Chapter 8

ऋषय ऊचुः सन्देहोऽत्र महाभाग कथायां तु महाद्‌भुतः । वेदशास्त्रपुराणैश्च निश्चितं तु सदा बुधैः ॥ १ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवाः सनातनाः । नातः परतरं किञ्चिद्‌ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महामते ॥ २ ॥ ब्रह्मा सृजति लोकान्वै विष्णुः पात्यखिलं जगत् । रुद्रः संहरते काले त्रय एतेऽत्र कारणम् ॥ ३ ॥ एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । रजःसत्त्वतमोभिश्च संयुताः कार्यकारकाः ॥ ४ ॥ तेषां मध्ये हरिः श्रेष्ठो माधवः पुरुषोत्तमः । आदिदेवो जगन्नाथः समर्थः सर्वकर्मसु ॥ ५ ॥ नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतेजसः । स कथं स्वापितः स्वामी विवशो योगमायया ॥ ६ ॥ क्व गतं तस्य विज्ञानं जीवतश्चेष्टितं कुतः । सन्देहोऽयं महाभाग कथयस्व यथाशुभम् ॥ ७ ॥ का सा शक्तिः पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजितः प्रभुः । कुतो जाता कथं शक्ता का शक्तिर्वद सुव्रत ॥ ८ ॥ यस्तु सर्वेश्वरो विष्णुर्वासुदेवो जगद्‌गुरुः । परमात्मा परानन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ९ ॥ सर्वकृत्सर्वभृत्स्रष्टा विरजः सर्वगः शुचिः । स कथं निद्रया नीतः परतन्त्रः परात्परः ॥ १० ॥ एतदाश्चर्यभूतो हि सन्देहो नः परन्तप । छिन्धि ज्ञानासिना सूत व्यासशिष्य महामते ॥ ११ ॥ सूत उवाच कः सन्देहं भिनत्त्येनं त्रैलोक्ये सचराचरे । मुह्यन्ति मुनयः कामं ब्रह्मपुत्राः सनातनाः ॥ १२ ॥ नारदः कपिलश्चैव प्रश्नेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः । किं ब्रवीमि महाभागा दुर्घटेऽस्मिन्विमर्शने ॥ १३ ॥ देवेषु विष्णुः कथितः सर्वगः सर्वपालकः । यतो विराडिदं सर्वमुत्पन्नं सचराचरम् ॥ १४ ॥ ते सर्वे समुपासन्ते नत्वा देवं परात्परम् । नारायणं हृषीकेशं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ १५ ॥ तथा केचिन्महादेवं शङ्करं शशिशेखरम् । त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च शूलपाणिं वृषध्वजम् ॥ १६ ॥ तथा वेदेषु सर्वेषु गीतं नाम्ना त्रियम्बकम् । कपर्दिनं पञ्चवक्त्रं गौरीदेहार्धधारिणम् ॥ १७ ॥ कैलासवासनिरतं सर्वशक्तिसमन्वितम् । भूतवृन्दयुतं देवं दक्षयज्ञविघातकम् ॥ १८ ॥ तथा सूर्यं वेदविदः सायंप्रातर्दिने दिने । मध्याह्ने तु महाभागाः स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः ॥ १९ ॥ तथा वेदेषु सर्वेषु सूर्योपासनमुत्तमम् । परमात्मेति विख्यातं नाम तस्य महात्मनः ॥ २० ॥ अग्निः सर्वत्र वेदेषु संस्तुतो वेदवित्तमैः । इन्द्रश्चापि त्रिलोकेशो वरुणश्च तथापरः ॥ २१ ॥ यथा गङ्गा प्रवाहैश्च बहुभिः परिवर्तते । तथैव सर्वदेवेषु विष्णुः प्रोक्तो महर्षिभिः ॥ २२ ॥ त्रीण्येव हि प्रमाणानि पठितानि सुपण्डितैः । प्रत्यक्षं चानुमानं च शाब्दं चैव तृतीयकम् ॥ २३ ॥ चत्वार्येवेतरे प्राहुरुपमानयुतानि च । अर्थापत्तियुतान्यन्ये पञ्च प्राहुर्महाधियः ॥ २४ ॥ सप्त पौराणिकाश्चैव प्रवदन्ति मनीषिणः । एतैः प्रमाणैर्दुर्ज्ञेयं यद्‌ब्रह्म परमं च तत् ॥ २५ ॥ वितर्कश्चात्र कर्तव्यो बुद्ध्या चैवागमेन च । निश्चयात्मिकया युक्त्या विचार्य च पुनः पुनः ॥ २६ ॥ प्रत्यक्षतस्तु विज्ञानं चिन्त्यं मतिमता सदा । दृष्टान्तेनापि सततं शिष्टमार्गानुसारिणा ॥ २७ ॥ विद्वांसोऽपि वदन्त्येवं पुराणैः परिगीयते । द्रुहिणे सृष्टिशक्तिश्च हरौ पालनशक्तिता ॥ २८ ॥ हरे संहारशक्तिश्च सूर्ये शक्तिः प्रकाशिका । धराधरणशक्तिश्च शेषे कूर्मे तथैव च ॥ २९ ॥ साद्या शक्तिः परिणता सर्वस्मिन्या प्रतिष्ठिता । दाहशक्तिस्तथा वह्नौ समीरे प्रेरणात्मिका ॥ ३० ॥ शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः । शक्तिहीनस्तु यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः ॥ ३१ ॥ एवं सर्वत्र भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महातपाः ॥ ३२ ॥ शक्तिहीनं तु निन्द्यं स्याद्वस्तुमात्रं चराचरम् । अशक्तः शत्रुविजये गमने भोजने तथा ॥ ३३ ॥ एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते । सोपास्या विविधैः सम्यग्विचार्या सुधिया सदा ॥ ३४ ॥ विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोऽप्यकर्मकृत् । द्रुहिणे राजसी शक्तिर्यया हीनो ह्यसृष्टिकृत् ॥ ३५ ॥ शिवे च तामसी शक्तिस्तया संहारकारकः । इत्यूह्यं मनसा सर्वं विचार्य च पुनः पुनः ॥ ३६ ॥ शक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयतेऽखिलम् । इच्छया संहरत्येषा जगदेतच्चराचरम् ॥ ३७ ॥ न विष्णुर्न हरः शक्रो न ब्रह्मा न च पावकः । न सूर्यो वरुणः शक्तः स्वे स्वे कार्ये कथञ्चन ॥ ३८ ॥ तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुराः । सैव कारणकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ ३९ ॥ सगुणा निर्गुणा सा तु द्विधा प्रोक्ता मनीषिभिः । सगुणा रागिभिः सेव्या निर्गुणा तु विरागिभिः ॥ ४० ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला । ददाति वाच्छितान्कामान्पूजिता विधिपूर्वकम् ॥ ४१ ॥ न जानन्ति जना मूढास्तां सदा माययावृताः । जानन्तोऽपि नराः केचिन्मोहयन्ति परानपि ॥ ४२ ॥ पण्डिताः स्वोदरार्थं वै पाखण्डानि पूथक्पृथक् । प्रवर्तयन्ति कलिना प्रेरिता मन्दचेतसः ॥ ४३ ॥ कलावस्मिन्महाभागा नानाभेदसमुत्थिताः । नान्ये युगे तथा धर्मा वेदबाह्याः कथञ्चन ॥ ४४ ॥ विष्णुश्चरत्यसावुग्र तपो वर्षाण्यनेकशः । ब्रह्मा हरस्त्रयो देवा ध्यायन्तः कमपि धुवम् ॥ ४५ ॥ कामयानाः सदा कामं ते त्रयः सर्वदैव हि । यजन्ति यज्ञान्विविधान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ४६ ॥ ते वै शक्तिं परां देवीं ब्रह्माख्यां परमात्मिकाम् । ध्यायन्ति मनसा नित्यं नित्यां मत्वा सनातनीम् ॥ ४७ ॥ तस्माच्छक्तिः सदा सेव्या विद्वद्‌भिः कृतनिश्चयैः । निश्चयः सर्वशास्त्राणां ज्ञातव्यो मुनिसत्तमाः ॥ ४८ ॥ कृष्णाच्छ्रुतं मया चैतत्तेन ज्ञातं तु नारदात् । पितुः सकाशात्तेनापि ब्रह्मणा विष्णुवाक्यतः ॥ ४९ ॥ न श्रोतव्यं न मन्तव्यमन्येषां वचनं बुधैः । शक्तिरेव सदा सेव्या विद्वद्‌भिः कृतनिश्चयैः ॥ ५० ॥ प्रत्यक्षमपि द्रष्टव्यमशक्तस्य विचेष्टितम् । अतः सर्वेषु भूतेषु ज्ञातव्या शक्तिरेव हि ॥ ५१ ॥

