Chapter 15

श्रीनारायण उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि भानोर्गमनमुत्तमम् । शीघ्रमन्दादिगतिभिस्त्रिविधं गमनं रवेः ॥ १ ॥ सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि सुरसत्तम । स्थानं जारद्‍गवं मध्यं तथैरावतमुत्तरम् ॥ २ ॥ वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिति तत्त्वतः । अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शब्दिता ॥ ३ ॥ रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो गजवीथ्यभिधीयते । पुष्याश्लेषा तथाऽऽदित्या वीथी चैरावती स्मृता ॥ ४ ॥ एतास्तु वीथयस्तिस्र उत्तरो मार्ग उच्यते । तथा द्वे चापि फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी मता ॥ ५ ॥ हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता । ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्‍गवी मता ॥ ६ ॥ एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते । मूलाषाढोत्तराषाढा अजवीथ्यभिशब्दिता ॥ ७ ॥ श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक् तथा । वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता ॥ ८ ॥ एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणो मार्ग उच्यते । उत्तरायणमासाद्य युगाक्षान्तर्निबद्धयोः ॥ ९ ॥ कर्षणं पाशयोर्वायुबद्धयो रोहणं स्मृतम् । तदाभ्यन्तरगान्मण्डलाद्रथस्य गतेर्भवेत् ॥ १० ॥ मान्द्यं दिवसवृद्धिश्च जायते सुरसत्तम । रात्रिह्रासश्च भवति सौम्यायनक्रमो ह्ययम् ॥ ११ ॥ दक्षिणायनके पाशे प्रेरणादवरोहणम् । बहिर्मण्डलवेशेन गतिशैघ्र्यं तदा भवेत् ॥ १२ ॥ तदा दिनाल्पता रात्रिवृद्धिश्च परिकीर्तिता । वैषुवे पाशसाम्यात्तु समावस्थानतो रवेः ॥ १३ ॥ मध्यमण्डलवेशश्च साम्यं रात्रिदिनादिके । आकृष्येते यदा तौ तु ध्रुवेण समधिष्ठितौ ॥ १४ ॥ तदाभ्यन्तरतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन तु ॥ १५ ॥ तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । तस्मिन्मेरौ पूर्वभागे पुर्यैन्द्री देवधानिका ॥ १६ ॥ दक्षिणे वै संयमनी नाम याम्या महापुरी । पश्चान्निम्लोचनी नाम वारुणी वै महापुरी ॥ १७ ॥ तदुत्तरे पुरी सौम्या प्रोक्ता नाम विभावरी । ऐन्द्रपुर्यां रवेः प्रोक्त उदयो ब्रह्मवादिभिः ॥ १८ ॥ संयमन्यां च मध्याह्ने निम्लोचन्यां निमीलनम् । विभावर्यां निशीथः स्यात्तिग्मांशोः सुरपूजितः ॥ १९ ॥ प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूतानां तानि सर्वशः । मेरोश्चतुर्दिशं भानोः कीर्तितानि मया मुने ॥ २० ॥ मेरुस्थानां सदा मध्यं गत एव विभाति हि । सव्यं गच्छन्दक्षिणेन करोति स्वर्णपर्वतम् ॥ २१ ॥ उदयास्तमये चैव सर्वकालं तु सम्मुखे । दिशास्वशेषासु तथा सुरर्षे विदिशासु च ॥ २२ ॥ यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः ॥ २३ ॥ नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः ॥ २४ ॥ शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा ॥ २५ ॥ सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः । यैर्यत्र दृश्यते भानुः सैव प्राचीति चोच्यते ॥ २६ ॥ तद्वामभागतो मेरुर्वर्ततेति विनिर्णयः । यदि चैन्द्र्याः प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः ॥ २७ ॥ याम्यां तदा योजनानां सपादं कोटियुग्मकम् । सार्धद्वादशलक्षाणि पञ्चनेत्रसहस्रकम् ॥ २८ ॥ प्रक्रामति सहस्रांशुः कालमार्गप्रदर्शकः । एवं ततो वारुणीं च सौम्यामैन्द्रीं सहस्रदृक् ॥ २९ ॥ पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये । तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः ॥ ३० ॥ नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते । एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम् ॥ ३१ ॥ योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः । त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात् ॥ ३२ ॥ प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् । यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम् ॥ ३३ ॥ षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे । मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते ॥ ३४ ॥ कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् । तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन् । ३५ ॥ मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् । तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः ॥ ३६ ॥ तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः । कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः ॥ ३७ ॥ रथनीडस्तु षट्‌त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः । तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः ॥ ३८ ॥ तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः । सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः ॥ ३९ ॥ वहन्ति देवमादित्यं लोकानां सुखहेतवे । पुरस्तात्सवितुः सूतोऽरुणः पश्चान्नियोजितः ॥ ४० ॥ सौत्ये कर्मणि संयुक्तो वर्तते गरुडाग्रजः । तथैव बालखिल्याख्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वकाः ॥ ४१ ॥ प्रमाणेन परिख्याताः षष्टिसाहस्रसंख्यकाः । स्तुवन्ति पुरतः सूर्यं सूक्तवाक्यैः सुशोभनैः ॥ ४२ ॥ तथा चान्ये च ऋषयो गन्धर्वा अप्सरोरगाः । ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवाः सर्वे परेश्वरम् ॥ ४३ ॥ एकैकशः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् । सार्धलक्षोत्तरं कोटिनवकं भूमिमण्डलम् ॥ ४४ ॥ द्विसहस्रं योजनानां स गव्यूत्युत्तरं क्षणात् । पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम् ॥ ४५ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhānorgamanamuttamam | śīghramandādigatibhistrividhaṃ gamanaṃ raveḥ || 1 || sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni surasattama | sthānaṃ jārad‍gavaṃ madhyaṃ tathairāvatamuttaram || 2 || vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiti tattvataḥ | aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthīti śabditā || 3 || rohiṇyārdrā mṛgaśiro gajavīthyabhidhīyate | puṣyāśleṣā tathā''dityā vīthī cairāvatī smṛtā || 4 || etāstu vīthayastisra uttaro mārga ucyate | tathā dve cāpi phalgunyau maghā caivārṣabhī matā || 5 || hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā | jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jārad‍gavī matā || 6 || etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate | mūlāṣāḍhottarāṣāḍhā ajavīthyabhiśabditā || 7 || śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣak tathā | vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrtitā || 8 || etāstu vīthayastisro dakṣiṇo mārga ucyate | uttarāyaṇamāsādya yugākṣāntarnibaddhayoḥ || 9 || karṣaṇaṃ pāśayorvāyubaddhayo rohaṇaṃ smṛtam | tadābhyantaragānmaṇḍalādrathasya gaterbhavet || 10 || māndyaṃ divasavṛddhiśca jāyate surasattama | rātrihrāsaśca bhavati saumyāyanakramo hyayam || 11 || dakṣiṇāyanake pāśe preraṇādavarohaṇam | bahirmaṇḍalaveśena gatiśaighryaṃ tadā bhavet || 12 || tadā dinālpatā rātrivṛddhiśca parikīrtitā | vaiṣuve pāśasāmyāttu samāvasthānato raveḥ || 13 || madhyamaṇḍalaveśaśca sāmyaṃ rātridinādike | ākṛṣyete yadā tau tu dhruveṇa samadhiṣṭhitau || 14 || tadābhyantarataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca | dhruveṇa mucyamānena punā raśmiyugena tu || 15 || tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca | tasminmerau pūrvabhāge puryaindrī devadhānikā || 16 || dakṣiṇe vai saṃyamanī nāma yāmyā mahāpurī | paścānnimlocanī nāma vāruṇī vai mahāpurī || 17 || taduttare purī saumyā proktā nāma vibhāvarī | aindrapuryāṃ raveḥ prokta udayo brahmavādibhiḥ || 18 || saṃyamanyāṃ ca madhyāhne nimlocanyāṃ nimīlanam | vibhāvaryāṃ niśīthaḥ syāttigmāṃśoḥ surapūjitaḥ || 19 || pravṛtteśca nimittāni bhūtānāṃ tāni sarvaśaḥ | meroścaturdiśaṃ bhānoḥ kīrtitāni mayā mune || 20 || merusthānāṃ sadā madhyaṃ gata eva vibhāti hi | savyaṃ gacchandakṣiṇena karoti svarṇaparvatam || 21 || udayāstamaye caiva sarvakālaṃ tu sammukhe | diśāsvaśeṣāsu tathā surarṣe vidiśāsu ca || 22 || yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ | tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ || 23 || naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ | udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ || 24 || śakrādīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam | vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇāndve pure tathā || 25 || sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarataḥ sthitaḥ | yairyatra dṛśyate bhānuḥ saiva prācīti cocyate || 26 || tadvāmabhāgato merurvartateti vinirṇayaḥ | yadi caindryāḥ pracalate ghaṭikā daśapañcabhiḥ || 27 || yāmyāṃ tadā yojanānāṃ sapādaṃ koṭiyugmakam | sārdhadvādaśalakṣāṇi pañcanetrasahasrakam || 28 || prakrāmati sahasrāṃśuḥ kālamārgapradarśakaḥ | evaṃ tato vāruṇīṃ ca saumyāmaindrīṃ sahasradṛk || 29 || paryeti kālacakrātmā dyumaṇiḥ kālabuddhaye | tathā cānye grahāḥ somādayo ye digvicāriṇaḥ || 30 || nakṣatraiḥ saha codyanti saha cāstaṃ vrajanti te | evaṃ muhūrtena ratho bhānoraṣṭaśatādhikam || 31 || yojanānāṃ catustriṃśallakṣāṇi bhramati prabhuḥ | trayīmayaścaturdikṣu purīṣu ca samīraṇāt || 32 || pravahākhyātsadā kālacakraṃ paryeti bhānumān | yasya cakraṃ rathasyaikaṃ dvādaśāraṃ trinābhikam || 33 || ṣaṇnemi kavayastaṃ ca vatsarātmakamūcire | merumūrdhani tasyākṣo mānasottaraparvate || 34 || kṛtetaravibhāgo yaḥ protaṃ tatra rathāṅgakam | tailakārakayantreṇa cakrasāmyaṃ paribhraman | 35 || mānasottaranāmnīha girau paryeti cāṃśumān | tasminnakṣe kṛtaṃ mūlaṃ dvitīyo'kṣo dhruve kṛtaḥ || 36 || turyamānena tailasya yantrākṣavaditīritaḥ | kṛtoparitano bhāgaḥ sūryasya jagatāṃ pateḥ || 37 || rathanīḍastu ṣaṭ‌triṃśallakṣayojanamāyataḥ | tatturyabhāgataḥ so'yaṃ pariṇāhena kīrtitaḥ || 38 || tāvānarkarathasyātra yugastasminhayāḥ śubhāḥ | saptacchando'bhidhānāśca sūrasūtena yojitāḥ || 39 || vahanti devamādityaṃ lokānāṃ sukhahetave | purastātsavituḥ sūto'ruṇaḥ paścānniyojitaḥ || 40 || sautye karmaṇi saṃyukto vartate garuḍāgrajaḥ | tathaiva bālakhilyākhyā ṛṣayo'ṅguṣṭhaparvakāḥ || 41 || pramāṇena parikhyātāḥ ṣaṣṭisāhasrasaṃkhyakāḥ | stuvanti purataḥ sūryaṃ sūktavākyaiḥ suśobhanaiḥ || 42 || tathā cānye ca ṛṣayo gandharvā apsaroragāḥ | grāmaṇyo yātudhānāśca devāḥ sarve pareśvaram || 43 || ekaikaśaḥ sapta sapta māsi māsi virocanam | sārdhalakṣottaraṃ koṭinavakaṃ bhūmimaṇḍalam || 44 || dvisahasraṃ yojanānāṃ sa gavyūtyuttaraṃ kṣaṇāt | paryeti devadeveśo viśvavyāpī nirantaram || 45 ||