Chapter 30

नारद उवाच मां दृष्ट्वा नारदं विप्रं विस्मितोऽसौ महीपतिः । क्व गता मम भार्या सा कुतोऽयं मुनिसत्तमः ॥ १ ॥ विललाप नृपस्तत्र हा प्रियेति मुहुर्मुहुः । क्व गता मां परित्यज्य विलपन्तं वियोगिनम् ॥ २ ॥ विना त्वां विपुलश्रोणि वृथा मे जीवितं गृहम् । राज्यं कमलपत्राक्षि किं करोमि शुचिस्मिते ॥ ३ ॥ न प्राणा मे बहिर्यान्ति विरहेण तवाधुना । गतो वै प्रीतिधर्मस्तु त्वामृते प्राणधारणात् ॥ ४ ॥ विलपामि विशालाक्षि देहि प्रत्युत्तरं प्रियम् । क्व गता सा मयि प्रीतिर्याभूत्प्रथमसङ्गमे ॥ ५ ॥ निमग्ना किं जले सुभ्रूर्भक्षिता मत्स्यकच्छपैः । गृहीता वरुणेनाशु मम दौर्भाग्ययोगतः ॥ ६ ॥ धन्या सुचारुसर्वाङ्‌गि या त्वं पुत्रैः समागता । अकृत्रिमस्तु पुत्रेषु स्नेहस्तेऽमृतभाषिणि ॥ ७ ॥ न युक्तमधुना यन्मां विहाय त्रिदिवं गता । विलपन्तं पतिं दीनं पुत्रस्नेहेन यन्त्रिता ॥ ८ ॥ उभयं मे गतं कान्ते पुत्रास्त्वं प्राणवल्लभा । तथापि मरणं नास्ति दुःखितस्य भृशं प्रिये ॥ ९ ॥ किं करोमि क्व गच्छामि रामो नास्ति महीतले । रामाविरहजं दुःखं जानाति रघुनन्दनः ॥ १० ॥ विधिना निष्ठुरेणात्र विपरीतं कृतं भुवि । दम्पत्योर्मरणं भिन्नं सर्वथा समचित्तयोः ॥ ११ ॥ उपकारस्तु नारीणां मुनिभिर्विहितः किल । यदुक्तं धर्मशास्त्रेषु ज्वलनं पतिना सह ॥ १२ ॥ एवं विलपमानं तं राजानं भगवान्हरिः । निवारयामास तदा वचनैर्युक्तियोजितैः ॥ १३ ॥ श्रीभगवानुवाच किं विषीदसि राजेन्द्र क्व गता ते प्रियाङ्गना । न श्रुतं किं त्वया शास्त्रं न कृतोऽसौ बुधाश्रयः ॥ १४ ॥ का सा कस्त्वं क्व संयोगो वियोगः कीदृशस्तव । प्रवाहरूपे संसारे नृणां नौतरतामिव ॥ १५ ॥ गृहे गच्छ नृपश्रेष्ठ वृथा ते रुदितेन किम् । संयोगश्च वियोगश्च दैवाधीनः सदा नृणाम् ॥ १६ ॥ अनया सह ते राजन् संयोगस्त्विह संवृतः । भुक्ता त्वया विशालाक्षी सुन्दरी तनुमध्यमा ॥ १७ ॥ न दृष्टौ पितरावस्यास्त्वया प्राप्ता सरोवरे । काकतालीप्रसङ्गेन यद्‌भूतं तत्तथा गतम् ॥ १८ ॥ मा शोकं कुरु राजेन्द्र कालो हि दुरतिक्रमः । कालयोगं समासाद्य भुङ्क्ष्व भोगान् गृहे यथा ॥ १९ ॥ यथागता गता सा तु तथैव वरवर्णिनी । यथा पूर्वं तथा तत्र गच्छ कार्यं कुरु प्रभो ॥ २० ॥ रुदितेन तवाद्यैव नागमिष्यति कामिनी । वृथा शोचसि पृध्वीश योगयुक्तो भवाधुना ॥ २१ ॥ भोगः कालवशादेति तथैव प्रतियाति च । नात्र शोकस्तु कर्तव्यो निष्फले भववर्त्मनि ॥ २२ ॥ नैकत्र सुखसंयोगो दुःखयोगस्तु नैकतः । घटिकायन्त्रवत्कामं भ्रमणं सुखदुःखयोः ॥ २३ ॥ मनः कृत्वा स्थिरं भूप कुरु राज्यं यथासुखम् । अथवा न्यस्य दायादे वनं सेवय साम्प्रतम् ॥ २४ ॥ दुर्लभो मानुषो देहः प्राणिनां क्षणभङ्गुरः । तस्मिन्प्राप्ते तु कर्तव्यं सर्वथैवात्मसाधनम् ॥ २५ ॥ जिह्वोपस्थरसो राजन् पशुयोनिषु वर्तते । ज्ञानं मानुषदेहे वै नान्यासु च कुयोनिषु ॥ २६ ॥ तस्माद्‌गच्छ गृहं त्यक्त्वा शोकं कान्तासमुद्‌भवम् । मायेयं भगवत्यास्तु यया सम्मोहितं जगत् ॥ २७ ॥ नारद उवाच इत्युक्तो हरिणा राजा प्रणम्य कमलापतिम् । कृत्वा स्नानविधिं सम्यग्जगाम निजमन्दिरम् ॥ २८ ॥ दत्त्वा राज्यं स्वपौत्राय प्राप्य निर्वेदमद्‌भुतम् । वनं जगाम भूपालस्तत्त्वज्ञानमवाप च ॥ २९ ॥ गते राजन्यहं वीक्ष्य भगवन्तमधोक्षजम् । तमब्रवं जगन्नाथं हसन्तं मां पुनः पुनः ॥ ३० ॥ वञ्चितोऽहं त्वया देव ज्ञातं मायाबलं महत् । स्मरामि चरितं सर्वं स्त्रीदेहे यत्कृतं मया ॥ ३१ ॥ ब्रूहि मे देवदेवेश प्रविष्टोऽहं सरोवरे । विगतं पूर्वविज्ञानं स्नानादेव कथं हरे ॥ ३२ ॥ योषिद्देहं समासाद्य मोहितोऽहं जगद्‌गुरो । पतिं प्राप्य नृपश्रेष्ठं पुलोमी वासवं यथा ॥ ३३ ॥ मनस्तदेव तच्चित्तं देहः स च पुरातनः । लिङ्गं तदेव देवेश स्मृतेर्नाशः कथं हरे ॥ ३४ ॥ विस्मयोऽयं महान्मेऽत्र ज्ञाननाशं प्रति प्रभो । कथयाद्य रमाकान्त कारणं परमं च यत् ॥ ३५ ॥ नारीदेहं मया प्राप्य भुक्ता भोगा ह्यनेकशः । सुरापानं कृतं नित्यं विधिहीनं च भोजनम् ॥ ३६ ॥ मया तदेव न ज्ञातं नारदोऽहमिति स्फुटम् । जानाम्यद्य यथा सर्वं विविक्तं न तथा तदा ॥ ३७ ॥ विष्णुरुवाच पश्य नारद मायावी विलासोऽयं महामते । देहेषु सर्वजन्तूनां दशाभेदा ह्यनेकशः ॥ ३८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तुरीया देहिनां दशा । तथा देहान्तरे प्राप्ते सन्देहः कीदृशः पुनः ॥ ३९ ॥ सुप्तो नरो न जानाति न शृणोति वदत्यपि । पुनः प्रबुद्धो जानाति सर्वं ज्ञातमशेषतः ॥ ४० ॥ निद्रया चाल्यते चित्तं भवन्ति स्वप्नसम्भवाः । नानाविधा मनोभेदा मनोभावा ह्यनेकशः ॥ ४१ ॥ गजो मां हन्तुमायाति न शक्तोऽस्मि पलायने । किं करोमि न मे स्थानं यत्र गच्छामि सत्वरः ॥ ४२ ॥ मृतं पितामहं स्वप्ने पश्यति स्वगृहागतम् । संयोगस्तेन वार्ता च भोजनं सह मन्यते ॥ ४३ ॥ प्रबुद्धः खलु जानाति स्वप्ने दृष्टं सुखासुखम् । स्मृत्वा सर्वं जनेभ्यस्तु विस्तरात्प्रवदत्यपि ॥ ४४ ॥ स्वप्नेकोऽपि न जानाति भ्रमोऽयमिति निश्चयः । तथा तथैव विभवो मायाया दुर्गमः किल ॥ ४५ ॥ नाहं नारद जानामि पारं परमदुर्घटम् । गुणानां किल मायाया नैव शम्भुर्न पद्मजः ॥ ४६ ॥ कोऽन्यो ज्ञातुं समर्थोऽभून्मानतो मन्दधीः पुनः । मायागुणपरिज्ञानं न कस्यापि भवेदिह ॥ ४७ ॥ गुणत्रयकृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । विना गुणैर्न संसारो वर्तते किञ्चिदप्यदः ॥ ४८ ॥ अहं सत्त्वप्रधानोऽस्मि रजस्तमसमन्वितः । न कदाचित्‍त्रिभिर्हीनो भवामि भुवनेश्वरः ॥ ४९ ॥ तथा ब्रह्मा पिता तेऽत्र रजोमुख्यः प्रकीर्तितः । तमःसत्त्वसमायुक्तो न ताभ्यामुज्झितः किल ॥ ५० ॥ शिवस्तथा तमोमुख्यो रजःसत्त्वसमावृतः । गुणत्रयविहीनस्तु नैव कोऽपि मया श्रुतः ॥ ५१ ॥ तस्मान्मोहो न कर्तव्यः संसारेऽस्मिन्मुनीश्वर । मायाविनिर्मितेऽसारेऽपारे परमदुर्घटे ॥ ५२ ॥ दृष्टा माया त्वयाद्यैव भुक्ता भोगा ह्यनेकशः । किं पृच्छसि महाभाग तस्याश्चरितमद्‌भुतम् ॥ ५३ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे मायाप्राबल्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥

nārada uvāca māṃ dṛṣṭvā nāradaṃ vipraṃ vismito'sau mahīpatiḥ | kva gatā mama bhāryā sā kuto'yaṃ munisattamaḥ || 1 || vilalāpa nṛpastatra hā priyeti muhurmuhuḥ | kva gatā māṃ parityajya vilapantaṃ viyoginam || 2 || vinā tvāṃ vipulaśroṇi vṛthā me jīvitaṃ gṛham | rājyaṃ kamalapatrākṣi kiṃ karomi śucismite || 3 || na prāṇā me bahiryānti viraheṇa tavādhunā | gato vai prītidharmastu tvāmṛte prāṇadhāraṇāt || 4 || vilapāmi viśālākṣi dehi pratyuttaraṃ priyam | kva gatā sā mayi prītiryābhūtprathamasaṅgame || 5 || nimagnā kiṃ jale subhrūrbhakṣitā matsyakacchapaiḥ | gṛhītā varuṇenāśu mama daurbhāgyayogataḥ || 6 || dhanyā sucārusarvāṅ‌gi yā tvaṃ putraiḥ samāgatā | akṛtrimastu putreṣu snehaste'mṛtabhāṣiṇi || 7 || na yuktamadhunā yanmāṃ vihāya tridivaṃ gatā | vilapantaṃ patiṃ dīnaṃ putrasnehena yantritā || 8 || ubhayaṃ me gataṃ kānte putrāstvaṃ prāṇavallabhā | tathāpi maraṇaṃ nāsti duḥkhitasya bhṛśaṃ priye || 9 || kiṃ karomi kva gacchāmi rāmo nāsti mahītale | rāmāvirahajaṃ duḥkhaṃ jānāti raghunandanaḥ || 10 || vidhinā niṣṭhureṇātra viparītaṃ kṛtaṃ bhuvi | dampatyormaraṇaṃ bhinnaṃ sarvathā samacittayoḥ || 11 || upakārastu nārīṇāṃ munibhirvihitaḥ kila | yaduktaṃ dharmaśāstreṣu jvalanaṃ patinā saha || 12 || evaṃ vilapamānaṃ taṃ rājānaṃ bhagavānhariḥ | nivārayāmāsa tadā vacanairyuktiyojitaiḥ || 13 || śrībhagavānuvāca kiṃ viṣīdasi rājendra kva gatā te priyāṅganā | na śrutaṃ kiṃ tvayā śāstraṃ na kṛto'sau budhāśrayaḥ || 14 || kā sā kastvaṃ kva saṃyogo viyogaḥ kīdṛśastava | pravāharūpe saṃsāre nṛṇāṃ nautaratāmiva || 15 || gṛhe gaccha nṛpaśreṣṭha vṛthā te ruditena kim | saṃyogaśca viyogaśca daivādhīnaḥ sadā nṛṇām || 16 || anayā saha te rājan saṃyogastviha saṃvṛtaḥ | bhuktā tvayā viśālākṣī sundarī tanumadhyamā || 17 || na dṛṣṭau pitarāvasyāstvayā prāptā sarovare | kākatālīprasaṅgena yad‌bhūtaṃ tattathā gatam || 18 || mā śokaṃ kuru rājendra kālo hi duratikramaḥ | kālayogaṃ samāsādya bhuṅkṣva bhogān gṛhe yathā || 19 || yathāgatā gatā sā tu tathaiva varavarṇinī | yathā pūrvaṃ tathā tatra gaccha kāryaṃ kuru prabho || 20 || ruditena tavādyaiva nāgamiṣyati kāminī | vṛthā śocasi pṛdhvīśa yogayukto bhavādhunā || 21 || bhogaḥ kālavaśādeti tathaiva pratiyāti ca | nātra śokastu kartavyo niṣphale bhavavartmani || 22 || naikatra sukhasaṃyogo duḥkhayogastu naikataḥ | ghaṭikāyantravatkāmaṃ bhramaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ || 23 || manaḥ kṛtvā sthiraṃ bhūpa kuru rājyaṃ yathāsukham | athavā nyasya dāyāde vanaṃ sevaya sāmpratam || 24 || durlabho mānuṣo dehaḥ prāṇināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ | tasminprāpte tu kartavyaṃ sarvathaivātmasādhanam || 25 || jihvopastharaso rājan paśuyoniṣu vartate | jñānaṃ mānuṣadehe vai nānyāsu ca kuyoniṣu || 26 || tasmād‌gaccha gṛhaṃ tyaktvā śokaṃ kāntāsamud‌bhavam | māyeyaṃ bhagavatyāstu yayā sammohitaṃ jagat || 27 || nārada uvāca ityukto hariṇā rājā praṇamya kamalāpatim | kṛtvā snānavidhiṃ samyagjagāma nijamandiram || 28 || dattvā rājyaṃ svapautrāya prāpya nirvedamad‌bhutam | vanaṃ jagāma bhūpālastattvajñānamavāpa ca || 29 || gate rājanyahaṃ vīkṣya bhagavantamadhokṣajam | tamabravaṃ jagannāthaṃ hasantaṃ māṃ punaḥ punaḥ || 30 || vañcito'haṃ tvayā deva jñātaṃ māyābalaṃ mahat | smarāmi caritaṃ sarvaṃ strīdehe yatkṛtaṃ mayā || 31 || brūhi me devadeveśa praviṣṭo'haṃ sarovare | vigataṃ pūrvavijñānaṃ snānādeva kathaṃ hare || 32 || yoṣiddehaṃ samāsādya mohito'haṃ jagad‌guro | patiṃ prāpya nṛpaśreṣṭhaṃ pulomī vāsavaṃ yathā || 33 || manastadeva taccittaṃ dehaḥ sa ca purātanaḥ | liṅgaṃ tadeva deveśa smṛternāśaḥ kathaṃ hare || 34 || vismayo'yaṃ mahānme'tra jñānanāśaṃ prati prabho | kathayādya ramākānta kāraṇaṃ paramaṃ ca yat || 35 || nārīdehaṃ mayā prāpya bhuktā bhogā hyanekaśaḥ | surāpānaṃ kṛtaṃ nityaṃ vidhihīnaṃ ca bhojanam || 36 || mayā tadeva na jñātaṃ nārado'hamiti sphuṭam | jānāmyadya yathā sarvaṃ viviktaṃ na tathā tadā || 37 || viṣṇuruvāca paśya nārada māyāvī vilāso'yaṃ mahāmate | deheṣu sarvajantūnāṃ daśābhedā hyanekaśaḥ || 38 || jāgratsvapnasuṣuptiśca turīyā dehināṃ daśā | tathā dehāntare prāpte sandehaḥ kīdṛśaḥ punaḥ || 39 || supto naro na jānāti na śṛṇoti vadatyapi | punaḥ prabuddho jānāti sarvaṃ jñātamaśeṣataḥ || 40 || nidrayā cālyate cittaṃ bhavanti svapnasambhavāḥ | nānāvidhā manobhedā manobhāvā hyanekaśaḥ || 41 || gajo māṃ hantumāyāti na śakto'smi palāyane | kiṃ karomi na me sthānaṃ yatra gacchāmi satvaraḥ || 42 || mṛtaṃ pitāmahaṃ svapne paśyati svagṛhāgatam | saṃyogastena vārtā ca bhojanaṃ saha manyate || 43 || prabuddhaḥ khalu jānāti svapne dṛṣṭaṃ sukhāsukham | smṛtvā sarvaṃ janebhyastu vistarātpravadatyapi || 44 || svapneko'pi na jānāti bhramo'yamiti niścayaḥ | tathā tathaiva vibhavo māyāyā durgamaḥ kila || 45 || nāhaṃ nārada jānāmi pāraṃ paramadurghaṭam | guṇānāṃ kila māyāyā naiva śambhurna padmajaḥ || 46 || ko'nyo jñātuṃ samartho'bhūnmānato mandadhīḥ punaḥ | māyāguṇaparijñānaṃ na kasyāpi bhavediha || 47 || guṇatrayakṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | vinā guṇairna saṃsāro vartate kiñcidapyadaḥ || 48 || ahaṃ sattvapradhāno'smi rajastamasamanvitaḥ | na kadācit‍tribhirhīno bhavāmi bhuvaneśvaraḥ || 49 || tathā brahmā pitā te'tra rajomukhyaḥ prakīrtitaḥ | tamaḥsattvasamāyukto na tābhyāmujjhitaḥ kila || 50 || śivastathā tamomukhyo rajaḥsattvasamāvṛtaḥ | guṇatrayavihīnastu naiva ko'pi mayā śrutaḥ || 51 || tasmānmoho na kartavyaḥ saṃsāre'sminmunīśvara | māyāvinirmite'sāre'pāre paramadurghaṭe || 52 || dṛṣṭā māyā tvayādyaiva bhuktā bhogā hyanekaśaḥ | kiṃ pṛcchasi mahābhāga tasyāścaritamad‌bhutam || 53 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe māyāprābalyavarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||