Chapter 23

शिवस्तत्त्वं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैः सह नारद ॥ १ ॥ शङ्‌खचूडः शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य च । ननाम परया भक्त्या शिरसा दण्डवद्‌भुवि ॥ २ ॥ तं प्रणम्य च वेगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह दुर्वहम् ॥ ३ ॥ शिवदानवयोर्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । न बभूवतुरन्योन्यं ब्रह्मञ्जयपराजयौ ॥ ४ ॥ न्यस्तशस्त्रश्च भगवान् न्यस्तशस्त्रश्च दानवः । रथस्थः शङ्‌खचूडश्च वृषस्थो वृषभध्वजः ॥ ५ ॥ दानवानां च शतकमुद्धृतं च बभूव ह । रणे ये ये मृताः शम्भुर्जीवयामास तान्विभुः ॥ ६ ॥ एतस्मिन्नन्तरे वृद्धब्राह्मणः परमातुरः । आगत्य च रणस्थानमुवाच दानवेश्वरम् ॥ ७ ॥ वृद्धब्राह्मण उवाच देहि भिक्षां च राजेन्द्र मह्यं विप्राय साम्प्रतम् । त्वं सर्वसम्पदां दाता यन्मे मनसि वाञ्छितम् ॥ ८ ॥ निरीहाय च वृद्धाय तृषिताय च साम्प्रतम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुरः सत्यं च कुर्विति ॥ ९ ॥ ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचातिमायया ॥ १० ॥ तच्छ्रुत्वा कवचं दिव्यं जग्राह हरिरेव च । शङ्‌खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति ॥ ११ ॥ गत्वा तस्यां मायया च वीर्याधानं चकार ह । अथ शम्भुर्हरेः शूलं जग्राह दानवं प्रति ॥ १२ ॥ ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम् ॥ १३ ॥ तेजसा चक्रतुल्यं च सर्वशस्त्रास्त्रसारकम् । शिवकेशवयोरन्यैर्दुर्वहं च भयङ्‌करम् ॥ १४ ॥ धनुःसहस्रं दैर्घ्येण प्रस्थेन शतहस्तकम् । सजीवं ब्रह्मरूपं च नित्यरूपमनिर्दिशम् ॥ १५ ॥ संहर्तुं सर्वब्रह्माण्डमलं यत्स्वीयलीलया । चिक्षेप तोलनं कृत्वा शङ्‌खचूडे च नारद ॥ १६ ॥ राजा चापं परित्यज्य श्रीकृष्णचरणाम्बुजम् । ध्यानं चकार भक्त्या च कृत्वा योगासनं धिया ॥ १७ ॥ शूलं च भ्रमणं कृत्वा पपात दानवोपरि । चकार भस्मसात्तं च सरथं चाथ लीलया ॥ १८ ॥ राजा धृत्वा दिव्यरूपं किशोरं गोपवेषकम् । द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्‍नभूषणभूषितम् ॥ १९ ॥ रत्‍नेन्द्रसारनिर्माणं वेष्टितं गोपकोटिभिः । गोलोकादागतं यानमारुरोह पुरं ययौ ॥ २० ॥ गत्वा ननाम शिरसा स राधाकृष्णयोर्मुने । भक्त्या च चरणाम्भोजं रासे वृन्दावने वने ॥ २१ ॥ सुदामानं च तौ दृष्ट्वा प्रसन्नवदनेक्षणौ । क्रोडे चक्रतुरत्यन्तं प्रेम्णातिपरिसंयुतौ ॥ २२ ॥ अथ शलं च वेगेन प्रययौ तं च सादरम् । अस्थिभिः शङ्‌खचूडस्य शङ्‌खजातिर्बभूव ह ॥ २३ ॥ नानाप्रकाररूपेण शश्वत्पूता सुरार्चने । प्रशस्तं शङ्‌खतोयं च देवानां प्रीतिदं परम् ॥ २४ ॥ तीर्थतोयस्वरूपं च पवित्रं शम्भुना विना । शङ्‌खशब्दो भवेद्यत्र तत्र लक्ष्मीः सुसंस्थिरा ॥ २५ ॥ स स्नातः सर्वतीर्थेषु यः स्नातः शङ्‌खवारिणा । शङ्‌खो हरेरधिष्ठानं यत्र शङ्‌खस्ततो हरिः ॥ २६ ॥ तत्रैव वसते लक्ष्मीर्दूरीभूतममङ्‌गलम् । स्त्रीणां च शङ्‌खध्वनिभिः शूद्राणां च विशेषतः ॥ २७ ॥ भीता रुष्टा याति लक्ष्मीस्तत्स्थलादन्यदेशतः । शिवोऽपि दानवं हत्वा शिवलोकं जगाम ह ॥ २८ ॥ प्रहृष्टो वृषभारूढः स्वगणैश्च समावृतः । सुराः स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः ॥ २९ ॥ नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे जगुर्गन्धर्वकिन्नराः । बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि सन्ततम् । प्रशशंसुः सुरास्तं च मुनीन्द्रप्रवरादयः ॥ ३० ॥

