Chapter 23

व्यास उवाच हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना । सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च ॥ १ ॥ अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः । प्रयत्‍नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन् ॥ २ ॥ समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः । अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम् ॥ ३ ॥ तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया । प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ४ ॥ रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत । यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी ॥ ५ ॥ कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् । स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत् ॥ ६ ॥ वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः । पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया ॥ ७ ॥ देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये । संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम् ॥ ८ ॥ सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे । प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने ॥ ९ ॥ कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः । रक्षणीया भवद्‌भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे ॥ १० ॥ अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति । रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः ॥ ११ ॥ हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे । निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते ॥ १२ ॥ खड्गप्रासधराः सर्वे तिष्ठन्तु धृतकार्मुकाः । निद्रातन्द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितेक्षणाः ॥ १३ ॥ व्यास उवाच इत्यादिश्यासुरगणान् कृशोऽतिभयविह्वलः । मन्दिरं स्वं जगामाशु न लेभे दानवः सुखम् ॥ १४ ॥ निशीथे देवकी तत्र वसुदेवमुवाच ह । किं करोमि महाराज प्रसवावसरो मम ॥ १५ ॥ बहवो रक्षपालाश्च तिष्ठन्त्यत्र भयानकाः । नन्दपत्‍न्या मया सार्धं कृतोऽस्ति समयः पुरा ॥ १६ ॥ प्रेषितव्यस्त्वया पुत्रो मन्दिरे मम मानिनि । पालयिष्याम्यहं तत्र तवातिमनसा किल ॥ १७ ॥ अपत्यं ते प्रदास्यामि कंसस्य प्रत्ययाय वै । किं कर्तव्यं प्रभो चात्र विषमे समुपस्थिते ॥ १८ ॥ व्यत्ययः सन्ततेः शौरे कथं कर्तुं क्षमो भवेः । दूरे तिष्ठस्व कान्ताद्य लज्जा मेऽतिदुरत्यया ॥ १९ ॥ परावृत्य मुखं स्वामिन्नन्यथा किं करोम्यहम् । इत्युक्त्वा तं महाभागं देवकी देवसम्मतम् ॥ २० ॥ बालकं सुषुवे तत्र निशीथे परमाद्‌भुतम् । तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप देवकी बालकं शुभम् ॥ २१ ॥ पतिं प्राह महाभागा हर्षोत्कुल्लकलेवरा । पश्य पुत्रमुखं कान्त दुर्लभं हि तव प्रभो ॥ २२ ॥ अद्यैनं कालरूपोऽसौ घातयिष्यति भ्रातृजः । वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा तमादाय करे सुतम् ॥ २३ ॥ अपश्यच्चाननं तस्य सुतस्याद्‌भुतकर्मणः । वीक्ष्य पुत्रमुखं शौरिश्चिन्ताविष्टो बभूव ह ॥ २४ ॥ किं करोमि कथं न स्याद्दुःखमस्य कृते मम । एवं चिन्तातुरे तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥ २५ ॥ वसुदेवं समाभाष्य गगने विशदाक्षरा । वसुदेव गृहीत्वैनं गोकुलं नय सत्वरः ॥ २६ ॥ रक्षपालास्तथा सर्वे मया निद्राविमोहिताः । विवृतानि कृतान्यष्ट कपाटानि च शृङ्खलाः ॥ २७ ॥ मुक्त्वैनं नन्दगेहे त्वं योगमायां समानय । श्रुत्वैवं वसुदेवस्तु तस्मिन्कारागृहे गतः ॥ २८ ॥ विवृतं द्वारमालोक्य बभूव तरसा नृप । तमादाय ययावाशु द्वारपालैरलक्षितः ॥ २९ ॥ कालिन्दीतटमासाद्य पूरं दृष्ट्वा सुनिश्चितम् । तदैव कटिदघ्नी सा बभूवाशु सरिद्वरा ॥ ३० ॥ योगमायाप्रभावेण ततारानकदुन्दुभिः । गत्वा तु गोकुलं शौरिर्निशीथे निर्जने पथि ॥ ३१ ॥ नन्दद्वारे स्थितः पश्यन्विभूतिं पशुसंज्ञिताम् । तदैव तत्र सञ्जाता यशोदा गर्भसम्भवा ॥ ३२ ॥ योगमायांशजा देवी त्रिगुणा दिव्यरूपिणी । जातां तां बालिकां दिव्यां गृहीत्वा करपङ्कजे ॥ ३३ ॥ तत्रागत्य ददौ देवी सैरन्ध्रीरूपधारिणी । वसुदेवः सुतं दत्त्वा सैरन्ध्रीकरपङ्कजे ॥ ३४ ॥ तामादाय ययौ शीघ्रं बालिकां मुदिताशयः । कारागारे ततो गत्वा देवक्याः शयने सुताम् ॥ ३५ ॥ निःक्षिप्य संस्थितः पार्श्वे चिन्ताविष्टो भयातुरः । रुरोद सुस्वरं कन्या तदैवागतसंज्ञकाः ॥ ३६ ॥ उत्तस्थुः सेवका राज्ञः श्रुत्वा तद्‌रुदितं निशि । तमूचुर्भूपतिं गत्वा त्वरितास्तेऽतिविह्वलाः ॥ ३७ ॥ देवक्याश्च सुतो जातः शीघ्रमेहि महामते । तदाकर्ण्य वचस्तेषां शीघ्रं भोजपतिर्ययौ ॥ ३८ ॥ प्रावृतं द्वारमालोक्य वसुदेवमथाह्वयत् । कंस उवाच सुतमानय देवक्या वसुदेव महामते ॥ ३९ ॥ मृत्युर्मे चाष्टमो गर्भस्तन्निहन्मि रिपुं हरिम् । व्यास उवाच श्रुत्वा कंसवचः शौरिर्भयत्रस्तविलोचनः ॥ ४० ॥ तामादाय सुतां पाणौ ददौ चाशु रुदन्निव । दृष्ट्वाथ दारिकां राजा विस्मयं परमं गतः ॥ ४१ ॥ देववाणी वृथा जाता नारदस्य च भाषितम् । वसुदेवः कथं कुर्यादनृतं सङ्कटे स्थितः ॥ ४२ ॥ रक्षपालाश्च मे सर्वे सावधाना न संशयः । कुतोऽत्र कन्यका कामं क्व गतः स सुतः किल ॥ ४३ ॥ सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः कालस्य विषमा गतिः । इति सञ्चिन्त्य तां बालां गृहीत्वा पादयोः खलः ॥ ४४ ॥ पोथयामास पाषाणे निर्घृणः कुलपांसनः । सा करान्निःसृता बाला ययावाकाशमण्डलम् ॥ ४५ ॥ दिव्यरूपा तदा भूत्वा तमुवाच मृदुस्वना । किं मया हतया पाप जातस्ते बलवान् रिपुः ॥ ४६ ॥ हनिष्यति दुराराध्यः सर्वथा त्वां नराधमम् । इत्युक्त्वा सा गता कन्या गगनं कामगा शिवा ॥ ४७ ॥ कंसस्तु विस्मयाविष्टो गतो निजगृहं तदा । आनाय्य दानवान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४८ ॥ बकधेनुकवत्सादीन्क्रोधाविष्टो भयातुरः । गच्छन्तु दानवाः सर्वे मम कार्यार्थसिद्धये ॥ ४९ ॥ जातमात्राश्च हन्तव्या बालका यत्र कुत्रचित् । पूतनैषा व्रजत्वद्य बालघ्नी नन्दगोकुलम् ॥ ५० ॥ जातमात्रान्विनिघ्नन्ती शिशूंस्तत्र ममाज्ञया । धेनुको वत्सकः केशी प्रलम्बो बक एव च ॥ ५१ ॥ सर्वे तिष्ठन्तु तत्रैव मम कार्यचिकीर्षया । इत्याज्ञाप्यासुरान्कंसो ययौ निजगृहं खलः ॥ ५२ ॥ चिन्ताविष्टोऽतिदीनात्मा चिन्तयित्वैव तं पुनः ॥ ५३ ॥

