamya tyaktāhārastaponidhiḥ || 42 || jalapānādirahito dhyāyannāste parāmbikām | savalmīko'bhavad‍rājalla~tābhiḥ pariveṣṭitaḥ || 43 || kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ | tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvataḥ || 44 || kadācitsa mahīpālaḥ kāminīgaṇasaṃvṛtaḥ | ājagāma saro rājan vihartumidamuttamam || 45 || śaryātiḥ sundarīvṛndasaṃyutaḥ salile'male | krīḍāsakto mahīpālo babhūva kamalākare || 46 || sukanyā vanamāsādya vijahāra sakhīvṛtā | sumanāṃsi vicinvantī cañcalā cañcalopamā || 47 || sarvābharaṇasaṃyuktā raṇaccaraṇanūpurā | caṃkramamāṇā valmīkaṃ cyavanasya samāsadat || 48 || krīḍāsaktopaviṣṭā sā valmīkasya samīpataḥ | dadarśa cāsya randhre vai khadyota iva jyotiṣī || 49 || kimetaditi sañcintya samuddhartuṃ mano dadhe | gṛhītvā kaṇṭakaṃ tīkṣṇaṃ tvaramāṇā kṛśodarī || 50 || sā dṛṣṭā muninā bālā samīpasthā kṛtodyamā | vicarantī sukeśāntā manmathasyeva kāminī || 51 || tāṃ vīkṣya sudatīṃ tatra kṣāmakaṇṭhastaponidhiḥ | tāmabhāṣata kalyāṇīṃ kimetaditi bhārgavaḥ || 52 || dūraṃ gaccha viśālākṣi tāpaso'haṃ varānane | mā bhindasvādya valmīkaṃ kaṇṭakena kṛśodari || 53 || tenedaṃ procyamānāpi sā cāsya na śṛṇoti vai | kimu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane || 54 || daivena noditā bhittvā jagāma nṛpakanyakā | krīḍantī śaṅkamānā sā kiṃ kṛtaṃ tu mayeti ca || 55 || cukrodha sa tathā viddhanetraḥ paramamanyumān | vedanābhyarditaḥ kāmaṃ paritāpaṃ jagāma ha || 56 || śakṛnmūtranirodho'bhūtsainikānāṃ tu tatkṣaṇāt | viśeṣeṇa tu bhūpasya sāmātyasya samantataḥ || 57 || gajoṣṭraturagāṇāṃ ca sarveṣāṃ prāṇināṃ tadā | tato ruddhe śakṛnmūtre śaryātirduḥkhito'bhavat || 58 || sainikaiḥ kathitaṃ tasmai śakṛnmūtranirodhanam | cintayāmāsa bhūpālaḥ kāraṇaṃ duḥkhasambhave || 59 || vicintyāha tato rājā sainikānsvajanāṃstathā | gṛhamāgatya cintārtaḥ kenedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam || 60 || sarasaḥ paścime bhāge vanamadhye mahātapāḥ | cyavanastāpasastatra tapaścarati duścaram || 61 || kenāpyapakṛtaṃ tatra tāpase'gnisamaprabhe | tasmātpīḍā samutpannā sarveṣāmiti niścayaḥ || 62 || tapovṛddhasya vṛddhasya variṣṭhasya viśeṣataḥ | kenāpyapakṛtaṃ manye bhārgavasya mahātmanaḥ || 63 || jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tasyedaṃ phalamuttamam | kaiśca duṣṭaiḥ kṛtaṃ tasya helanaṃ tāpasasya ha || 64 || iti pṛṣṭāstamūcuste sainikā vedanārditāḥ | manovākkāyanitaṃ na vidmo'pakṛtaṃ vayam || 65 ||