śivastattvaṃ samākarṇya tattvajñānaviśāradaḥ | yayau svayaṃ ca samare svagaṇaiḥ saha nārada || 1 || śaṅ‌khacūḍaḥ śivaṃ dṛṣṭvā vimānādavaruhya ca | nanāma parayā bhaktyā śirasā daṇḍavad‌bhuvi || 2 || taṃ praṇamya ca vegena vimānamāruroha saḥ | tūrṇaṃ cakāra sannāhaṃ dhanurjagrāha durvaham || 3 || śivadānavayoryuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā | na babhūvaturanyonyaṃ brahmañjayaparājayau || 4 || nyastaśastraśca bhagavān nyastaśastraśca dānavaḥ | rathasthaḥ śaṅ‌khacūḍaśca vṛṣastho vṛṣabhadhvajaḥ || 5 || dānavānāṃ ca śatakamuddhṛtaṃ ca babhūva ha | raṇe ye ye mṛtāḥ śambhurjīvayāmāsa tānvibhuḥ || 6 || etasminnantare vṛddhabrāhmaṇaḥ paramāturaḥ | āgatya ca raṇasthānamuvāca dānaveśvaram || 7 || vṛddhabrāhmaṇa uvāca dehi bhikṣāṃ ca rājendra mahyaṃ viprāya sāmpratam | tvaṃ sarvasampadāṃ dātā yanme manasi vāñchitam || 8 || nirīhāya ca vṛddhāya tṛṣitāya ca sāmpratam | paścāttvāṃ kathayiṣyāmi puraḥ satyaṃ ca kurviti || 9 || omityuvāca rājendraḥ prasannavadanekṣaṇaḥ | kavacārthī janaścāhamityuvācātimāyayā || 10 || tacchrutvā kavacaṃ divyaṃ jagrāha harireva ca | śaṅ‌khacūḍasya rūpeṇa jagāma tulasīṃ prati || 11 || gatvā tasyāṃ māyayā ca vīryādhānaṃ cakāra ha | atha śambhurhareḥ śūlaṃ jagrāha dānavaṃ prati || 12 || grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍapralayāgniśikhopamam | durnivāryaṃ ca durdharṣamavyarthaṃ vairighātakam || 13 || tejasā cakratulyaṃ ca sarvaśastrāstrasārakam | śivakeśavayoranyairdurvahaṃ ca bhayaṅ‌karam || 14 || dhanuḥsahasraṃ dairghyeṇa prasthena śatahastakam | sajīvaṃ brahmarūpaṃ ca nityarūpamanirdiśam || 15 || saṃhartuṃ sarvabrahmāṇḍamalaṃ yatsvīyalīlayā | cikṣepa tolanaṃ kṛtvā śaṅ‌khacūḍe ca nārada || 16 || rājā cāpaṃ parityajya śrīkṛṣṇacaraṇāmbujam | dhyānaṃ cakāra bhaktyā ca kṛtvā yogāsanaṃ dhiyā || 17 || śūlaṃ ca bhramaṇaṃ kṛtvā papāta dānavopari | cakāra bhasmasāttaṃ ca sarathaṃ cātha līlayā || 18 || rājā dhṛtvā divyarūpaṃ kiśoraṃ gopaveṣakam | dvibhujaṃ muralīhastaṃ rat‍nabhūṣaṇabhūṣitam || 19 || rat‍nendrasāranirmāṇaṃ veṣṭitaṃ gopakoṭibhiḥ | golokādāgataṃ yānamāruroha puraṃ yayau || 20 || gatvā nanāma śirasā sa rādhākṛṣṇayormune | bhaktyā ca caraṇāmbhojaṃ rāse vṛndāvane vane || 21 || sudāmānaṃ ca tau dṛṣṭvā prasannavadanekṣaṇau | kroḍe cakraturatyantaṃ premṇātiparisaṃyutau || 22 || atha śalaṃ ca vegena prayayau taṃ ca sādaram | asthibhiḥ śaṅ‌khacūḍasya śaṅ‌khajātirbabhūva ha || 23 || nānāprakārarūpeṇa śaśvatpūtā surārcane | praśastaṃ śaṅ‌khatoyaṃ ca devānāṃ prītidaṃ param || 24 || tīrthatoyasvarūpaṃ ca pavitraṃ śambhunā vinā | śaṅ‌khaśabdo bhavedyatra tatra lakṣmīḥ susaṃsthirā || 25 || sa snātaḥ sarvatīrtheṣu yaḥ snātaḥ śaṅ‌khavāriṇā | śaṅ‌kho hareradhiṣṭhānaṃ yatra śaṅ‌khastato hariḥ || 26 || tatraiva vasate lakṣmīrdūrībhūtamamaṅ‌galam | strīṇāṃ ca śaṅ‌khadhvanibhiḥ śūdrāṇāṃ ca viśeṣataḥ || 27 || bhītā ruṣṭā yāti lakṣmīstatsthalādanyadeśataḥ | śivo'pi dānavaṃ hatvā śivalokaṃ jagāma ha || 28 || prahṛṣṭo vṛṣabhārūḍhaḥ svagaṇaiśca samāvṛtaḥ | surāḥ svaviṣayaṃ prāpuḥ paramānandasaṃyutāḥ || 29 || nedurdundubhayaḥ svarge jagurgandharvakinnarāḥ | babhūva puṣpavṛṣṭiśca śivasyopari santatam | praśaśaṃsuḥ surāstaṃ ca munīndrapravarādayaḥ || 30 ||