vyāsa uvāca hateṣu ṣaṭsu putreṣu devakyā augraseninā | saptame patite garbhe vacanānnāradasya ca || 1 || aṣṭamasya ca garbhasya rakṣaṇārthamatandritaḥ | prayat‍namakarodrājā maraṇaṃ svaṃ vicintayan || 2 || samaye devakīgarbhe praveśamakaroddhariḥ | aṃśena vasudeve tu samāgatya yathākramam || 3 || tadeyaṃ yogamāyā ca yaśodāyāṃ yathecchayā | praveśamakaroddevī devakāryārthasiddhaye || 4 || rohiṇyāstanayo rāmo gokule samajāyata | yataḥ kaṃsabhayodvignā saṃsthitā sā ca kāminī || 5 || kārāgāre tataḥ kaṃso devakīṃ devasaṃstutām | sthāpayāmāsa rakṣārthaṃ sevakānsamakalpayat || 6 || vasudevastu kāminyāḥ prematantuniyantritaḥ | putrotpattiṃ ca sañcintya praviṣṭaḥ saha bhāryayā || 7 || devakīgarbhago viṣṇurdevakāryārthasiddhaye | saṃstuto'marasaṅghaiśca vyavardhata yathākramam || 8 || sañjāte daśame tatra māse'tha śrāvaṇe śubhe | prājāpatyarkṣasaṃyukte kṛṣṇapakṣe'ṣṭamīdine || 9 || kaṃsastu dānavānsarvānuvāca bhayavihvalaḥ | rakṣaṇīyā bhavad‌bhiśca devakī garbhamandire || 10 || aṣṭamo devakīgarbhaḥ śatrurme prabhaviṣyati | rakṣaṇīyaḥ prayatnena mṛtyurūpaḥ sa bālakaḥ || 11 || hatvainaṃ bālakaṃ daityāḥ sukhaṃ svapsyāmi mandire | nivṛttivarjite duḥkhe nāśite cāṣṭame sute || 12 || khaḍgaprāsadharāḥ sarve tiṣṭhantu dhṛtakārmukāḥ | nidrātandrāvihīnāśca sarvatra nihitekṣaṇāḥ || 13 || vyāsa uvāca ityādiśyāsuragaṇān kṛśo'tibhayavihvalaḥ | mandiraṃ svaṃ jagāmāśu na lebhe dānavaḥ sukham || 14 || niśīthe devakī tatra vasudevamuvāca ha | kiṃ karomi mahārāja prasavāvasaro mama || 15 || bahavo rakṣapālāśca tiṣṭhantyatra bhayānakāḥ | nandapat‍nyā mayā sārdhaṃ kṛto'sti samayaḥ purā || 16 || preṣitavyastvayā putro mandire mama mānini | pālayiṣyāmyahaṃ tatra tavātimanasā kila || 17 || apatyaṃ te pradāsyāmi kaṃsasya pratyayāya vai | kiṃ kartavyaṃ prabho cātra viṣame samupasthite || 18 || vyatyayaḥ santateḥ śaure kathaṃ kartuṃ kṣamo bhaveḥ | dūre tiṣṭhasva kāntādya lajjā me'tiduratyayā || 19 || parāvṛtya mukhaṃ svāminnanyathā kiṃ karomyaham | ityuktvā taṃ mahābhāgaṃ devakī devasammatam || 20 || bālakaṃ suṣuve tatra niśīthe paramād‌bhutam | taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāpa devakī bālakaṃ śubham || 21 || patiṃ prāha mahābhāgā harṣotkullakalevarā | paśya putramukhaṃ kānta durlabhaṃ hi tava prabho || 22 || adyainaṃ kālarūpo'sau ghātayiṣyati bhrātṛjaḥ | vasudevastathetyuktvā tamādāya kare sutam || 23 || apaśyaccānanaṃ tasya sutasyād‌bhutakarmaṇaḥ | vīkṣya putramukhaṃ śauriścintāviṣṭo babhūva ha || 24 || kiṃ karomi kathaṃ na syādduḥkhamasya kṛte mama | evaṃ cintāture tasminvāguvācāśarīriṇī || 25 || vasudevaṃ samābhāṣya gagane viśadākṣarā | vasudeva gṛhītvainaṃ gokulaṃ naya satvaraḥ || 26 || rakṣapālāstathā