ṛṣaya ūcuḥ sandeho'tra mahābhāga kathāyāṃ tu mahād‌bhutaḥ | vedaśāstrapurāṇaiśca niścitaṃ tu sadā budhaiḥ || 1 || brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devāḥ sanātanāḥ | nātaḥ parataraṃ kiñcid‌brahmāṇḍe'sminmahāmate || 2 || brahmā sṛjati lokānvai viṣṇuḥ pātyakhilaṃ jagat | rudraḥ saṃharate kāle traya ete'tra kāraṇam || 3 || ekā mūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | rajaḥsattvatamobhiśca saṃyutāḥ kāryakārakāḥ || 4 || teṣāṃ madhye hariḥ śreṣṭho mādhavaḥ puruṣottamaḥ | ādidevo jagannāthaḥ samarthaḥ sarvakarmasu || 5 || nānyaḥ ko'pi samartho'sti viṣṇoratulatejasaḥ | sa kathaṃ svāpitaḥ svāmī vivaśo yogamāyayā || 6 || kva gataṃ tasya vijñānaṃ jīvataśceṣṭitaṃ kutaḥ | sandeho'yaṃ mahābhāga kathayasva yathāśubham || 7 || kā sā śaktiḥ purā proktā yayā viṣṇujitaḥ prabhuḥ | kuto jātā kathaṃ śaktā kā śaktirvada suvrata || 8 || yastu sarveśvaro viṣṇurvāsudevo jagad‌guruḥ | paramātmā parānandaḥ saccidānandavigrahaḥ || 9 || sarvakṛtsarvabhṛtsraṣṭā virajaḥ sarvagaḥ śuciḥ | sa kathaṃ nidrayā nītaḥ paratantraḥ parātparaḥ || 10 || etadāścaryabhūto hi sandeho naḥ parantapa | chindhi jñānāsinā sūta vyāsaśiṣya mahāmate || 11 || sūta uvāca kaḥ sandehaṃ bhinattyenaṃ trailokye sacarācare | muhyanti munayaḥ kāmaṃ brahmaputrāḥ sanātanāḥ || 12 || nāradaḥ kapilaścaiva praśne'sminmunisattamāḥ | kiṃ bravīmi mahābhāgā durghaṭe'sminvimarśane || 13 || deveṣu viṣṇuḥ kathitaḥ sarvagaḥ sarvapālakaḥ | yato virāḍidaṃ sarvamutpannaṃ sacarācaram || 14 || te sarve samupāsante natvā devaṃ parātparam | nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ vāsudevaṃ janārdanam || 15 || tathā kecinmahādevaṃ śaṅkaraṃ śaśiśekharam | trinetraṃ pañcavaktraṃ ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam || 16 || tathā vedeṣu sarveṣu gītaṃ nāmnā triyambakam | kapardinaṃ pañcavaktraṃ gaurīdehārdhadhāriṇam || 17 || kailāsavāsanirataṃ sarvaśaktisamanvitam | bhūtavṛndayutaṃ devaṃ dakṣayajñavighātakam || 18 || tathā sūryaṃ vedavidaḥ sāyaṃprātardine dine | madhyāhne tu mahābhāgāḥ stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ || 19 || tathā vedeṣu sarveṣu sūryopāsanamuttamam | paramātmeti vikhyātaṃ nāma tasya mahātmanaḥ || 20 || agniḥ sarvatra vedeṣu saṃstuto vedavittamaiḥ | indraścāpi trilokeśo varuṇaśca tathāparaḥ || 21 || yathā gaṅgā pravāhaiśca bahubhiḥ parivartate | tathaiva sarvadeveṣu viṣṇuḥ prokto maharṣibhiḥ || 22 || trīṇyeva hi pramāṇāni paṭhitāni supaṇḍitaiḥ | pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śābdaṃ caiva tṛtīyakam || 23 || catvāryevetare prāhurupamānayutāni ca | arthāpattiyutānyanye pañca prāhurmahādhiyaḥ || 24 || sapta paurāṇikāścaiva pravadanti manīṣiṇaḥ | etaiḥ pramāṇairdurjñeyaṃ yad‌brahma paramaṃ ca tat || 25 || vitarkaścātra kartavyo buddhyā caivāgamena ca | niścayātmikayā yuktyā vicārya ca punaḥ punaḥ || 26 || pratyakṣatastu vijñānaṃ cintyaṃ matimatā sadā | dṛṣṭāntenāpi satataṃ śiṣṭamārgānusāriṇā || 27 || vidvāṃso'pi vadantyevaṃ purāṇaiḥ parigīyate | druhiṇe sṛṣṭiśaktiśca harau pālanaśaktitā || 28 || hare saṃhāraśaktiśca sūrye śaktiḥ prakāśikā | dharādharaṇaśaktiśca śeṣe kūrme tathaiva ca || 29 || sādyā śaktiḥ pariṇatā sarvasminyā pratiṣṭhitā | dāhaśaktistathā vahnau samīre preraṇātmikā || 30 || śivo'pi śavatāṃ yāti kuṇḍalinyā vivarjitaḥ | śaktihīnastu yaḥ kaścidasamarthaḥ smṛto budhaiḥ || 31 || evaṃ sarvatra bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca | brahmādistambaparyantaṃ brahmāṇḍe'sminmahātapāḥ || 32 || śaktihīnaṃ tu nindyaṃ syādvastumātraṃ carācaram | aśaktaḥ śatruvijaye gamane bhojane tathā || 33 || evaṃ sarvagatā śaktiḥ sā brahmeti vivicyate | sopāsyā vividhaiḥ samyagvicāryā sudhiyā sadā || 34 || viṣṇau ca sāttvikī śaktistayā hīno'pyakarmakṛt | druhiṇe rājasī śaktiryayā hīno hyasṛṣṭikṛt || 35 || śive ca tāmasī śaktistayā saṃhārakārakaḥ | ityūhyaṃ manasā sarvaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ || 36 || śaktiḥ karoti brahmāṇḍaṃ sā vai pālayate'khilam | icchayā saṃharatyeṣā jagadetaccarācaram || 37 || na viṣṇurna haraḥ śakro na brahmā na ca pāvakaḥ | na sūryo varuṇaḥ śaktaḥ sve sve kārye kathañcana || 38 || tayā yuktā hi kurvanti svāni kāryāṇi te surāḥ | saiva kāraṇakāryeṣu pratyakṣeṇāvagamyate || 39 || saguṇā nirguṇā sā tu dvidhā proktā manīṣibhiḥ | saguṇā rāgibhiḥ sevyā nirguṇā tu virāgibhiḥ || 40 || dharmārthakāmamokṣāṇāṃ svāminī sā nirākulā | dadāti vācchitānkāmānpūjitā vidhipūrvakam || 41 || na jānanti janā mūḍhāstāṃ sadā māyayāvṛtāḥ | jānanto'pi narāḥ kecinmohayanti parānapi || 42 || paṇḍitāḥ svodarārthaṃ vai pākhaṇḍāni pūthakpṛthak | pravartayanti kalinā preritā mandacetasaḥ || 43 || kalāvasminmahābhāgā nānābhedasamutthitāḥ | nānye yuge tathā dharmā vedabāhyāḥ kathañcana || 44 || viṣṇuścaratyasāvugra tapo varṣāṇyanekaśaḥ | brahmā harastrayo devā dhyāyantaḥ kamapi dhuvam || 45 || kāmayānāḥ sadā kāmaṃ te trayaḥ sarvadaiva hi | yajanti yajñānvividhānbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 46 || te vai śaktiṃ parāṃ devīṃ brahmākhyāṃ paramātmikām | dhyāyanti manasā nityaṃ nityāṃ matvā sanātanīm || 47 || tasmācchaktiḥ sadā sevyā vidvad‌bhiḥ kṛtaniścayaiḥ | niścayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ jñātavyo munisattamāḥ || 48 || kṛṣṇācchrutaṃ mayā caitattena jñātaṃ tu nāradāt | pituḥ sakāśāttenāpi brahmaṇā viṣṇuvākyataḥ || 49 || na śrotavyaṃ na mantavyamanyeṣāṃ vacanaṃ budhaiḥ | śaktireva sadā sevyā vidvad‌bhiḥ kṛtaniścayaiḥ || 50 || pratyakṣamapi draṣṭavyamaśaktasya viceṣṭitam | ataḥ sarveṣu bhūteṣu jñātavyā śaktireva hi || 51 ||