Chapter 13

इन्द्र उवाच साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः । वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम् ॥ १ ॥ गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः । पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः ॥ २ ॥ इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा । स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम् ॥ ३ ॥ यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत् ॥ ४ ॥ हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके । स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम् ॥ ५ ॥ राजोवाच भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः । त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम् ॥ ६ ॥ वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः । त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसंग्रहे ॥ ७ ॥ तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् । द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम् ॥ ८ ॥ एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति । वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम् ॥ ९ ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् । अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्‍नतः ॥ १० ॥ कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता । समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ ॥ ११ ॥ सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः । न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे ॥ १२ ॥ प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्‌द्विजवादिनः । द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल ॥ १३ ॥ इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे । अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे ॥ १४ ॥ एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः । निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः ॥ १५ ॥ तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः । आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा ॥ १६ ॥ समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम् ॥ १७ ॥ राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान् ॥ १८ ॥ प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा ॥ १९ ॥ राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति ॥ २० ॥ क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप ॥ २१ ॥ परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः ॥ २२ ॥ त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् । पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके ॥ २३ ॥ सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप । मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः ॥ २४ ॥ व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः ॥ २५ ॥ उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः । मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः ॥ २६ ॥ शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः । स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम् ॥ २७ ॥ स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः । तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः ॥ २८ ॥ रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ । विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः ॥ २९ ॥ न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः । रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः ॥ ३० ॥ एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः । सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे ॥ ३१ ॥ वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः । सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्‌‍भुतम् ॥ ३२ ॥ पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् । वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया ॥ ३३ ॥ क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् । बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक ॥ ३४ ॥ कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ । अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्‌भुतम् ॥ ३५ ॥ बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव । इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः ॥ ३६ ॥ त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि । व्यास उवाच एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ ॥ ३७ ॥ अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी । एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक् ॥ ३८ ॥ विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे । अन्यस्मित्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम् ॥ ३९ ॥ आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ । दिने दिने तौ संग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ ॥ ४० ॥ दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् । चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम् ॥ ४१ ॥ जघ्नतू रुधिरक्लिनौ पुष्पिताविव किंशुकौ । एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी ॥ ४२ ॥ स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ । राजोवाच कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ ॥ ४३ ॥ तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे । व्यास उवाच युध्यमानाब्वुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४४ ॥ तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः । तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च ॥ ४५ ॥ शापं संमोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् । ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः ॥ ४६ ॥ सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् । विश्वामित्रोऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः ॥ ४७ ॥ मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः । मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम् ॥ ४८ ॥ कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् । को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा ॥ ४९ ॥ अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् । तस्माद्‌राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा ॥ ५० ॥ यत्‍नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् । तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम् ॥ ५१ ॥ (श्रद्धात्र त्रिविधा प्रोक्ता सात्त्विकी राजसी तथा । तामसी सर्वदेहेषु देहिनां धर्मकर्मसु ॥ सात्त्विकी दुर्लभा लोके यथोक्तफलदा सदा । तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसंयुता ॥ तामसी त्वफला राजन्न तु कीर्तिकरी पुनः । कामक्रोधाभिभूतानां जनानां नृपसत्तम ॥) वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना । तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः ॥ ५२ ॥ देवीनामानि वचसा गृह्णंस्तस्या गुणान्स्तुवन् । ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः ॥ ५३ ॥ एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् । अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः ॥ ५४ ॥

indra uvāca sāhasaṃ kṛtavān rājā pūrvaṃ yatkathito makhaḥ | varuṇāya pratijñātaḥ putraṃ kṛtvā paśuṃ priyam || 1 || gate tvayi pitā putraṃ baddhvā yūpe'ghṛṇaḥ punaḥ | paśuṃ kṛtvā mahābuddhe vadhiṣyati vyathāturaḥ || 2 || itthaṃ niṣiddhastatputraḥ śakreṇāmitatejasā | sthitastatraiva māyeśīmāyayā mohito bhṛśam || 3 || yadā punaḥ punaḥ śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam | gamanāya matiṃ cakre tadendraḥ pratyaṣedhayat || 4 || hariścandro'tiduḥkhārtaḥ papraccha gurumantike | sthitaṃ vasiṣṭhamekānte sarvajñaṃ hitatatparam || 5 || rājovāca bhagavan ki karomyadya kātaro'smi vyathākulaḥ | trāhi māṃ duḥkhamanasaṃ mahāvyādhibhayāturam || 6 || vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājannupāyo'sti roganāśaṃ prati stutaḥ | trayodaśavidhāḥ putrāḥ kathitā dharmasaṃgrahe || 7 || tasmātkrītaṃ sutaṃ kṛtvā yajasva makhamuttamam | dravyaṃ dattvā yathoddiṣṭamānayasva dvijottamam || 8 || evaṃ kṛte makhe bhūpa roganāśo bhaviṣyati | varuṇo'pi prasannātmā bhaviṣyati yathāsukham || 9 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā rājā provāca mantriṇam | anveṣaya mahābuddhe viṣayeṣvatiyat‍nataḥ || 10 || kadācitko'pi lobhārthī dadāti svasutaṃ pitā | samānaya dhanaṃ dattvā yāvatprārthayate'pyasau || 11 || sarvathaiva samāneyo yajñārthe dvijabālakaḥ | na kāryā kṛpaṇā buddhistvayā matkāryahetave || 12 || prārthanīyastvayā putraḥ kasyacid‌dvijavādinaḥ | dravyeṇa dehi yajñārthaṃ kartavyo'sau paśuḥ kila || 13 || iti sañcoditastena sacivaḥ kāryahetave | anveṣayāmāsa pure grāme grāme gṛhe gṛhe || 14 || evamanveṣatastasya viṣaye kaścidāturaḥ | nirdhanastrisutaścāsīdajīgarteti nāmataḥ || 15 || tasya putraṃ śunaḥśepaṃ madhyamaṃ mantrisattamaḥ | ānayāmāsa dattvārthaṃ prārthitaṃ yaddhanaṃ tadā || 16 || samānīya śunaḥśepaṃ sacivaḥ kāryatatparaḥ | rājñe nivedayāmāsa