sarve mayā nidrāvimohitāḥ | vivṛtāni kṛtānyaṣṭa kapāṭāni ca śṛṅkhalāḥ || 27 || muktvainaṃ nandagehe tvaṃ yogamāyāṃ samānaya | śrutvaivaṃ vasudevastu tasminkārāgṛhe gataḥ || 28 || vivṛtaṃ dvāramālokya babhūva tarasā nṛpa | tamādāya yayāvāśu dvārapālairalakṣitaḥ || 29 || kālindītaṭamāsādya pūraṃ dṛṣṭvā suniścitam | tadaiva kaṭidaghnī sā babhūvāśu saridvarā || 30 || yogamāyāprabhāveṇa tatārānakadundubhiḥ | gatvā tu gokulaṃ śaurirniśīthe nirjane pathi || 31 || nandadvāre sthitaḥ paśyanvibhūtiṃ paśusaṃjñitām | tadaiva tatra sañjātā yaśodā garbhasambhavā || 32 || yogamāyāṃśajā devī triguṇā divyarūpiṇī | jātāṃ tāṃ bālikāṃ divyāṃ gṛhītvā karapaṅkaje || 33 || tatrāgatya dadau devī sairandhrīrūpadhāriṇī | vasudevaḥ sutaṃ dattvā sairandhrīkarapaṅkaje || 34 || tāmādāya yayau śīghraṃ bālikāṃ muditāśayaḥ | kārāgāre tato gatvā devakyāḥ śayane sutām || 35 || niḥkṣipya saṃsthitaḥ pārśve cintāviṣṭo bhayāturaḥ | ruroda susvaraṃ kanyā tadaivāgatasaṃjñakāḥ || 36 || uttasthuḥ sevakā rājñaḥ śrutvā tad‌ruditaṃ niśi | tamūcurbhūpatiṃ gatvā tvaritāste'tivihvalāḥ || 37 || devakyāśca suto jātaḥ śīghramehi mahāmate | tadākarṇya vacasteṣāṃ śīghraṃ bhojapatiryayau || 38 || prāvṛtaṃ dvāramālokya vasudevamathāhvayat | kaṃsa uvāca sutamānaya devakyā vasudeva mahāmate || 39 || mṛtyurme cāṣṭamo garbhastannihanmi ripuṃ harim | vyāsa uvāca śrutvā kaṃsavacaḥ śaurirbhayatrastavilocanaḥ || 40 || tāmādāya sutāṃ pāṇau dadau cāśu rudanniva | dṛṣṭvātha dārikāṃ rājā vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 41 || devavāṇī vṛthā jātā nāradasya ca bhāṣitam | vasudevaḥ kathaṃ kuryādanṛtaṃ saṅkaṭe sthitaḥ || 42 || rakṣapālāśca me sarve sāvadhānā na saṃśayaḥ | kuto'tra kanyakā kāmaṃ kva gataḥ sa sutaḥ kila || 43 || sandeho'tra na kartavyaḥ kālasya viṣamā gatiḥ | iti sañcintya tāṃ bālāṃ gṛhītvā pādayoḥ khalaḥ || 44 || pothayāmāsa pāṣāṇe nirghṛṇaḥ kulapāṃsanaḥ | sā karānniḥsṛtā bālā yayāvākāśamaṇḍalam || 45 || divyarūpā tadā bhūtvā tamuvāca mṛdusvanā | kiṃ mayā hatayā pāpa jātaste balavān ripuḥ || 46 || haniṣyati durārādhyaḥ sarvathā tvāṃ narādhamam | ityuktvā sā gatā kanyā gaganaṃ kāmagā śivā || 47 || kaṃsastu vismayāviṣṭo gato nijagṛhaṃ tadā | ānāyya dānavānsarvānidaṃ vacanamabravīt || 48 || bakadhenukavatsādīnkrodhāviṣṭo bhayāturaḥ | gacchantu dānavāḥ sarve mama kāryārthasiddhaye || 49 || jātamātrāśca hantavyā bālakā yatra kutracit | pūtanaiṣā vrajatvadya bālaghnī nandagokulam || 50 || jātamātrānvinighnantī śiśūṃstatra mamājñayā | dhenuko vatsakaḥ keśī pralambo baka eva ca || 51 || sarve tiṣṭhantu tatraiva mama kāryacikīrṣayā | ityājñāpyāsurānkaṃso yayau nijagṛhaṃ khalaḥ || 52 || cintāviṣṭo'tidīnātmā cintayitvaiva taṃ punaḥ || 53 ||