Chapter 8

सूत उवाच इति पृष्टस्तदा विप्रो राज्ञा पारीक्षितेन वै । उवाच विस्तरात्सर्वं व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १ ॥ जनमेजयोऽपि धर्मात्मा निर्वेदं परमं गतः । चित्तं दुश्चरितं मत्वा वैराटीतनयस्य वै ॥ २ ॥ तस्यैवोद्धरणार्थाय चकार सततं मनः । विप्रावमानपापेन यमलोकं गतस्य वै ॥ ३ ॥ पुन्नामनरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं स्वकम् । पुत्रेति नाम सार्थं स्यात्तेन तस्य मुनीश्वराः ॥ ४ ॥ सर्पदष्टं नृपं श्रुत्वा हर्म्योपरि मृतं तथा । विप्रशापादौत्तरेयं स्नानदानविवर्जितम् ॥ ५ ॥ पितुर्गतिं निशम्यासौ निर्वेदं गतवान्नृपः । पारीक्षितो महाभागः सन्तप्तो भयविह्वलः ॥ ६ ॥ पप्रच्छाथ मुनिं व्यासं गृहागतमनिन्दितः । नरनारायणस्येमां कथां परमविस्मृताम् ॥ ७ ॥ व्यास उवाच स यदा निहतो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्नृप । अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादो नाम तत्सुतः ॥ ८ ॥ तस्मिञ्छासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके । मखैर्भूमौ नृपतयो यजन्तः श्रद्धयान्विताः ॥ ९ ॥ ब्राह्मणाश्च तपोधर्मतीर्थयात्राश्च कुर्वते । वैश्याश्च स्वस्ववृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः ॥ १० ॥ नृसिंहेन च पाताले स्थापितः सोऽथ दैत्यराट् । राज्यं चकार तत्रैव प्रजापालनतत्परः ॥ ११ ॥ कदाचिद्‌ भृगुपुत्रोऽथ च्यवनाख्यो महातपाः । जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं वै व्याहृतीश्वरम् ॥ १२ ॥ रेवां महानदीं दृष्ट्वा ततस्तस्यामवातरत् । उत्तरन्तं प्रजग्राह नागो विषभयङ्करः ॥ १३ ॥ गृहीतो भयभीतस्तु पाताले मुनिसत्तमः । सस्मार मनसा विष्णुं देवदेवं जनार्दनम् ॥ १४ ॥ संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषोऽभून्महोरगः । न प्राप च्यवनो दुःखं नीयमानो रसातलम् ॥ १५ ॥ द्विजिह्वेन मुनिस्त्यक्तो निर्विण्णेनातिशङ्‌किना । मां शपेत मुनिः कुद्धस्तापसोऽयं महानिति ॥ १६ ॥ चचार नागकन्याभिः पूजितो मुनिसत्तमः । विवेशाप्यथ नागानां दानवानां महत्पुरम् ॥ १७ ॥ कदाचिद्‌भृगुपुत्रं तं विचरन्तं पुरोत्तमे । ददर्श दैत्यराजोऽसौ प्रह्लादो धर्मवत्सलः ॥ १८ ॥ दृष्ट्वा तं पूजयामास मुनिं दैत्यपतिस्तदा । पप्रच्छ कारणं किं ते पातालागमने वद ॥ १९ ॥ प्रेषितोऽसि किमिन्द्रेण सत्यं ब्रूहि द्विजोत्तम । दैत्यविद्वेषयुक्तेन मम राज्यदिदृक्षया ॥ २० ॥ च्यवन उवाच किं मे मघवता राजन् यदहं प्रेषितः पुनः । दूतकार्यं प्रकुर्वाणः प्राप्तवान्नगरे तव ॥ २१ ॥ विद्धि मां भृगुपुत्रं तं स्वनेत्रं धर्मतत्परम् । मा शङ्कां कुरु दैत्येन्द्र वासवप्रेषितस्य वै ॥ २२ ॥ स्नानार्थं नर्मदां प्राप्तः पुण्यतीर्थे नृपोत्तम । नद्यामेवावतीर्णोऽहं गृहीतश्च महाहिना ॥ २३ ॥ जातोऽसौ निर्विषः सर्पो विष्णोः संस्मरणादिव । मुक्तोऽहं तेन नागेन प्रभावात्स्मरणस्य वै ॥ २४ ॥ अत्रागतेन राजेन्द्र मयाप्तं तव दर्शनम् । विष्णुभक्तोऽसि दैत्येन्द्र तद्‌भक्तं मां विचिन्तय ॥ २५ ॥ व्यास उवाच तन्निशम्य वचः श्लक्ष्णं हिरण्यकशिपोः सुतः । पप्रच्छ परया प्रीत्या तीर्थानि विविधानि च ॥ २६ ॥ प्रह्लाद उवाच पृथिव्यां कानि तीर्थानि पुण्यानि मुनिसत्तम । पाताले च तथाकाशे तानि नो वद विस्तरात् ॥ २७ ॥ च्यवन उवाच मनोवाक्कायशुद्धानां राजंस्तीर्थं पदे पदे । तथा मलिनचित्तानां गङ्गापि कीकटाधिका ॥ २८ ॥ प्रथमं चेन्मनः शुद्धं जातं पापविवर्जितम् । तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवन्ति वै ॥ २९ ॥ गङ्गातीरे हि सर्वत्र वसन्ति नगराणि च । व्रजाश्चैवाकरा ग्रामाः सर्वे खेटास्तथापरे ॥ ३० ॥ निषादानां निवासाश्च कैवर्तानां तथापरे । हूणबङ्गखसानां च म्लेच्छानां दैत्यसत्तम ॥ ३१ ॥ पिबन्ति सर्वदा गाङ्गं जलं ब्रह्मोपमं सदा । स्नानं कुर्वन्ति दैत्येन्द्र त्रिकालं स्वेच्छया जनाः ॥ ३२ ॥ तत्रैकोऽपि विशुद्धात्मा न भवत्येव मारिष । किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु ॥ ३३ ॥ कारणं मन एवात्र नान्यद्‌राजन्विचिन्तय । मनःशुद्धिं प्रकर्तव्या सततं शुद्धिमिच्छता ॥ ३४ ॥ तीर्थवासी महापापी भवेत्तत्रात्मवञ्चनात् । तत्रैवाचरितं पापमानन्त्याय प्रकल्पते ॥ ३५ ॥ यथेन्द्रवारुणं पक्वं मिष्टं नैवोपजायते । भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्तातो न शुध्यति ॥ ३६ ॥ प्रथमं मनसः शुद्धिः कर्तव्या शुभमिच्छता । शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा ॥ ३७ ॥ तथैवाचारशुद्धिः स्यात्ततस्तीर्थं प्रसिध्यति । अन्यथा तु कृतं सर्वं व्यर्थं भवति तत्क्षणात् ॥ ३८ ॥ (हीनवर्णस्य संसर्गं तीर्थे गत्वा सदा त्यजेत् ।) ॥ भूतानुकम्पनं चैव कर्तव्यं कर्मणा धिया । यदि पृच्छसि राजेन्द्र तीर्थं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ॥ ३९ ॥ प्रथमं नैमिषं पुण्यं चक्रतीर्थं च पुष्करम् । अन्येषां चैव तीर्थानां संख्या नास्ति महीतले ॥ ४० ॥ पावनानि च स्थानानि बहूनि नृपसत्तम । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नैमिषं गन्तुमुद्यतः ॥ ४१ ॥ नोदयामास दैत्यान्वै हर्षनिर्भरमानसः । प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठन्तु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नैमिषम् ॥ ४२ ॥ द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् । व्यास उवाच इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा ॥ ४३ ॥ तेनैव सह पातालान्निर्ययुः परया मुदा । ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः ॥ ४४ ॥ नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः । प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यैः समन्वितः ॥ ४५ ॥ सरस्वतीं महापुण्यां ददर्श विमलोदकाम् । तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः ॥ ४६ ॥ मनः प्रसन्नं सञ्जातं स्नात्वा सारस्वते जले । विधिवत्तत्र दैत्येन्द्रः स्नानदानादिकं शुभे ॥ ४७ ॥ चकारातिप्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने ॥ ४८ ॥