paśuyogyaṃ dvijātmajam || 17 || rājātimuditastena viprānānīya sarvataḥ | kārayāmāsa sambhārānyajñārthaṃ vedavittamān || 18 || prārabdhe tu makhe tatra viśvāmitro mahāmuniḥ | baddhaṃ dṛṣṭvā śunaḥśepaṃ niṣiṣedha nṛpaṃ tadā || 19 || rājanmā sāhasaṃ kārṣīrmuñcainaṃ dvijabālakam | prārthayāmyahamāyuṣman sukhaṃ te'dya bhaviṣyati || 20 || krandatyayaṃ śunaḥśepaḥ karuṇā māṃ dunotyapi | dayāvānbhava rājendra kuru me vacanaṃ nṛpa || 21 || paradehasya rakṣāyai svadehaṃ ye dayāparāḥ | dadati kṣatriyāḥ pūrvaṃ svargakāmāḥ śucivratāḥ || 22 || tvaṃ svadehasya rakṣārthaṃ haṃsi dvijasutaṃ balāt | pāpaṃ mā kuru rājendra dayāvān bhava bālake || 23 || sarveṣāṃ sadṛśī prītirdehe vetsi svayaṃ nṛpa | muñcainaṃ bālakaṃ tasmātpramāṇaṃ yadi me vacaḥ || 24 || vyāsa ktvaca anādṛtya ca tadvākyaṃ rājā duḥkhāturo bhṛśam | na mumoca munistasmai cūkopātīva tāpasaḥ || 25 || upadeśaṃ dadau tasmai śunaḥśepāya kauśikaḥ | mantraṃ pāśadharasyātha dayāvānvedavittamaḥ || 26 || śunaḥśepo'pi taṃ mantramasakṛdvadhakarśitaḥ | stutasvareṇa cukrośa saṃsmaranvaruṇaṃ bhṛśam || 27 || stuvantaṃ muniputraṃ taṃ jñātvā vai yādasāṃ patiḥ | tatrāgatya śunaḥśepaṃ mumoca karuṇārṇavaḥ || 28 || rogahīnaṃ nṛpaṃ kṛtvā varuṇaḥ svagṛhaṃ yayau | viśvāmitrastu taṃ putraṃ kṛtavānmocitaṃ mṛteḥ || 29 || na kṛtaṃ vacanaṃ rājñā kauśikasya mahātmanaḥ | roṣaṃ dadhāra manasā rājopari sa gādhijaḥ || 30 || ekasminsamaye rājā hayārūḍho vanaṃ gataḥ | sūkaraṃ hantukāmastu madhyāhne kauśikītaṭe || 31 || vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viśvāmitreṇa vañcitaḥ | sarvasvaṃ prārthitaṃ tasya gṛhītaṃ rājyamad‌‍bhutam || 32 || pīḍito'sau hariścandro yajamāno yato bhṛśam | vasiṣṭhaḥ kauśikaṃ prāha vane prāptaṃ yadṛcchayā || 33 || kṣatriyādhama durbuddhe vṛthā brāhmaṇaveṣabhṛt | bakadharma vṛthā kiṃ tvaṃ garvaṃ vahasi dāmbhika || 34 || kasmāttvayā nṛpaśreṣṭho yajamāno mamāpyasau | aparādhaṃ vinā jālma gamito duḥkhamad‌bhutam || 35 || bakadhyānaparo yasmāttasmāttvaṃ vai bako bhava | iti śapto vasiṣṭhena kauśikaḥ prāha taṃ punaḥ || 36 || tvamapyāḍirbhavāyuṣman bako'haṃ yāvadeva hi | vyāsa uvāca evaṃ parasparaṃ dattvā śāpaṃ tau krodhapīḍitau || 37 || aṇḍajau tarasā jātau sarasyāḍībakau munī | ekasminpādape nīḍaṃ kṛtvāsau bakarūpabhāk || 38 || viśvāmitraḥ sthitastatra divye sarasi mānase | anyasmitpādape kṛtvā vasiṣṭho nīḍamuttamam || 39 || āḍīrūpadharastasthāvanyonyaṃ dveṣatatparau | dine dine tau saṃgrāmaṃ cakratuḥ krodhasaṃyutau || 40 || duḥkhadaṃ sarvalokānāṃ krandamānāvubhau bhṛśam | cañcupakṣaprahāraistu nakhāghātaiḥ parasparam || 41 || jaghnatū rudhiraklinau puṣpitāviva kiṃśukau | evaṃ bahūni varṣāṇi pakṣirūpadharau munī || 42 || sthitau tatra mahārāja śāpapāśena yantritau | rājovāca kathaṃ muktau muniśreṣṭhau śāpādvasiṣṭhakauśikau || 43 || tanmamācakṣva viprarṣe paraṃ kautūhalaṃ hi me | vyāsa uvāca yudhyamānābvubhau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ || 44 || tatrājagāmānimiṣairvṛtaḥ sarvairdayāparaiḥ | tāvāśvāsya jagatkartā yuddhato vinivārya ca || 45 || śāpaṃ saṃmocayāmāsa tayoḥ kṣiptaṃ parasparam | tato jagmuḥ surāḥ sarve svāni dhiṣṇyāni padmabhūḥ || 46 || satyalokaṃ jagāmāśu haṃsārūḍhaḥ pratāpavān | viśvāmitro'pyagāttūrṇaṃ vasiṣṭhaḥ svāśramaṃ gataḥ || 47 || mithaḥ snehaṃ tataḥ kṛtvā prajāpatyupadeśataḥ | maitrāvaruṇināpyevaṃ kṛtaṃ yuddhamakāraṇam || 48 || kauśikena samaṃ bhūpa duḥkhadaṃ ca parasparam | ko nāma mānavo loke devo vā dānavo'pi vā || 49 || ahaṅkārajayaṃ kṛtvā sarvadā sukhabhāgbhavet | tasmād‌rājaṃścittaśuddhirmahatāmapi durlabhā || 50 || yat‍nena sādhanīyā sā tadvihīnaṃ nirarthakam | tīrthaṃ dānaṃ tapaḥ satyaṃ yatkiñciddharmasādhanam || 51 || (śraddhātra trividhā proktā sāttvikī rājasī tathā | tāmasī sarvadeheṣu dehināṃ dharmakarmasu || sāttvikī durlabhā loke yathoktaphaladā sadā | tadardhaphaladā proktā rājasī vidhisaṃyutā || tāmasī tvaphalā rājanna tu kīrtikarī punaḥ | kāmakrodhābhibhūtānāṃ janānāṃ nṛpasattama ||) vāsanārahitaṃ kṛtvā taccittaṃ śravaṇādinā | tīrthādiṣu vasennityaṃ devīpūjanatatparaḥ || 52 || devīnāmāni vacasā gṛhṇaṃstasyā guṇānstuvan | dhyāyaṃstasyāḥ padāmbhojaṃ kalidoṣabhayārditaḥ || 53 || evaṃ tu kurvatastasya na kadācitkalerbhayam | anāyāsena saṃsārānmucyate pātakī janaḥ || 54 ||