Chapter 25

व्यास उवाच गत्वाऽयोध्यां नृपश्रेष्ठो गृहं राज्ञः सुहृद्‌वृतः । शत्रुजिन्मातरं प्राह प्रणम्य शोकसङ्कुलाम् ॥ १ ॥ मातर्न ते मया पुत्रः सङ्ग्रामे निहतः किल । न पिता ते युधाजिच्च शपे ते चरणौ तथा ॥ २ ॥ दुर्गया तौ हतौ संख्ये नापराधो ममात्र वै । अवश्यम्भाविभावेषु प्रतीकारो न विद्यते ॥ ३ ॥ न शोकोऽत्र त्वया कार्यो मृतपुत्रस्य मानिनि । स्वकर्मवशगो जीवो भुङ्क्ते भोगान्सुखासुखान् ॥ ४ ॥ दासोऽस्मि तव भो मातर्यथा मम मनोरमा । तथा त्वमपि धर्मज्ञे न भेदोऽस्ति मनागपि ॥ ५ ॥ अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । तस्मान्न शोचितव्यं ते सुखे दुःखे कदाचन ॥ ६ ॥ दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम् । आत्मानं शोकहर्षाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् ॥ ७ ॥ दैवाधीनमिदं सर्वं नात्माधीनं कदाचन । न शोकेन तदाऽऽत्मानं शोषयेन्मतिमान्नरः ॥ ८ ॥ यथा दारुमयी योषा नटादीनां प्रचेष्टते । तथा स्वकर्मवशगो देही सर्वत्र वर्तते ॥ ९ ॥ अहं वनगतो मातर्नाभवं दुःखमानसः । चिन्तयन्स्वकृतं कर्म भोक्तव्यमिति वेद्मि च ॥ १० ॥ मृतो मातामहोऽत्रैव विधुरा जननी मम । भयातुरा गृहीत्वा मां निर्ययौ गहनं वनम् ॥ ११ ॥ लुण्ठिता तस्करैर्मार्गे वस्त्रहीना तथा कृता । पाथेयञ्च हृतं सर्वं बालपुत्रा निराश्रया ॥ १२ ॥ माता गृहीत्वा मां प्राप्ता भारद्वाजाश्रमं प्रति । विदल्लोऽयं समायातस्तथा धात्रेयिकाऽबला ॥ १३ ॥ मुनिभिर्मुनिपत्‍नीभिर्दयायुक्तैः समन्ततः । पोषिताः फलनीवारैर्वयं तत्र स्थितास्त्रयः ॥ १४ ॥ दुःखं नमे तदा ह्यासीत्सुखं नाद्य धनागमे । न वैरं न च मात्सर्यं मम चित्ते तु कर्हिचित् ॥ १५ ॥ नीवारभक्षणं श्रेष्ठं राजभोगात्परन्तपे । तदाशी नरकं याति न नीवाराशनः क्वचित् ॥ १६ ॥ धर्मस्याचरणं कार्यं पुरुषेण विजानता । सञ्जित्येन्द्रियवर्गं वै यथा न नरकं व्रजेत् ॥ १७ ॥ मानुष्यं दुर्लभं मातः खण्डेऽस्मिन्भारते शुभे । आहारादि सुखं नूनं भवेत्सर्वासु योनिषु ॥ १८ ॥ प्राप्य तं मानुषं देहं कर्तव्यं धर्मसाधनम् । स्वर्गमोक्षप्रदं नॄणां दुर्लभं चान्ययोनिषु ॥ १९ ॥ व्यास उवाच इत्युक्ता सा तदा तेन लीलावत्यतिलज्जिता । पुत्रशोकं परित्यज्य तमाहाश्रुविलोचना ॥ २० ॥ सापराधाऽस्मि पुत्राहं कृता पित्रा युधाजिता । हत्या मातामहं तेऽत्र हृतं राज्यं तु येन वै ॥ २१ ॥ न तं वारयितुं शक्ता तदाऽहं न सुतं मम । यत्कृतं कर्म तेनैव नापराधोऽस्ति मे सुत ॥ २२ ॥ तौ मृतौ स्वकृतेनैव कारणं त्वं तयोर्न च । नाहं शोचामि तं पुत्रं सदा शोचामि तत्कृतम् ॥ २३ ॥ पुत्र त्वमसि कल्याण भगिनी मे मनोरमा । न क्रोधो न च शोको मे त्वयि पुत्र मनागपि ॥ २४ ॥ कुरु राज्यं महाभाग प्रजाः पालय सुव्रत । भगवत्याः प्रसादेन प्राप्तमेतदकण्टकम् ॥ २५ ॥ तदाकर्ण्य वचो मातुर्नत्वा तां नृपनन्दनः । जगाम भवनं रम्यं यत्र पूर्वं मनोरमा ॥ २६ ॥ न्यवसत्तत्र गत्वा तु सर्वानाहूय मन्त्रिणः । दैवज्ञानथ पप्रच्छ मुहूर्तं दिवसं शुभम् ॥ २७ ॥ सिंहासनं तथा हैमं कारयित्वा मनोहरम् । सिंहासने स्थितां देवीं पूजयिष्ये सदाऽप्यहम् ॥ २८ ॥ स्थापयित्वाऽऽसने देवीं धर्मार्थकाममोक्षदाम् । राज्यं पश्चात्करिष्यामि यथा रामादिभिः कृतम् ॥ २९ ॥ पूजनीया सदा देवी सर्वैर्नागरिकैर्जनैः । माननीया शिवा शक्तिः सर्वकामार्थसिद्धिदा ॥ ३० ॥ इत्युक्ता मन्त्रिणस्ते तु चक्रुर्वै राजशासनम् । प्रासादं कारयामासुः शिल्पिभिः सुमनोरमम् ॥ ३१ ॥ प्रतिमां कारयित्वाऽथ मुहूर्तेऽथ शुभे दिने । द्विजानाहूय वेदज्ञान्स्थापयामास भूपतिः ॥ ३२ ॥ हवनं विधिवत्कृत्वा पूजयित्वाऽथ देवताम् । प्रासादे मतिमान् देव्याः स्थापयामास भूमिपः ॥ ३३ ॥ उत्सवस्तत्र संवृत्तो वादित्राणाञ्च निःस्वनैः । ब्राह्मणानां वेदघोषैर्गानैस्तु विधिधैर्नृप ॥ ३४ ॥ व्यास उवाच प्रतिष्ठाप्य शिवां देवीं विधिवद्वेदवादिभिः । पूजां नानाविधां राजा चकारातिविधानतः ॥ ३५ ॥ कृत्वा पूजाविधिं राजा राज्यं प्राप्य स्वपैतृकम् । विख्यातश्चाम्बिका देवी कोसलेषु बभूव ह ॥ ३६ ॥ राज्यं प्राप्य नृपः सर्वं सामन्तकनृपानथ । वशे चक्रेऽतिधर्मिष्ठान्सद्धर्मविजयी नृपः ॥ ३७ ॥ यथा रामः स्वराज्येऽभूद्‌दिलीपस्य रघुर्यथा । प्रजानां वै सुखं तद्वन्मर्यादाऽपि तथाऽभवत् ॥ ३८ ॥ धर्मो वर्णाश्रमाणां च चतुष्पादभवत्तथा । नाधर्मे रमते चित्तं केषामपि महीतले ॥ ३९ ॥ ग्रामे ग्रामे च प्रासादांश्चक्रुः सर्वे जनाधिपाः । देव्याः पूजा तदा प्रीत्या कोसलेषु प्रवर्तिता ॥ ४० ॥ सुबाहुरपि काश्यां तु दुर्गायाः प्रतिमां शुभाम् । कारयित्वा च प्रासादं स्थापयामास भक्तितः ॥ ४१ ॥ तत्र तस्या जनाः सर्वे प्रेमभक्तिपरायणाः । पूजां चक्रुर्विधानेन यथा विश्वेश्वरस्य ह ॥ ४२ ॥ विख्याता सा बभूवाथ दुर्गादेवी धरातले । देशे देशे महाराज तस्या भक्तिर्व्यवर्धत ॥ ४३ ॥ सर्वत्र भारते लोके सर्ववर्णेषु सर्वथा । भजनीया भवानी तु सर्वेषामभवत्तदा ॥ ४४ ॥ शक्तिभक्तिरताः सर्वे मानिनश्चाभवन्नृप । आगमोक्तैरथ स्तोत्रैर्जपध्यानपरायणाः ॥ ४५ ॥ नवरात्रेषु सर्वेषु चक्रुः सर्वे विधानतः । अर्चनं हवनं यागं देव्या भक्तिपरा जनाः ॥ ४६ ॥

vyāsa uvāca gatvā'yodhyāṃ nṛpaśreṣṭho gṛhaṃ rājñaḥ suhṛd‌vṛtaḥ | śatrujinmātaraṃ prāha praṇamya śokasaṅkulām || 1 || mātarna te mayā putraḥ saṅgrāme nihataḥ kila | na pitā te yudhājicca śape te caraṇau tathā || 2 || durgayā tau hatau saṃkhye nāparādho mamātra vai | avaśyambhāvibhāveṣu pratīkāro na vidyate || 3 || na śoko'tra tvayā kāryo mṛtaputrasya mānini | svakarmavaśago jīvo bhuṅkte bhogānsukhāsukhān || 4 || dāso'smi tava bho mātaryathā mama manoramā | tathā tvamapi dharmajñe na bhedo'sti manāgapi || 5 || avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | tasmānna śocitavyaṃ te sukhe duḥkhe kadācana || 6 || duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam | ātmānaṃ śokaharṣābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet || 7 || daivādhīnamidaṃ sarvaṃ nātmādhīnaṃ kadācana | na śokena tadā''tmānaṃ śoṣayenmatimānnaraḥ || 8 || yathā dārumayī yoṣā naṭādīnāṃ praceṣṭate | tathā svakarmavaśago dehī sarvatra vartate || 9 || ahaṃ vanagato mātarnābhavaṃ duḥkhamānasaḥ | cintayansvakṛtaṃ karma bhoktavyamiti vedmi ca || 10 || mṛto mātāmaho'traiva vidhurā jananī mama | bhayāturā gṛhītvā māṃ niryayau gahanaṃ vanam || 11 || luṇṭhitā taskarairmārge vastrahīnā tathā kṛtā | pātheyañca hṛtaṃ sarvaṃ bālaputrā nirāśrayā || 12 || mātā gṛhītvā māṃ prāptā bhāradvājāśramaṃ prati | vidallo'yaṃ samāyātastathā dhātreyikā'balā || 13 || munibhirmunipat‍nībhirdayāyuktaiḥ samantataḥ | poṣitāḥ phalanīvārairvayaṃ tatra sthitāstrayaḥ || 14 || duḥkhaṃ name tadā hyāsītsukhaṃ nādya dhanāgame | na vairaṃ na ca mātsaryaṃ mama citte tu karhicit || 15 || nīvārabhakṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ rājabhogātparantape | tadāśī narakaṃ yāti na nīvārāśanaḥ kvacit || 16 || dharmasyācaraṇaṃ kāryaṃ puruṣeṇa vijānatā | sañjityendriyavargaṃ vai yathā na narakaṃ vrajet || 17 || mānuṣyaṃ durlabhaṃ mātaḥ khaṇḍe'sminbhārate śubhe | āhārādi sukhaṃ nūnaṃ bhavetsarvāsu yoniṣu || 18 || prāpya taṃ mānuṣaṃ dehaṃ kartavyaṃ dharmasādhanam | svargamokṣapradaṃ nṝṇāṃ durlabhaṃ cānyayoniṣu || 19 || vyāsa uvāca ityuktā sā tadā tena līlāvatyatilajjitā | putraśokaṃ parityajya tamāhāśruvilocanā || 20 || sāparādhā'smi putrāhaṃ kṛtā pitrā yudhājitā | hatyā mātāmahaṃ te'tra hṛtaṃ rājyaṃ tu yena vai || 21 || na taṃ vārayituṃ śaktā tadā'haṃ na sutaṃ mama | yatkṛtaṃ karma tenaiva nāparādho'sti me suta || 22 || tau mṛtau svakṛtenaiva kāraṇaṃ tvaṃ tayorna ca | nāhaṃ śocāmi taṃ putraṃ sadā śocāmi tatkṛtam || 23 || putra tvamasi kalyāṇa bhaginī me manoramā | na krodho na ca śoko me tvayi putra