Chapter 20

जनमेजय उवाच संशयोऽयं महानत्र जातमात्रः शिशुस्तथा । मुक्तः केन गृहीतोऽसावेकाकी विजने वने ॥ १ ॥ का गतिस्तस्य बालस्य जाता सत्यवतीसुत । व्याघ्रसिंहादिभिर्हिंस्रैर्गृहीतो नातिबालकः ॥ २ ॥ व्यास उवाच लक्ष्मीनारायणौ तस्मात्स्थानाच्च चलितौ यदा । तदैव तत्र चम्पाख्यः प्राप्तो विद्याधरः किल ॥ ३ ॥ विमानवरमारूढः कामिन्या सहितो नृप । मदनालसया कामं क्रीडमानो यदृच्छया ॥ ४ ॥ विलोक्य तं शिशुं भूमावेकाकिनमनुत्तमम् । देवपुत्रप्रतीकाशं रममाणं यथासुखम् ॥ ५ ॥ विमानात्तरसोत्तीर्य चम्पकस्तं शिशु जवात् । जग्राह च मुदं प्राप निधिं प्राप्य यथाधनः ॥ ६ ॥ गृहीत्वा चम्पकः प्रादाद्देव्यै तं मदनोपमम् । मदनालसायै तं बालं जातमात्रं मनोहरम् ॥ ७ ॥ सा गृहीत्वा शिशुं प्रेम्णा सरोमाञ्चा सविस्मया । मुखं चुचुम्ब बालस्य कृत्वा तु हृदये भृशम् ॥ ८ ॥ आलिङ्‌गितश्चुम्बितश्च तयासौ प्रीतिपूर्वकम् । उत्सङ्गे च कृतस्तन्व्या पुत्रभावेन भारत ॥ ९ ॥ कृत्वाङ्के तौ समारूढौ विमानं दम्पती मुदा । पतिं पप्रच्छ चार्वङ्गी प्रहस्य मदनालसा ॥ १० ॥ कस्यायं बालकः कान्त त्यक्तः केन च कानने । पुत्रोऽयं मम देवेन दत्तस्त्र्यम्बकपाणिना ॥ ११ ॥ चम्पक उवाच प्रिये गत्वाद्य पृच्छेयं शक्रं सर्वज्ञमाशु वै । देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वा शिशुः किल ॥ १२ ॥ तेनाज्ञप्तः करिष्यामि पुत्रं प्राप्तं वनादमुम् । अपृष्ट्वा नैव कर्तव्यं कार्यं किञ्चिन्मया ध्रुवम् ॥ १३ ॥ इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा तं विमानेनाथ चम्पकः । ययौ शक्रपुरं तूर्णं हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ॥ १४ ॥ प्रणम्य पादयोः प्रीत्या चम्पकस्तु शचीपतिम् । निवेद्य बालकं प्राह कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥ १५ ॥ देवदेव मया लब्धस्तीर्थे परमपावने । कालिन्दीतमसासङ्गे बालकोऽयं स्मरप्रभः ॥ १६ ॥ कस्यायं बालकः कान्तः कथं त्यक्तः शचीपते । आज्ञा चेत्तव देवेश कुर्वेऽहं बालकं सुतम् ॥ १७ ॥ अतीव सुन्दरो बालः प्रियाया वल्लभः सुतः । कृत्रिमस्तु सुतः प्रोक्तो धर्मशास्त्रेषु सर्वथा ॥ १८ ॥ इन्द्र उवाच पुत्रोऽयं वासुदेवस्य वाजिरूपधरस्य ह । हैहयोऽयं महाभाग लक्ष्म्यां जातः परन्तपः ॥ १९ ॥ उत्पादितो भगवता कार्यार्थं किल बालकः । दातुं नृपतये नूनं ययातितनयाय च ॥ २० ॥ हरिणा प्रेरितः सोऽद्य राजा परमधार्मिकः । आगमिष्यति पुत्रार्थं तीर्थे तस्मिन्मनोरमे ॥ २१ ॥ तावत्त्वं गच्छ तत्रैव गृहीत्वा बालकं शुभम् । यावन्न याति नृपतिर्ग्रहीतुं हरिणेरितः ॥ २२ ॥ गत्वा तत्र विमुञ्चैनं विलम्बं मा कृथा वर । अदृष्ट्वा बालकं राजा दुःखितश्च भविष्यति ॥ २३ ॥ तस्माच्चम्पक मुञ्चैनं राजा प्राप्नोतु पुत्रकम् । एकवीरेति नाम्नायं ख्यातः स्यात् पृथिवीतले ॥ २४ ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा चम्पकस्त्वरयान्वितः । जगाम पुत्रमादाय स्थले तस्मिन्महीपते ॥ २५ ॥ मुमोच बालकं तत्र यत्र पूर्वं स्थितो ह्यभूत् । आरुह्य स्वविमानं तु ययौ स्वाश्रममण्डलम् ॥ २६ ॥ तदैव कमलाकान्तो लक्ष्म्या सह जगद्‌गुरुः । विमानवरमारूढो जगाम नृपतिं प्रति ॥ २७ ॥ दृष्टस्तदा तेन नृपेण विष्णुः समुत्तरंस्तत्र विमानमुख्यात् । जहर्ष राजा हरिदर्शनेन पपात भूमौ खलु दण्डवच्च ॥ २८ ॥ उत्तिष्ठ वत्सेति हरिः पतन्त- माश्वासयद्‌भूमिगतं स्वभक्तम् । सोऽप्युत्सुको वासुदेवं पुरःस्थं तुष्टाव भक्त्या मुखरीकृतोऽथ ॥ २९ ॥ देवाधिदेवाखिललोकनाथ कृपानिधे लोकगुरो रमेश । मन्दस्य मे ते किल दर्शनं य- त्सुदुर्लभं योगिजनैरलभ्यम् ॥ ३० ॥ ये निःस्पृहास्ते विषयैरपेता- स्तेषां त्वदीयं खलु दर्शनं स्यात् । आशापरोऽहं भगवन्ननन्त योग्यो न ते दर्शने देवदेव ॥ ३१ ॥ इति स्तुतस्तेन नृपेण विष्णु- स्तमाह वाक्येन सुधामयेन । वृणीष्व राजन् मनसेप्सितं ते ददामि तुष्टस्तपसा तवेति ॥ ३२ ॥ ततो नृपस्तं प्रणिपत्य पादयोः प्रोवाच विष्णुं पुरतः स्थितं च । तपस्तु तप्तं हि मया सुतार्थे पुत्रं ददस्वात्मसमं मुरारे ॥ ३३ ॥ श्रुत्वा नृपप्रार्थितमादिदेव- स्तमाह राजानममोघवाक्यम् । ययातिसूनो व्रज तत्र तीर्थे कलिन्दकन्यातमसाप्रसङ्गे ॥ ३४ ॥ मयाद्य पुत्रस्तु यथेप्सितस्ते तत्रैव मुक्तोऽस्त्यमितप्रभावः । लक्ष्म्याः प्रसूतो मम वीर्यजश्च कृतस्तवार्थेऽथ गृहाण राजन् ॥ ३५ ॥ श्रुत्वा हरेर्वाक्यमतीव मृष्टं सन्तुष्टचित्तः प्रबभूव राजा । हरिस्तु दत्त्वेति वरं जगाम वैकुण्ठलोकं रमया युतश्च ॥ ३६ ॥ गते हरौ सोऽथ ययातिसूनु- र्ययावनुद्धातरथेन राजा । प्रेमान्वितस्तत्र सुतोऽस्ति यत्र वचो निशम्येति जनार्दनस्य ॥ ३७ ॥ स तत्र गत्वातिमनोहरं तं ददर्श बालं भुवि खेलमानम् । मुखे निवेश्यैककरेण कृत्वा श्लक्ष्णं पदाङ्गुष्ठमनन्यसत्त्वः ॥ ३८ ॥ तं वीक्ष्य पुत्रं मदनस्वरूपं नारायणांशं कमलाप्रसूतम् । हरिप्रभावं हरिवर्मनामा हर्षप्रफुल्लाननपङ्कजोऽभूत् ॥ ३९ ॥ गृह्णन् सुवेगात् करपङ्कजाभ्यां बभूव प्रेमार्णवमग्नदेहः । मूर्धन्युपाघ्राय मुदान्वितोऽसौ ननन्द राजा सुतमालिलिङ्ग ॥ ४० ॥ मुखं समीक्ष्यातिमनोहरं त- मुवाच नेत्राम्बुनिरुद्धकण्ठः । दत्तोऽसि देवेन जनार्दनेन मात्रा हि पुत्रावमदुःखभीतेः ॥ ४१ ॥ तप्तं मया पुत्र तपस्तवार्थे सुदुष्करं वर्षशतं च पूर्णम् । तेनैव तुष्टेन रमाप्रियेण दत्तोऽसि संसारसुखोदयाय ॥ ४२ ॥ माता रमा त्वां तनुजं मदर्थे त्यक्त्वा गता सा हरिणा समेता । धन्या तु सा या प्रहसन्तमङ्के कृत्वा सुतं त्वां मुदितानना स्यात् ॥ ४३ ॥ त्वमेव संसारसमुद्रनौका- रूपः कृतः पुत्र लक्ष्मीधरेण । इत्येवमुक्त्वा नृपतिः सुतं तं मुदा समादाय ययौ गृहाय ॥ ४४ ॥ पुरीसमीपे नृपमागतं त- माकर्ण्य सर्वे सचिवास्तु राज्ञः । ययुः समीपं नृपतेश्च लोकाः सोपायनास्ते सपुरोहिताश्च ॥ ४५ ॥ बन्दीजना गायनकाश्च सूताः समाययुः सम्मुखमाशु राज्ञः । नृपः पुरं प्राप्य पुरः समागतं जनं समाश्वास्य वाक्यैश्च दृष्ट्या ॥ ४६ ॥ सम्पूजितः पौरजनेन राजा विवेश पुत्रेण युतो नगर्याम् । मार्गेषु लाजैः कुसुमैः समन्ता- द्विकीर्यमाणो नृपतिर्जगाम ॥ ४७ ॥ गृहं समृद्धं सचिवैः समेतः सुतं समादाय मुदा कराभ्याम् । राज्ये ददौ चाथ सुतं मनोज्ञं सद्यःप्रसूतं च मनोभवाभम् ॥ ४८ ॥ राज्ञी गृहीत्वाभिनवं तनूजं पप्रच्छ राजानमनिन्दिता सा । राजन् कुतश्चैव सुतः सुजन्मा प्राप्तस्त्वया मन्मथतुल्यरूपः ॥ ४९ ॥ केनैष दत्तः कथयाशु कान्त चेतो मदीयं प्रहृतं सुतेन । नृपस्तदोवाच मुदान्वितोऽसौ प्रिये रमेशेन सुतो हि मह्यम् ॥ ५० ॥ लोलाक्षि दत्तः कमलासमुत्थो जनार्दनांशोऽयमहीनसत्त्वः । सा तं गृहीत्वा मुदमाप राज्ञी राजा चकारोत्सवमद्‌भुतं च ॥ ५१ ॥ ददौ च दानं किल याचकेभ्यो गीतानि वाद्यानि बहूनि नेदुः । कृत्वोत्सवं भूपतिरात्मजस्य नामैकवीरेति चकार विश्रुतम् ॥ ५२ ॥ सुखं च सम्प्राप्य मुदान्वितोऽसौ ननन्द देवाधिपतुल्यवीर्यः । पुत्रं हरे रूपगुणानुरूपं सम्प्राप्य वंशस्य ऋणाच्च मुक्तः ॥ ५३ ॥ इति सकलसुराणामीश्वरेणार्पितं तं सकलगुणगणाढ्यं पुत्रमासाद्य राजा । विविधसुखविनोदैर्भार्यया सेव्यमानो व्यहरत निजगेहे शक्रतुल्यप्रतापः ॥ ५४ ॥

janamejaya uvāca saṃśayo'yaṃ mahānatra jātamātraḥ śiśustathā | muktaḥ kena gṛhīto'sāvekākī vijane vane || 1 || kā gatistasya bālasya jātā satyavatīsuta | vyāghrasiṃhādibhirhiṃsrairgṛhīto nātibālakaḥ || 2 || vyāsa uvāca lakṣmīnārāyaṇau tasmātsthānācca calitau yadā | tadaiva tatra campākhyaḥ prāpto vidyādharaḥ kila || 3 || vimānavaramārūḍhaḥ kāminyā sahito nṛpa | madanālasayā kāmaṃ krīḍamāno yadṛcchayā || 4 || vilokya taṃ śiśuṃ bhūmāvekākinamanuttamam | devaputrapratīkāśaṃ ramamāṇaṃ yathāsukham || 5 || vimānāttarasottīrya campakastaṃ śiśu javāt | jagrāha ca mudaṃ prāpa nidhiṃ prāpya yathādhanaḥ || 6 || gṛhītvā campakaḥ prādāddevyai taṃ madanopamam | madanālasāyai taṃ bālaṃ jātamātraṃ manoharam || 7 || sā gṛhītvā śiśuṃ premṇā saromāñcā savismayā | mukhaṃ cucumba bālasya kṛtvā tu hṛdaye bhṛśam || 8 || āliṅ‌gitaścumbitaśca tayāsau prītipūrvakam | utsaṅge ca kṛtastanvyā putrabhāvena bhārata || 9 || kṛtvāṅke tau samārūḍhau vimānaṃ dampatī mudā | patiṃ papraccha cārvaṅgī prahasya madanālasā || 10 || kasyāyaṃ bālakaḥ kānta tyaktaḥ kena ca kānane | putro'yaṃ mama devena dattastryambakapāṇinā || 11 || campaka uvāca priye gatvādya pṛccheyaṃ śakraṃ sarvajñamāśu vai | devo vā dānavo vāpi gandharvo vā śiśuḥ kila || 12 || tenājñaptaḥ kariṣyāmi putraṃ prāptaṃ vanādamum | apṛṣṭvā naiva kartavyaṃ kāryaṃ kiñcinmayā dhruvam || 13 || ityuktvā tāṃ gṛhītvā taṃ vimānenātha campakaḥ | yayau śakrapuraṃ tūrṇaṃ harṣeṇotphullalocanaḥ || 14 || praṇamya pādayoḥ prītyā campakastu śacīpatim | nivedya bālakaṃ prāha kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ || 15 || devadeva mayā labdhastīrthe paramapāvane | kālindītamasāsaṅge bālako'yaṃ smaraprabhaḥ || 16 || kasyāyaṃ bālakaḥ kāntaḥ kathaṃ tyaktaḥ śacīpate | ājñā cettava deveśa kurve'haṃ bālakaṃ sutam || 17 || atīva sundaro bālaḥ priyāyā vallabhaḥ sutaḥ | kṛtrimastu sutaḥ prokto dharmaśāstreṣu sarvathā || 18 || indra uvāca putro'yaṃ vāsudevasya vājirūpadharasya ha | haihayo'yaṃ mahābhāga lakṣmyāṃ jātaḥ parantapaḥ || 19 || utpādito bhagavatā kāryārthaṃ kila bālakaḥ | dātuṃ nṛpataye nūnaṃ yayātitanayāya ca || 20 || hariṇā preritaḥ so'dya rājā paramadhārmikaḥ | āgamiṣyati putrārthaṃ tīrthe tasminmanorame || 21 || tāvattvaṃ gaccha tatraiva gṛhītvā bālakaṃ śubham | yāvanna yāti nṛpatirgrahītuṃ hariṇeritaḥ || 22 || gatvā tatra vimuñcainaṃ vilambaṃ mā kṛthā vara | adṛṣṭvā bālakaṃ rājā duḥkhitaśca bhaviṣyati || 23 || tasmāccampaka muñcainaṃ rājā prāpnotu putrakam | ekavīreti nāmnāyaṃ khyātaḥ syāt pṛthivītale || 24 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā campakastvarayānvitaḥ | jagāma putramādāya sthale tasminmahīpate || 25 || mumoca bālakaṃ tatra yatra pūrvaṃ sthito hyabhūt | āruhya svavimānaṃ tu yayau svāśramamaṇḍalam || 26 || tadaiva kamalākānto lakṣmyā saha jagad‌guruḥ | vimānavaramārūḍho jagāma nṛpatiṃ prati || 27 || dṛṣṭastadā tena nṛpeṇa viṣṇuḥ samuttaraṃstatra vimānamukhyāt | jaharṣa rājā haridarśanena papāta bhūmau khalu daṇḍavacca || 28 || uttiṣṭha vatseti hariḥ patanta- māśvāsayad‌bhūmigataṃ svabhaktam | so'pyutsuko vāsudevaṃ puraḥsthaṃ tuṣṭāva bhaktyā mukharīkṛto'tha || 29 || devādhidevākhilalokanātha kṛpānidhe lokaguro rameśa | mandasya me te kila darśanaṃ ya- tsudurlabhaṃ yogijanairalabhyam || 30 || ye niḥspṛhāste viṣayairapetā- steṣāṃ tvadīyaṃ khalu darśanaṃ syāt | āśāparo'haṃ bhagavannananta yogyo na te darśane devadeva || 31 || iti stutastena nṛpeṇa viṣṇu- stamāha vākyena sudhāmayena | vṛṇīṣva rājan manasepsitaṃ te dadāmi tuṣṭastapasā taveti || 32 || tato nṛpastaṃ praṇipatya pādayoḥ provāca viṣṇuṃ purataḥ sthitaṃ ca | tapastu taptaṃ hi mayā sutārthe putraṃ dadasvātmasamaṃ murāre || 33 || śrutvā nṛpaprārthitamādideva- stamāha rājānamamoghavākyam | yayātisūno vraja tatra tīrthe kalindakanyātamasāprasaṅge || 34 || mayādya putrastu yathepsitaste tatraiva mukto'styamitaprabhāvaḥ | lakṣmyāḥ prasūto mama vīryajaśca kṛtastavārthe'tha gṛhāṇa rājan || 35 || śrutvā harervākyamatīva mṛṣṭaṃ santuṣṭacittaḥ prababhūva rājā | haristu dattveti varaṃ jagāma