Chapter 19

व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप ॥ १ ॥ राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् । स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा ॥ २ ॥ कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशांपते । दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने ॥ ३ ॥ प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति । स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ ४ ॥ तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः । दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः ॥ ५ ॥ आगमिष्यामहं मार्गदर्सनार्थं तवानघ । त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः ॥ ६ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम् । वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम् ॥ ७ ॥ बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः । अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत् ॥ ८ ॥ राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः । विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते ॥ ९ ॥ यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् । गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम् ॥ १० ॥ नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद्‌व्रतं पुरा । राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि ॥ ११ ॥ तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने । यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि अव वाञ्छितम् ॥ १२ ॥ विश्वामित्र उवाच - मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि । वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले ॥ १३ ॥ हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः । तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति ॥ १४ ॥ पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा । अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः ॥ १५ ॥ पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् । राजोवाच - विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव ॥ १६ ॥ यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यामि निश्चितम् । व्यास उवाच - इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः ॥ १७ ॥ उद्‌भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् । कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी ॥ १८ ॥ एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम । राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः ॥ १९ ॥ भविष्यति तवाद्यैव विप्रपुत्रविवाहितः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः ॥ २० ॥ तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा । तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान् ॥ २१ ॥ विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाश्रमं ययौ । कृतोद्वाहविधिस्तावद्‌विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम् ॥ २२ ॥ वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् । राजोवाच - किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल ॥ २३ ॥ अदेयमै संसरे यशः कामोऽस्मि साम्प्रतम् । व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै ॥ २४ ॥ नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम् । विश्वामित्र उवाच - राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम् ॥ २५ ॥ गजाश्वरथरत्‍नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने । व्यास उवाच - मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः ॥ २६ ॥ दत्तमित्युक्तवान् राज्यमविचार्य यदृच्छया । गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः ॥ २७ ॥ दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते । दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत् ॥ २८ ॥ तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम् । इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः ॥ २९ ॥ ब्रूहि कियद्धनं तुभ्यं देयं स्वामिन् मयाधुना । दक्षिणानिष्क्रयं साधो वद तावत्प्रमाणकम् ॥ ३० ॥ दानपूर्त्यै प्रदास्यामि स्वस्थो ब् हव तपोधन । विश्वामित्रस्तु तच्छ्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम् ॥ ३१ ॥ हेमभारद्वयं सार्धं दक्षिणां देहि साम्प्रतम् । दास्यामीति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः ॥ ३२ ॥ तदैव सैनिकास्तस्य वीक्षमाणाः समागताः । दृष्ट्वा महीपतिं व्यग्रं तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः ॥ ३३ ॥ व्यास उवाच - श्रुत्वा तेषां वचो राजा नोक्त्वा किञ्चिच्छुभाशुभम् । चिन्तयन्स्वकृतं कर्म ययावन्तःपुरे ततः ॥ ३४ ॥ किं मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समर्पितम् । वञ्चितोऽहं द्विजेनात्र वने पाटच्चरैरिव ॥ ३५ ॥ राज्यं सोपस्करं तस्मै मया सर्वं रतिश्रुतम् । भारद्वयं सुवर्णस्य सार्धं च दक्षिणा पुनः ॥ ३६ ॥ किं करोमि मतिर्भ्रष्टा न ज्ञातं कपटं मुनेः । प्रतारितोऽहं सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना ॥ ३७ ॥ न जाने दैवकार्यं वै हा दैव किं भविष्यति । इति चिन्तापरो राजा गृहं प्राप्तोऽतिविह्वलः ॥ ३८ ॥ पतिं चिन्तापरं दृष्त्वा राज्ञी पप्रच्छ कारणम् । किं प्रभो विमना भासि का चिन्ता ब्रूहि साम्प्रतम् ॥ ३९ ॥ वनात्पुत्रः समायातो राजसूयः कृतः पुरा । कस्माच्छोचसि राजेन्द्र शोकस्य कारणं वद ॥ ४० ॥ नारातिर्विद्यते क्वापि बलवान्दुर्बलोऽपि वा । वरुणोऽपि सुसन्तुष्टः कृतकृत्योऽसि भूतले ॥ ४१ ॥ विन्तया क्षीयते देहो नास्ति चिन्तासमा मृतिः । त्यज्यतां नृपशार्दूल स्वस्थो भव विचक्षण ॥ ४२ ॥ तन्निशम्य प्रियावाक्यं प्रीतिपूर्वं नराधिपः । प्रोवाच किञ्चिच्चिन्तायाः कारणं च शुभाशुभम् ॥ ४३ ॥ भोजनं न चकाराऽसौ चिन्ताविष्टस्तथा नृपः । सुप्त्वापि शयने शुभ्रे लेभे निद्रां न भूमिपः ॥ ४४ ॥ प्रातरुत्थाय चिन्तार्तो यावत्सन्ध्यादिकाः क्रियाः । करोति नृपतिस्तावद्‌विश्वामित्रः समागतः ॥ ४५ ॥ क्षत्रा निवेदितो राज्ञे मुनिः सर्वस्वहारकः । आगत्योवाच राजानं प्रणमन्तं पुनः पुनः ॥ ४६ ॥ विश्वामित्र उवाच - राजंस्त्यज स्वराज्यं मे देहि वाचा प्रतिश्रुतम् । सुवर्णं स्पृश राजेन्द्र सत्यवाग्भव साम्प्रतम् ॥ ४७ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच - स्वामिन् राज्यं तवेदं मे मया दत्तं किलाधुना । त्यक्त्वान्यत्र गमिष्यामि मा चिन्ता कुरु कौशिक ॥ ४८ ॥ सर्वस्वं मम ते ब्रह्मन् गृहीतं विधिवद्‌विभो । सुवर्णदक्षिणां दातुमशक्तोऽस्म्यधुना द्विज ॥ ४९ ॥ दानं ददामि ते तावद्यावन्मे स्याद्धनागमः । पुनश्चेत्कालयोगेन तदा दास्यामि दक्षिणाम् ॥ ५० ॥ इत्युक्त्वा नृपतिः प्राह पुत्रं भार्यां च माधवीम् । राज्यमस्मै प्रदत्तं वै मया वेद्यां सुविस्तरम् ॥ ५१ ॥ हस्त्यश्वरथसंयुक्तं रत्‍नहेमसमन्वितम् । त्यक्त्वा त्रीणि शरीराणि सर्वं चास्मै समर्पितम् ॥ ५२ ॥ त्यक्त्वायोध्यां गमिष्यामि कुत्रचिद्‌वनगह्वरे गृह्णात्विदं मुनिः सम्यग्‌राज्यं सर्वसमृद्धिमत् ॥ ५३ ॥ इत्याभाष्य सुतं भार्यां हरिश्चन्द्रः स्वमन्दिरात् । विनिर्गतः सुधर्मात्मा मानयंस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ५४ ॥ व्रजन्तं भूपतिं वीक्ष्य भार्यापुत्रावुभावपि । चिन्तातुरौ सुदीनास्यौ जग्मतुः पृष्ठतस्तदा ॥ ५५ ॥ हाहाकारो महानासीन्नगरे वीक्ष्य तांस्तथा । चुक्रुशुः प्राणिनः सर्वे साकेतपुरवासिनः ॥ ५६ ॥ हा राजन् किं कृतं कर्म कुतः क्लेशः समागतः । वञ्चितोऽसि महाराज विधिनापण्डितेन ह ॥ ५७ ॥ सर्वे वर्णास्तदा दुःखमाप्नुयुस्तं महीपतिम् । विलोक्य भार्यया सार्धं पुत्रेण च महात्मना ॥ ५८ ॥ निनिन्दुर्ब्राह्मणं तं तु दुराचारं पुरौकसः । धूर्तोऽयमिति भाषन्तो दुःखार्ता ब्राह्मणादयः ॥ ५९ ॥ निर्गत्य नगरात्तस्माद्विश्वामित्रः क्षितीश्वरम् । गच्छन्तं तमुवाचेदं समेत्य निष्ठुरं वचः ॥ ६० ॥ दक्षिणायाः सुवर्णं मे दत्त्वा गच्छ नराधिप । नाहं दास्यामि वा ब्रूहि मया त्यक्तं सुवर्णकम् ॥ ६१ ॥ राज्यं गृहाण वा सर्वं लोभश्चेद्‌धृति वर्तते । दत्तं चेन्मन्यसे राजन् देहि यत्तत्प्रतिश्रुतम् ॥ ६२ ॥ एवं ब्रुवन्तं गाधेयं हरिश्चन्द्रो महीपतिः । प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत् ॥ ६३ ॥

vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā bhūpateḥ kauśiko muniḥ | prahasya pratyuvācedaṃ hariścandraṃ tathā nṛpa || 1 || rājaṃstīrthamidaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ pāpanāśanam | snānaṃ kuru mahābhāga pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā || 2 || kālaḥ śubhatamo'stīha tīrthe snātvā viśāṃpate | dānaṃ dadasva śaktyātra puṇyatīrthe'tipāvane || 3 || prāpya tīrthaṃ mahāpuṇyamasnātvā yastu gacchati | sa bhavedātmahā bhūya iti svāyambhuvo'bravīt || 4 || tasmāttīrthavare rājan kuru puṇyaṃ svaśaktitaḥ | darśayiṣyāmi mārgaṃ te gantāsi nagaraṃ tataḥ || 5 || āgamiṣyāmahaṃ mārgadarsanārthaṃ tavānagha | tvayā sahādya kākutstha tava dānena toṣitaḥ || 6 || tacchrutvā vacanaṃ rājā muneḥ kapaṭamaṇḍitam | vāsāṃsyuttārya vidhivatsnātumabhyāyayau nadīm || 7 || bandhayitvā hayaṃ vṛkṣe munivākyena mohitaḥ | avaśyaṃbhāviyogena tadvaśastu tadābhavat || 8 || rājā snānavidhiṃ kṛtvā santarpya pitṛdevatāḥ | viśvāmitramuvācedaṃ svāmin dānaṃ dadāmi te || 9 || yadicchasi mahābhāga tatte dāsyāmi sāmpratam | gāvo bhūmirhiraṇyaṃ ca gajāśvarathavāhanam || 10 || nādeyaṃ me kimapyasti kṛtametad‌vrataṃ purā | rājasūye makhaśreṣṭhe munīnāṃ sannidhāvapi || 11 || tasmāttvamiha samptāptastīrthe'sminpravare mune | yatte'sti vāñchitaṃ brūhi dadāmi ava vāñchitam || 12 || viśvāmitra uvāca - mayā pūrvaṃ śrutā rājan kīrtiste vipulā bhuvi | vasiṣṭhena ca samproktā dātā nāsti mahītale || 13 || hariścandro nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśe mahīpatiḥ | tādṛśo nṛpatirdātā na bhūto na bhaviṣyati || 14 || pṛthivyāṃ paramodārastriśaṅkutanayo yathā | atastvāṃ prārthayāmyadya vivāho me'sti pārthivaḥ || 15 || putrasya ca mahābhāga tadarthaṃ dehi me dhanam | rājovāca - vivāhaṃ kuru viprendra dadāmi prārthitaṃ tava || 16 || yadicchasi dhanaṃ kāmaṃ dātā tasyāmi niścitam | vyāsa uvāca - ityuktaḥ kauśikastena vañcanātatparo muniḥ || 17 || ud‌bhāvya māyāṃ gāndharvīṃ pārthivāyāpyadarśayat | kumāraḥ sukāmāraśca kanyā ca daśavārṣikī || 18 || etayoḥ kāryamapyadya kartavyaṃ nṛpasattama | rājasūyādhikaṃ puṇyaṃ gṛhasthasya vivāhataḥ || 19 || bhaviṣyati tavādyaiva vipraputravivāhitaḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājā māyayā tasya mohitaḥ || 20 || tatheti ca pratijñāya novācālpaṃ vacastathā | tena darśitamārgo'sau nagaraṃ prati jagmivān || 21 || viśvāmitro'pi rājānaṃ vañcayitvāśramaṃ yayau | kṛtodvāhavidhistāvad‌viśvāmitro'bravīnnṛpam || 22 || vedīmadhye nṛpādya tvaṃ dehi dānaṃ yathepsitam | rājovāca - kiṃ te'bhīṣṭaṃ dvija brūhi dadāmi vāñchitaṃ kila || 23 || adeyamai saṃsare yaśaḥ kāmo'smi sāmpratam | vyarthaṃ hi jīvitaṃ tasya vibhavaṃ prāpya yena vai || 24 || nopārjitaṃ yaśaḥ śuddhaṃ paralokasukhapradam | viśvāmitra uvāca - rājyaṃ dehi mahārāja varāya saparicchadam || 25 || gajāśvaratharat‍nāḍhyaṃ vedīmadhye'tipāvane | vyāsa uvāca - mohito māyayā tasya śrutvā vākyaṃ munernṛpaḥ || 26 || dattamityuktavān rājyamavicārya yadṛcchayā | gṛhītamiti taṃ prāha viśvāmitro'tiniṣṭhuraḥ || 27 || dakṣiṇāṃ dehi rājendra dānayogyāṃ mahāmate | dakṣiṇārahitaṃ dānaṃ niṣphalaṃ manurabravīt || 28 || tasmāddānaphalāya tvaṃ yathoktāṃ dehi dakṣiṇām | ityuktastu tadā rājā tamuvācātivismitaḥ || 29 || brūhi kiyaddhanaṃ tubhyaṃ deyaṃ svāmin mayādhunā | dakṣiṇāniṣkrayaṃ sādho vada tāvatpramāṇakam || 30 || dānapūrtyai pradāsyāmi svastho b hava tapodhana | viśvāmitrastu tacchrutvā tamāha medinīpatim || 31 || hemabhāradvayaṃ sārdhaṃ dakṣiṇāṃ dehi sāmpratam | dāsyāmīti pratiśrutya tasmai rājātivismitaḥ || 32 || tadaiva sainikāstasya vīkṣamāṇāḥ samāgatāḥ | dṛṣṭvā mahīpatiṃ vyagraṃ tuṣṭuvuste mudānvitāḥ || 33 || vyāsa uvāca - śrutvā teṣāṃ vaco rājā noktvā kiñcicchubhāśubham | cintayansvakṛtaṃ karma yayāvantaḥpure tataḥ || 34 || kiṃ mayā svīkṛtaṃ dānaṃ sarvasvaṃ yatsamarpitam | vañcito'haṃ dvijenātra vane pāṭaccarairiva || 35 || rājyaṃ sopaskaraṃ tasmai mayā sarvaṃ ratiśrutam | bhāradvayaṃ suvarṇasya sārdhaṃ ca dakṣiṇā punaḥ || 36 || kiṃ karomi matirbhraṣṭā na jñātaṃ kapaṭaṃ muneḥ | pratārito'haṃ sahasā brāhmaṇena tapasvinā || 37 || na jāne daivakāryaṃ vai hā daiva kiṃ bhaviṣyati | iti cintāparo rājā gṛhaṃ prāpto'tivihvalaḥ || 38 || patiṃ cintāparaṃ dṛṣtvā rājñī papraccha kāraṇam | kiṃ prabho vimanā bhāsi kā cintā brūhi sāmpratam || 39 || vanātputraḥ samāyāto rājasūyaḥ kṛtaḥ purā | kasmācchocasi rājendra śokasya kāraṇaṃ vada || 40 || nārātirvidyate kvāpi balavāndurbalo'pi vā | varuṇo'pi susantuṣṭaḥ kṛtakṛtyo'si bhūtale || 41 || vintayā kṣīyate deho nāsti cintāsamā mṛtiḥ | tyajyatāṃ nṛpaśārdūla svastho bhava vicakṣaṇa || 42 || tanniśamya priyāvākyaṃ prītipūrvaṃ narādhipaḥ | provāca kiñciccintāyāḥ kāraṇaṃ ca śubhāśubham || 43 || bhojanaṃ na cakārā'sau cintāviṣṭastathā nṛpaḥ | suptvāpi śayane śubhre lebhe nidrāṃ na bhūmipaḥ || 44 || prātarutthāya cintārto yāvatsandhyādikāḥ kriyāḥ | karoti nṛpatistāvad‌viśvāmitraḥ samāgataḥ || 45 || kṣatrā nivedito rājñe muniḥ sarvasvahārakaḥ | āgatyovāca rājānaṃ praṇamantaṃ punaḥ punaḥ || 46 || viśvāmitra uvāca - rājaṃstyaja svarājyaṃ me dehi vācā pratiśrutam | suvarṇaṃ spṛśa rājendra satyavāgbhava sāmpratam || 47 || hariścandra uvāca - svāmin rājyaṃ tavedaṃ me mayā dattaṃ kilādhunā | tyaktvānyatra gamiṣyāmi mā cintā kuru kauśika || 48 || sarvasvaṃ mama te brahman gṛhītaṃ vidhivad‌vibho | suvarṇadakṣiṇāṃ dātumaśakto'smyadhunā dvija || 49 || dānaṃ dadāmi te tāvadyāvanme syāddhanāgamaḥ | punaścetkālayogena tadā dāsyāmi dakṣiṇām || 50 || ityuktvā nṛpatiḥ prāha putraṃ bhāryāṃ ca mādhavīm | rājyamasmai pradattaṃ vai mayā vedyāṃ suvistaram || 51 || hastyaśvarathasaṃyuktaṃ rat‍nahemasamanvitam | tyaktvā trīṇi śarīrāṇi sarvaṃ cāsmai samarpitam || 52 || tyaktvāyodhyāṃ gamiṣyāmi kutracid‌vanagahvare gṛhṇātvidaṃ muniḥ samyag‌rājyaṃ sarvasamṛddhimat || 53 || ityābhāṣya sutaṃ bhāryāṃ hariścandraḥ svamandirāt | vinirgataḥ sudharmātmā mānayaṃstaṃ dvijottamam || 54 || vrajantaṃ bhūpatiṃ vīkṣya bhāryāputrāvubhāvapi | cintāturau sudīnāsyau jagmatuḥ pṛṣṭhatastadā || 55 || hāhākāro mahānāsīnnagare vīkṣya tāṃstathā | cukruśuḥ prāṇinaḥ sarve sāketapuravāsinaḥ || 56 || hā rājan kiṃ kṛtaṃ karma kutaḥ kleśaḥ samāgataḥ | vañcito'si mahārāja vidhināpaṇḍitena ha || 57 || sarve varṇāstadā duḥkhamāpnuyustaṃ mahīpatim | vilokya bhāryayā sārdhaṃ putreṇa ca mahātmanā || 58 || ninindurbrāhmaṇaṃ taṃ tu durācāraṃ puraukasaḥ | dhūrto'yamiti bhāṣanto duḥkhārtā brāhmaṇādayaḥ || 59 || nirgatya nagarāttasmādviśvāmitraḥ kṣitīśvaram | gacchantaṃ tamuvācedaṃ sametya niṣṭhuraṃ vacaḥ || 60 || dakṣiṇāyāḥ suvarṇaṃ me dattvā gaccha narādhipa | nāhaṃ dāsyāmi vā brūhi mayā tyaktaṃ suvarṇakam || 61 || rājyaṃ gṛhāṇa vā sarvaṃ lobhaśced‌dhṛti vartate | dattaṃ cenmanyase rājan dehi yattatpratiśrutam || 62 || evaṃ bruvantaṃ gādheyaṃ hariścandro mahīpatiḥ | praṇipatya sudīnātmā kṛtāñjalipuṭo'bravīt || 63 ||