sūta uvāca iti pṛṣṭastadā vipro rājñā pārīkṣitena vai | uvāca vistarātsarvaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ || 1 || janamejayo'pi dharmātmā nirvedaṃ paramaṃ gataḥ | cittaṃ duścaritaṃ matvā vairāṭītanayasya vai || 2 || tasyaivoddharaṇārthāya cakāra satataṃ manaḥ | viprāvamānapāpena yamalokaṃ gatasya vai || 3 || punnāmanarakādyasmāttrāyate pitaraṃ svakam | putreti nāma sārthaṃ syāttena tasya munīśvarāḥ || 4 || sarpadaṣṭaṃ nṛpaṃ śrutvā harmyopari mṛtaṃ tathā | vipraśāpādauttareyaṃ snānadānavivarjitam || 5 || piturgatiṃ niśamyāsau nirvedaṃ gatavānnṛpaḥ | pārīkṣito mahābhāgaḥ santapto bhayavihvalaḥ || 6 || papracchātha muniṃ vyāsaṃ gṛhāgatamaninditaḥ | naranārāyaṇasyemāṃ kathāṃ paramavismṛtām || 7 || vyāsa uvāca sa yadā nihato raudro hiraṇyakaśipurnṛpa | abhiṣiktastadā rājye prahlādo nāma tatsutaḥ || 8 || tasmiñchāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake | makhairbhūmau nṛpatayo yajantaḥ śraddhayānvitāḥ || 9 || brāhmaṇāśca tapodharmatīrthayātrāśca kurvate | vaiśyāśca svasvavṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ || 10 || nṛsiṃhena ca pātāle sthāpitaḥ so'tha daityarāṭ | rājyaṃ cakāra tatraiva prajāpālanatatparaḥ || 11 || kadācid‌ bhṛguputro'tha cyavanākhyo mahātapāḥ | jagāma narmadāṃ snātuṃ tīrthaṃ vai vyāhṛtīśvaram || 12 || revāṃ mahānadīṃ dṛṣṭvā tatastasyāmavātarat | uttarantaṃ prajagrāha nāgo viṣabhayaṅkaraḥ || 13 || gṛhīto bhayabhītastu pātāle munisattamaḥ | sasmāra manasā viṣṇuṃ devadevaṃ janārdanam || 14 || saṃsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo'bhūnmahoragaḥ | na prāpa cyavano duḥkhaṃ nīyamāno rasātalam || 15 || dvijihvena munistyakto nirviṇṇenātiśaṅ‌kinā | māṃ śapeta muniḥ kuddhastāpaso'yaṃ mahāniti || 16 || cacāra nāgakanyābhiḥ pūjito munisattamaḥ | viveśāpyatha nāgānāṃ dānavānāṃ mahatpuram || 17 || kadācid‌bhṛguputraṃ taṃ vicarantaṃ purottame | dadarśa daityarājo'sau prahlādo dharmavatsalaḥ || 18 || dṛṣṭvā taṃ pūjayāmāsa muniṃ daityapatistadā | papraccha kāraṇaṃ kiṃ te pātālāgamane vada || 19 || preṣito'si kimindreṇa satyaṃ brūhi dvijottama | daityavidveṣayuktena mama rājyadidṛkṣayā || 20 || cyavana uvāca kiṃ me maghavatā rājan yadahaṃ preṣitaḥ punaḥ | dūtakāryaṃ prakurvāṇaḥ prāptavānnagare tava || 21 || viddhi māṃ bhṛguputraṃ taṃ svanetraṃ dharmatatparam | mā śaṅkāṃ kuru daityendra vāsavapreṣitasya vai || 22 || snānārthaṃ narmadāṃ prāptaḥ puṇyatīrthe nṛpottama | nadyāmevāvatīrṇo'haṃ gṛhītaśca mahāhinā || 23 || jāto'sau nirviṣaḥ sarpo viṣṇoḥ saṃsmaraṇādiva | mukto'haṃ tena nāgena prabhāvātsmaraṇasya vai || 24 || atrāgatena rājendra mayāptaṃ tava darśanam | viṣṇubhakto'si daityendra tad‌bhaktaṃ māṃ vicintaya || 25 || vyāsa uvāca tanniśamya vacaḥ ślakṣṇaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | papraccha parayā prītyā tīrthāni vividhāni ca || 26 || prahlāda uvāca pṛthivyāṃ kāni tīrthāni puṇyāni munisattama | pātāle ca tathākāśe tāni no vada vistarāt || 27 || cyavana uvāca manovākkāyaśuddhānāṃ rājaṃstīrthaṃ pade pade | tathā malinacittānāṃ gaṅgāpi kīkaṭādhikā || 28 || prathamaṃ cenmanaḥ śuddhaṃ jātaṃ pāpavivarjitam | tadā tīrthāni sarvāṇi pāvanāni bhavanti vai || 29 || gaṅgātīre hi sarvatra vasanti nagarāṇi ca | vrajāścaivākarā grāmāḥ sarve kheṭāstathāpare || 30 || niṣādānāṃ nivāsāśca kaivartānāṃ tathāpare | hūṇabaṅgakhasānāṃ ca mlecchānāṃ daityasattama || 31 || pibanti sarvadā gāṅgaṃ jalaṃ brahmopamaṃ sadā | snānaṃ kurvanti daityendra trikālaṃ svecchayā janāḥ || 32 || tatraiko'pi viśuddhātmā na bhavatyeva māriṣa | kiṃ phalaṃ tarhi tīrthasya viṣayopahatātmasu || 33 || kāraṇaṃ mana evātra nānyad‌rājanvicintaya | manaḥśuddhiṃ prakartavyā satataṃ śuddhimicchatā || 34 || tīrthavāsī mahāpāpī bhavettatrātmavañcanāt | tatraivācaritaṃ pāpamānantyāya prakalpate || 35 || yathendravāruṇaṃ pakvaṃ miṣṭaṃ naivopajāyate | bhāvaduṣṭastathā tīrthe koṭistāto na śudhyati || 36 || prathamaṃ manasaḥ śuddhiḥ kartavyā śubhamicchatā | śuddhe manasi dravyasya śuddhirbhavati nānyathā || 37 || tathaivācāraśuddhiḥ syāttatastīrthaṃ prasidhyati | anyathā tu kṛtaṃ sarvaṃ vyarthaṃ bhavati tatkṣaṇāt || 38 || (hīnavarṇasya saṃsargaṃ tīrthe gatvā sadā tyajet |) || bhūtānukampanaṃ caiva kartavyaṃ karmaṇā dhiyā | yadi pṛcchasi rājendra tīrthaṃ vakṣyāmyanuttamam || 39 || prathamaṃ naimiṣaṃ puṇyaṃ cakratīrthaṃ ca puṣkaram | anyeṣāṃ caiva tīrthānāṃ saṃkhyā nāsti mahītale || 40 || pāvanāni ca sthānāni bahūni nṛpasattama | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ rājā naimiṣaṃ gantumudyataḥ || 41 || nodayāmāsa daityānvai harṣanirbharamānasaḥ | prahlāda uvāca uttiṣṭhantu mahābhāgā gamiṣyāmo'dya naimiṣam || 42 || drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṃ pītavāsasamacyutam | vyāsa uvāca ityuktā viṣṇubhaktena sarve te dānavāstadā || 43 || tenaiva saha pātālānniryayuḥ parayā mudā | te sametya ca daiteyā dānavāśca mahābalāḥ || 44 || naimiṣāraṇyamāsādya snānaṃ cakrurmudānvitāḥ | prahlādastatra tīrtheṣu carandaityaiḥ samanvitaḥ || 45 || sarasvatīṃ mahāpuṇyāṃ dadarśa vimalodakām | tīrthe tatra nṛpaśreṣṭha prahlādasya mahātmanaḥ || 46 || manaḥ prasannaṃ sañjātaṃ snātvā sārasvate jale | vidhivattatra daityendraḥ snānadānādikaṃ śubhe || 47 || cakārātiprasannātmā tīrthe paramapāvane || 48 ||