vaikuṇṭhalokaṃ ramayā yutaśca || 36 || gate harau so'tha yayātisūnu- ryayāvanuddhātarathena rājā | premānvitastatra suto'sti yatra vaco niśamyeti janārdanasya || 37 || sa tatra gatvātimanoharaṃ taṃ dadarśa bālaṃ bhuvi khelamānam | mukhe niveśyaikakareṇa kṛtvā ślakṣṇaṃ padāṅguṣṭhamananyasattvaḥ || 38 || taṃ vīkṣya putraṃ madanasvarūpaṃ nārāyaṇāṃśaṃ kamalāprasūtam | hariprabhāvaṃ harivarmanāmā harṣapraphullānanapaṅkajo'bhūt || 39 || gṛhṇan suvegāt karapaṅkajābhyāṃ babhūva premārṇavamagnadehaḥ | mūrdhanyupāghrāya mudānvito'sau nananda rājā sutamāliliṅga || 40 || mukhaṃ samīkṣyātimanoharaṃ ta- muvāca netrāmbuniruddhakaṇṭhaḥ | datto'si devena janārdanena mātrā hi putrāvamaduḥkhabhīteḥ || 41 || taptaṃ mayā putra tapastavārthe suduṣkaraṃ varṣaśataṃ ca pūrṇam | tenaiva tuṣṭena ramāpriyeṇa datto'si saṃsārasukhodayāya || 42 || mātā ramā tvāṃ tanujaṃ madarthe tyaktvā gatā sā hariṇā sametā | dhanyā tu sā yā prahasantamaṅke kṛtvā sutaṃ tvāṃ muditānanā syāt || 43 || tvameva saṃsārasamudranaukā- rūpaḥ kṛtaḥ putra lakṣmīdhareṇa | ityevamuktvā nṛpatiḥ sutaṃ taṃ mudā samādāya yayau gṛhāya || 44 || purīsamīpe nṛpamāgataṃ ta- mākarṇya sarve sacivāstu rājñaḥ | yayuḥ samīpaṃ nṛpateśca lokāḥ sopāyanāste sapurohitāśca || 45 || bandījanā gāyanakāśca sūtāḥ samāyayuḥ sammukhamāśu rājñaḥ | nṛpaḥ puraṃ prāpya puraḥ samāgataṃ janaṃ samāśvāsya vākyaiśca dṛṣṭyā || 46 || sampūjitaḥ paurajanena rājā viveśa putreṇa yuto nagaryām | mārgeṣu lājaiḥ kusumaiḥ samantā- dvikīryamāṇo nṛpatirjagāma || 47 || gṛhaṃ samṛddhaṃ sacivaiḥ sametaḥ sutaṃ samādāya mudā karābhyām | rājye dadau cātha sutaṃ manojñaṃ sadyaḥprasūtaṃ ca manobhavābham || 48 || rājñī gṛhītvābhinavaṃ tanūjaṃ papraccha rājānamaninditā sā | rājan kutaścaiva sutaḥ sujanmā prāptastvayā manmathatulyarūpaḥ || 49 || kenaiṣa dattaḥ kathayāśu kānta ceto madīyaṃ prahṛtaṃ sutena | nṛpastadovāca mudānvito'sau priye rameśena suto hi mahyam || 50 || lolākṣi dattaḥ kamalāsamuttho janārdanāṃśo'yamahīnasattvaḥ | sā taṃ gṛhītvā mudamāpa rājñī rājā cakārotsavamad‌bhutaṃ ca || 51 || dadau ca dānaṃ kila yācakebhyo gītāni vādyāni bahūni neduḥ | kṛtvotsavaṃ bhūpatirātmajasya nāmaikavīreti cakāra viśrutam || 52 || sukhaṃ ca samprāpya mudānvito'sau nananda devādhipatulyavīryaḥ | putraṃ hare rūpaguṇānurūpaṃ samprāpya vaṃśasya ṛṇācca muktaḥ || 53 || iti sakalasurāṇāmīśvareṇārpitaṃ taṃ sakalaguṇagaṇāḍhyaṃ putramāsādya rājā | vividhasukhavinodairbhāryayā sevyamāno vyaharata nijagehe śakratulyapratāpaḥ || 54 ||