manāgapi || 24 || kuru rājyaṃ mahābhāga prajāḥ pālaya suvrata | bhagavatyāḥ prasādena prāptametadakaṇṭakam || 25 || tadākarṇya vaco māturnatvā tāṃ nṛpanandanaḥ | jagāma bhavanaṃ ramyaṃ yatra pūrvaṃ manoramā || 26 || nyavasattatra gatvā tu sarvānāhūya mantriṇaḥ | daivajñānatha papraccha muhūrtaṃ divasaṃ śubham || 27 || siṃhāsanaṃ tathā haimaṃ kārayitvā manoharam | siṃhāsane sthitāṃ devīṃ pūjayiṣye sadā'pyaham || 28 || sthāpayitvā''sane devīṃ dharmārthakāmamokṣadām | rājyaṃ paścātkariṣyāmi yathā rāmādibhiḥ kṛtam || 29 || pūjanīyā sadā devī sarvairnāgarikairjanaiḥ | mānanīyā śivā śaktiḥ sarvakāmārthasiddhidā || 30 || ityuktā mantriṇaste tu cakrurvai rājaśāsanam | prāsādaṃ kārayāmāsuḥ śilpibhiḥ sumanoramam || 31 || pratimāṃ kārayitvā'tha muhūrte'tha śubhe dine | dvijānāhūya vedajñānsthāpayāmāsa bhūpatiḥ || 32 || havanaṃ vidhivatkṛtvā pūjayitvā'tha devatām | prāsāde matimān devyāḥ sthāpayāmāsa bhūmipaḥ || 33 || utsavastatra saṃvṛtto vāditrāṇāñca niḥsvanaiḥ | brāhmaṇānāṃ vedaghoṣairgānaistu vidhidhairnṛpa || 34 || vyāsa uvāca pratiṣṭhāpya śivāṃ devīṃ vidhivadvedavādibhiḥ | pūjāṃ nānāvidhāṃ rājā cakārātividhānataḥ || 35 || kṛtvā pūjāvidhiṃ rājā rājyaṃ prāpya svapaitṛkam | vikhyātaścāmbikā devī kosaleṣu babhūva ha || 36 || rājyaṃ prāpya nṛpaḥ sarvaṃ sāmantakanṛpānatha | vaśe cakre'tidharmiṣṭhānsaddharmavijayī nṛpaḥ || 37 || yathā rāmaḥ svarājye'bhūd‌dilīpasya raghuryathā | prajānāṃ vai sukhaṃ tadvanmaryādā'pi tathā'bhavat || 38 || dharmo varṇāśramāṇāṃ ca catuṣpādabhavattathā | nādharme ramate cittaṃ keṣāmapi mahītale || 39 || grāme grāme ca prāsādāṃścakruḥ sarve janādhipāḥ | devyāḥ pūjā tadā prītyā kosaleṣu pravartitā || 40 || subāhurapi kāśyāṃ tu durgāyāḥ pratimāṃ śubhām | kārayitvā ca prāsādaṃ sthāpayāmāsa bhaktitaḥ || 41 || tatra tasyā janāḥ sarve premabhaktiparāyaṇāḥ | pūjāṃ cakrurvidhānena yathā viśveśvarasya ha || 42 || vikhyātā sā babhūvātha durgādevī dharātale | deśe deśe mahārāja tasyā bhaktirvyavardhata || 43 || sarvatra bhārate loke sarvavarṇeṣu sarvathā | bhajanīyā bhavānī tu sarveṣāmabhavattadā || 44 || śaktibhaktiratāḥ sarve māninaścābhavannṛpa | āgamoktairatha stotrairjapadhyānaparāyaṇāḥ || 45 || navarātreṣu sarveṣu cakruḥ sarve vidhānataḥ | arcanaṃ havanaṃ yāgaṃ devyā bhaktiparā janāḥ || 46 ||