Chapter 7

व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तासां धर्मपुत्रः प्रतापवान् । विमर्शमकरोच्चित्ते किं कर्तव्यं मयाधुना ॥ १ ॥ हास्योऽहं मुनिवृन्देषु भविष्याम्यद्य सङ्गमात् । अहंकारादिदं प्राप्तं दुःखं नात्र विचारणा । मूलं धर्मविनाशस्य प्रथमं यदहङ्कृतिः ॥ २ ॥ मूलं संसारवृक्षस्य यतः प्रोक्तो महात्मभिः । दृष्ट्वा मौनं समाधाय न स्थितोऽहं समागतम् ॥ ३ ॥ वाराङ्गनागणं जुष्टं तेनासं दुःखभाजनम् । उत्पादितास्तथा नार्यो मया धर्मव्ययेन वै ॥ ४ ॥ तास्तु मां बाधितुं वृत्ताः कामार्ताः प्रमदोत्तमाः । ऊर्णनाभिरिवाद्याहं जालेन स्वकृतेन वै ॥ ५ ॥ बद्धोऽस्मि सुदृढेनात्र किं कर्तव्यमतः परम् । यदि चिन्तां समुत्सृज्य सन्त्यजाम्यबला इमाः ॥ ६ ॥ शप्त्वा भ्रष्टा व्रजिष्यन्ति सर्वा भग्नमनोरथाः । मुक्तोऽहं सञ्चरिष्यामि विजने परमं तपः ॥ ७ ॥ तस्मात्क्रोधं समुत्पाद्य त्यक्ष्यामि सुन्दरीगणम् । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य मनसा मुनिर्नारायणस्तदा ॥ ८ ॥ विमर्शमकरोच्चित्ते सुखोत्पादनसाधने । द्वितीयोऽयं महाशत्रुः क्रोधः सन्तापकारकः ॥ ९ ॥ कामादप्यधिको लोके लोभादपि च दारुणः । क्रोधाभिभूतः कुरुते हिंसां प्राणविघातिनीम् ॥ १० ॥ दुःखदां सर्वभूतानां नरकारामदीर्घिकाम् । यथाग्निर्घर्षणाज्जातः पादपं प्रदहेत्तथा ॥ ११ ॥ देहोत्पन्नस्तथा क्रोधो देहं दहति दारुणः । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्यमानं तं भ्रातरं दीनमानसम् ॥ १२ ॥ उवाच वचनं तथ्यं नरो धर्मसुतोऽनुजः । नर उवाच नारायण महाभाग कोपं यच्छ महामते ॥ १३ ॥ शान्तं भावं समाश्रित्य नाशयाहङ्कृतिं पराम् । पुराहङ्कारदोषेण तपो नष्टं किलावयोः ॥ १४ ॥ संग्रामश्चाभवत्ताभ्यां भावाभ्यामसुरेण ह । दिव्यवर्षसहस्रं तु प्रह्लादेन महाद्‌भुतम् ॥ १५ ॥ दुःखं बहुतरं प्राप्तं तत्रावाभ्यां सुरोत्तम । तस्मात्क्रोधं परित्यज्य शान्तो भव मुनीश्वर ॥ १६ ॥ ( शान्तत्वं तपसो मूलं मुनिभिः परिकीर्तितम् ।) ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा शान्तोऽभूद्धर्मनन्दनः । जनमेजय उवाच संशयोऽयं मुनिश्रेष्ठ प्रह्लादेन महात्मना ॥ १७ ॥ विष्णुभक्तेन शान्तेन कथं युद्धं कृतं पुरा । कृतवन्तौ कथं युद्धं नरनारायणावृषी ॥ १८ ॥ तापसौ धर्मपुत्रौ द्वौ सुशान्तमानसावुभौ । समागमः कथं जातस्तयोर्दैत्यसुतस्य च ॥ १९ ॥ संग्रामस्तु कथं ताभ्यां कृतस्तेन महात्मना । प्रह्लादोऽप्यतिधर्मात्मा ज्ञानवान्विष्णुतत्परः ॥ २० ॥ नरनारायणौ तद्वत्तापसौ सत्त्वसंस्थितौ । तेन ताभ्यां समुद्‌भूतं वैरं यदि परस्परम् ॥ २१ ॥ तदा तपसि धर्मे च श्रम एव हि केवलम् । क्व जपः क्व तपश्चर्या पुरा सत्ययुगेऽपि च ॥ २२ ॥ तादृशैर्न जितं चित्तं क्रोधाहङ्कारसंवृतम् । न क्रोधो न च मात्सर्यमहङ्कारांकुरं विना ॥ २३ ॥ अहङ्कारात्समुत्पन्नाः कामक्रोधादयः किल । वर्षकोटिसहस्रं तु तपः कृत्वातिदारुणम् ॥ २४ ॥ अहङ्कारांकुरे जाते व्यर्थं भवति सर्वथा । यथा सूर्योदये जाते तमोरूपं न तिष्ठति ॥ २५ ॥ अहङ्कारांकुरस्याग्रे तथा पुण्यं न तिष्ठति । प्रह्लादोऽपि महाभाग हरिणा समयुध्यत ॥ २६ ॥ तदा व्यर्थं कृतं सर्वं सुकृतं किल भूतले । नरनारायणौ शान्तौ विहाय परमं तपः ॥ २७ ॥ कृतवन्तौ यदा युद्धं क्व शमः सुकृतं पुनः । ईदृग्भ्यां सत्त्वयुक्ताभ्यामजेया यद्यहङ्कृतिः ॥ २८ ॥ मादृशानाञ्ज का वार्ता मुनेऽहङ्कारसंक्षये । अहङ्कारपरित्यक्तो न कोऽप्यस्ति जगत्त्रये ॥ २९ ॥ न भूतो भविता नैव यस्त्यक्तस्तेन सर्वथा । मुच्यते लोहनिगडैर्बद्धः काष्ठमयैस्तथा ॥ ३० ॥ अहङ्कारनिबद्धस्तु न कदाचिद्विमुच्यते । अहङ्कारावृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३१ ॥ भ्रमत्येव हि संसारे विष्ठामूत्रप्रदूषिते । ब्रह्मज्ञानं कुतस्तावत्संसारे मोहसंवृते ॥ ३२ ॥ मतं मीमांसकानां वै सम्मतं भाति सुव्रत । महान्तोऽपि सदा युक्ताः कामक्रोधादिभिर्मुने ॥ ३३ ॥ मादृशानां कलावस्मिन्का कथा मुनिसत्तम । व्यास उवाच कार्यं वै कारणाद्‌भिन्नं कथं भवति भारत ॥ ३४ ॥ कटकं कुण्डलञ्चैव सुवर्णसदृशं भवेत् । अहङ्कारोद्‌भवं सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम् ॥ ३५ ॥ पटस्तन्तुवशः प्रोक्तस्तद्वियुक्तः कथं भवेत् । मायागुणैस्त्रिभिः सर्वं रचितं स्थिरजङ्गमम् ॥ ३६ ॥ सतृणस्तम्बपर्यन्तं का तत्र परिदेवना । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्ते चाहङ्कारमोहिताः ॥ ३७ ॥ भ्रमन्त्यस्मिन्महागाधे संसारे नृपसत्तम । वसिष्ठनारदाद्याश्च मुनयो ज्ञानिनः परम् ॥ ३८ ॥ तेऽभिभूताः संसरन्ति संसारेऽस्मिन्पुनः पुनः । न कोऽप्यस्ति नृपश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु देहभृत् ॥ ३९ ॥ एभिर्मायागुणैर्मुक्तः शान्त आत्मसुखे स्थितः । कामक्रोधौ तथा लोभो मोहोऽहङ्कारसम्भवः ॥ ४० ॥ न मुञ्चन्ति नरं सर्वं देहवन्तं नृपोत्तम । अधीत्य वेदशास्त्राणि पुराणानि विचिन्त्य च ॥ ४१ ॥ कृत्वा तीर्थाटनं दानं ध्यानञ्चैव सुरार्चनम् । करोति विषयासक्तः सर्वं कर्म च चौरवत् ॥ ४२ ॥ विचारयति नो पूर्वं काममोहमदान्वितः । कृते युगेऽपि त्रेतायां द्वापरे कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥ विद्धोऽत्रास्ति च धर्मोऽपि का कथाद्य कलौ पुनः । स्पर्धा सदैव सद्रोहा लोभामर्षौ च सर्वदा ॥ ४४ ॥ एवंविधोऽस्ति संसारो नात्र कार्या विचारणा । साधवो विरला लोके भवन्ति गतमत्सराः ॥ ४५ ॥ जितक्रोधा जितामर्षा दृष्टान्तार्थं व्यवस्थिताः । राजोवाच ते धन्याः कृतपुण्यास्ते मदमोहविवर्जिताः ॥ ४६ ॥ जितेन्द्रियाः सदाचारा जितं तैर्भुवनत्रयम् । दुनोमि पातकं स्मृत्वा पितुर्मम महात्मनः ॥ ४७ ॥ कृतस्तपस्विनः कण्ठे मृतसर्पो ह्यघं विना । अतस्तस्य मुनिश्रेष्ठ भविता किं ममाग्रतः ॥ ४८ ॥ न जाने बुद्धिसम्मोहात्किं वा कार्यं भविष्यति । मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति ॥ ४९ ॥ करोति निन्दितं कर्म नरकान्न बिभेति च । कथं युद्धं पुरा वृत्तं विस्तरात्तद्वदस्व मे ॥ ५० ॥ प्रह्लादेन यथा चोग्रं नरनारायणस्य वै । प्रह्लादस्तु कथं यातः पातालात्तद्वदस्व मे ॥ ५१ ॥ सारस्वते महातीर्थे पुण्ये बदरिकाश्रमे । नरनारायणौ शान्तौ तापसौ मुनिसत्तमौ ॥ ५२ ॥ कृतवन्तौ तथा युद्धं हेतुना केन मानद । वैरं भवति वित्तार्थं दारार्थं वा परस्परम् ॥ ५३ ॥ एषणारहितौ कस्माच्चक्रतुः प्रधनं महत् । प्रह्लादोऽपि च धर्मात्मा ज्ञात्वा देवौ सनातनौ ॥ ५४ ॥ कृतवान्स कथं युद्धं नरनारायणौ मुनी । एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि कारणम् ॥ ५५ ॥

vyāsa uvāca ityākarṇya vacastāsāṃ dharmaputraḥ pratāpavān | vimarśamakaroccitte kiṃ kartavyaṃ mayādhunā || 1 || hāsyo'haṃ munivṛndeṣu bhaviṣyāmyadya saṅgamāt | ahaṃkārādidaṃ prāptaṃ duḥkhaṃ nātra vicāraṇā | mūlaṃ dharmavināśasya prathamaṃ yadahaṅkṛtiḥ || 2 || mūlaṃ saṃsāravṛkṣasya yataḥ prokto mahātmabhiḥ | dṛṣṭvā maunaṃ samādhāya na sthito'haṃ samāgatam || 3 || vārāṅganāgaṇaṃ juṣṭaṃ tenāsaṃ duḥkhabhājanam | utpāditāstathā nāryo mayā dharmavyayena vai || 4 || tāstu māṃ bādhituṃ vṛttāḥ kāmārtāḥ pramadottamāḥ | ūrṇanābhirivādyāhaṃ jālena svakṛtena vai || 5 || baddho'smi sudṛḍhenātra kiṃ kartavyamataḥ param | yadi cintāṃ samutsṛjya santyajāmyabalā imāḥ || 6 || śaptvā bhraṣṭā vrajiṣyanti sarvā bhagnamanorathāḥ | mukto'haṃ sañcariṣyāmi vijane paramaṃ tapaḥ || 7 || tasmātkrodhaṃ samutpādya tyakṣyāmi sundarīgaṇam | vyāsa uvāca iti sañcintya manasā munirnārāyaṇastadā || 8 || vimarśamakaroccitte sukhotpādanasādhane | dvitīyo'yaṃ mahāśatruḥ krodhaḥ santāpakārakaḥ || 9 || kāmādapyadhiko loke lobhādapi ca dāruṇaḥ | krodhābhibhūtaḥ kurute hiṃsāṃ prāṇavighātinīm || 10 || duḥkhadāṃ sarvabhūtānāṃ narakārāmadīrghikām | yathāgnirgharṣaṇājjātaḥ pādapaṃ pradahettathā || 11 || dehotpannastathā krodho dehaṃ dahati dāruṇaḥ | vyāsa uvāca iti sañcintyamānaṃ taṃ bhrātaraṃ dīnamānasam || 12 || uvāca vacanaṃ tathyaṃ naro dharmasuto'nujaḥ | nara uvāca nārāyaṇa mahābhāga kopaṃ yaccha mahāmate || 13 || śāntaṃ bhāvaṃ samāśritya nāśayāhaṅkṛtiṃ parām | purāhaṅkāradoṣeṇa tapo naṣṭaṃ kilāvayoḥ || 14 || saṃgrāmaścābhavattābhyāṃ bhāvābhyāmasureṇa ha | divyavarṣasahasraṃ tu prahlādena mahād‌bhutam || 15 || duḥkhaṃ bahutaraṃ prāptaṃ tatrāvābhyāṃ surottama | tasmātkrodhaṃ parityajya śānto bhava munīśvara || 16 || ( śāntatvaṃ tapaso mūlaṃ munibhiḥ parikīrtitam |) || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā śānto'bhūddharmanandanaḥ | janamejaya uvāca saṃśayo'yaṃ muniśreṣṭha prahlādena mahātmanā || 17 || viṣṇubhaktena śāntena kathaṃ yuddhaṃ kṛtaṃ purā | kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇāvṛṣī || 18 || tāpasau dharmaputrau dvau suśāntamānasāvubhau | samāgamaḥ kathaṃ jātastayordaityasutasya ca || 19 || saṃgrāmastu kathaṃ tābhyāṃ kṛtastena mahātmanā | prahlādo'pyatidharmātmā jñānavānviṣṇutatparaḥ || 20 || naranārāyaṇau tadvattāpasau sattvasaṃsthitau | tena tābhyāṃ samud‌bhūtaṃ vairaṃ yadi parasparam || 21 || tadā tapasi dharme ca śrama eva hi kevalam | kva japaḥ kva tapaścaryā purā satyayuge'pi ca || 22 || tādṛśairna jitaṃ cittaṃ krodhāhaṅkārasaṃvṛtam | na krodho na ca mātsaryamahaṅkārāṃkuraṃ vinā || 23 || ahaṅkārātsamutpannāḥ kāmakrodhādayaḥ kila | varṣakoṭisahasraṃ tu tapaḥ kṛtvātidāruṇam || 24 || ahaṅkārāṃkure jāte vyarthaṃ bhavati sarvathā | yathā sūryodaye jāte tamorūpaṃ na tiṣṭhati || 25 || ahaṅkārāṃkurasyāgre tathā puṇyaṃ na tiṣṭhati | prahlādo'pi mahābhāga hariṇā samayudhyata || 26 || tadā vyarthaṃ kṛtaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kila bhūtale | naranārāyaṇau śāntau vihāya paramaṃ tapaḥ || 27 || kṛtavantau yadā yuddhaṃ kva śamaḥ sukṛtaṃ punaḥ | īdṛgbhyāṃ sattvayuktābhyāmajeyā yadyahaṅkṛtiḥ || 28 || mādṛśānāñja kā vārtā mune'haṅkārasaṃkṣaye | ahaṅkāraparityakto na ko'pyasti jagattraye || 29 || na bhūto bhavitā naiva yastyaktastena sarvathā | mucyate lohanigaḍairbaddhaḥ kāṣṭhamayaistathā || 30 || ahaṅkāranibaddhastu na kadācidvimucyate | ahaṅkārāvṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam || 31 || bhramatyeva hi saṃsāre viṣṭhāmūtrapradūṣite | brahmajñānaṃ kutastāvatsaṃsāre mohasaṃvṛte || 32 || mataṃ mīmāṃsakānāṃ vai sammataṃ bhāti suvrata | mahānto'pi sadā yuktāḥ kāmakrodhādibhirmune || 33 || mādṛśānāṃ kalāvasminkā kathā munisattama | vyāsa uvāca kāryaṃ vai kāraṇād‌bhinnaṃ kathaṃ bhavati bhārata || 34 || kaṭakaṃ kuṇḍalañcaiva suvarṇasadṛśaṃ bhavet | ahaṅkārod‌bhavaṃ sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram || 35 || paṭastantuvaśaḥ proktastadviyuktaḥ kathaṃ bhavet | māyāguṇaistribhiḥ sarvaṃ racitaṃ sthirajaṅgamam || 36 || satṛṇastambaparyantaṃ kā tatra paridevanā | brahmā viṣṇustathā rudraste cāhaṅkāramohitāḥ || 37 || bhramantyasminmahāgādhe saṃsāre nṛpasattama | vasiṣṭhanāradādyāśca munayo jñāninaḥ param || 38 || te'bhibhūtāḥ saṃsaranti saṃsāre'sminpunaḥ punaḥ | na ko'pyasti nṛpaśreṣṭha triṣu lokeṣu dehabhṛt || 39 || ebhirmāyāguṇairmuktaḥ śānta ātmasukhe sthitaḥ | kāmakrodhau tathā lobho moho'haṅkārasambhavaḥ || 40 || na muñcanti naraṃ sarvaṃ dehavantaṃ nṛpottama | adhītya vedaśāstrāṇi purāṇāni vicintya ca || 41 || kṛtvā tīrthāṭanaṃ dānaṃ dhyānañcaiva surārcanam | karoti viṣayāsaktaḥ sarvaṃ karma ca cauravat || 42 || vicārayati no pūrvaṃ kāmamohamadānvitaḥ | kṛte yuge'pi tretāyāṃ dvāpare kurunandana || 43 || viddho'trāsti ca dharmo'pi kā kathādya kalau punaḥ | spardhā sadaiva sadrohā lobhāmarṣau ca sarvadā || 44 || evaṃvidho'sti saṃsāro nātra kāryā vicāraṇā | sādhavo viralā loke bhavanti gatamatsarāḥ || 45 || jitakrodhā jitāmarṣā dṛṣṭāntārthaṃ vyavasthitāḥ | rājovāca te dhanyāḥ kṛtapuṇyāste madamohavivarjitāḥ || 46 || jitendriyāḥ sadācārā jitaṃ tairbhuvanatrayam | dunomi pātakaṃ smṛtvā piturmama mahātmanaḥ || 47 || kṛtastapasvinaḥ kaṇṭhe mṛtasarpo hyaghaṃ vinā | atastasya muniśreṣṭha bhavitā kiṃ mamāgrataḥ || 48 || na jāne buddhisammohātkiṃ vā kāryaṃ bhaviṣyati | madhu paśyati mūḍhātmā prapātaṃ naiva paśyati || 49 || karoti ninditaṃ karma narakānna bibheti ca | kathaṃ yuddhaṃ purā vṛttaṃ vistarāttadvadasva me || 50 || prahlādena yathā cograṃ naranārāyaṇasya vai | prahlādastu kathaṃ yātaḥ pātālāttadvadasva me || 51 || sārasvate mahātīrthe puṇye badarikāśrame | naranārāyaṇau śāntau tāpasau munisattamau || 52 || kṛtavantau tathā yuddhaṃ hetunā kena mānada | vairaṃ bhavati vittārthaṃ dārārthaṃ vā parasparam || 53 || eṣaṇārahitau kasmāccakratuḥ pradhanaṃ mahat | prahlādo'pi ca dharmātmā jñātvā devau sanātanau || 54 || kṛtavānsa kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇau munī | etadvistarato brahmañchrotumicchāmi kāraṇam || 55 ||