Chapter 17

सन्ध्यादिकृत्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्याप्रणाशिनी । अभिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति ॥ १ ॥ अच्छिन्नपादागायत्रीजपं कुर्वन्ति ये द्विजाः । अथोमुखाश्च तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतानि च ॥ २ ॥ सम्पुटैका षडोङ्‌कारा गायत्री विविधा मता । धर्मशास्त्रपुराणेषु इतिहासेषु सुव्रत ॥ ३ ॥ पञ्चप्रणवसंयुक्तां जपेदित्यनुशासनम् । जपसंख्याष्टभागान्ते पादो जप्यस्तुरीयकः ॥ ४ ॥ स द्विजः परमो ज्ञेयः परं सायुज्यमाप्नुयात् । अन्यथा प्रजपेद्यस्तु स जपो विफलो भवेत् ॥ ५ ॥ सम्पुटैका षडोङ्‌कारा भवेत्सा ऊर्ध्वरेतसाम् । गृहस्थो ब्रह्मचारी वा मोक्षार्थी तुरीयां जपेत् ॥ ६ ॥ तुरीयपादो गायत्र्याः परोरजसे सावदोम् । ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि जपसाङ्‌गफलप्रदम् ॥ ७ ॥ हृदि विकसितपद्मं सार्कसोमाग्निबिम्बं प्रणवमयमचिन्त्यं यस्य पीतं प्रकल्प्यम् । अचलपरमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारं भवतु मम मुदेऽसौ सच्चिदानन्दरूपः ॥ ८ ॥ त्रिशूलयोनी सुरभिमक्षमालां च लिङ्‌गकम् । अम्बुजं च महामुद्रामिति सप्त प्रदर्शयेत् ॥ ९ ॥ या सन्ध्या सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी । भक्त्या तां ब्राह्मणो नित्यं पूजयेच्च नमेत्ततः ॥ १० ॥ ध्यातस्य पूजां कुर्वीत पञ्चभिश्चोपचारकैः । लं पृथिव्यात्मने गन्धमर्पयामि नमो नमः ॥ ११ ॥ हमाकाशात्मने पुष्पं चार्पयामि नमो नमः । यं च वाय्वात्मने धूपं चार्पयामि ततो वदेत् ॥ १२ ॥ रं च वह्न्यात्मने दीपमर्पयामि ततो वदेत् । वममृतात्मने तस्मै नैवेद्यमपि चार्पयेत् ॥ १३ ॥ यं रं लं वं हमिति च पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् । एवं पूजां विधायाथ चान्ते मुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ १४ ॥ ध्यायेत्तु मनसा देवीं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः । न कम्पयेच्छिरो ग्रीवा दन्तान्नैव प्रकाशयेत् ॥ १५ ॥ विधिनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा । दशवारमशक्तो वा नातो न्यूनं कदाचन ॥ १६ ॥ तत उद्वासयेद्देवीमुत्तमेत्यनुवाकतः । न गायत्रीं जपेद्विद्वाञ्जलमध्ये कथञ्चन ॥ १७ ॥ यतः साग्निमुखी प्रोक्तेत्याहुः केचिन्महर्षयः । सुरभिर्ज्ञानशूर्पं च कूर्मो योनिश्च पङ्‌कजम् ॥ १८ ॥ लिङ्‌गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् । यदक्षरपदभ्रष्टं स्वरव्यञ्जनवर्जितम् ॥ १९ ॥ तत्सर्वं क्षम्यतां देवि कश्यपप्रियवादिनि । गायत्रीतर्पणं चातः करणीयं महामुने ॥ २० ॥ गायत्री छन्द आख्यातं विश्वामित्रऋषिः स्मृतः । सविता देवता प्रोक्ता विनियोगश्च तर्पणे ॥ २१ ॥ भूरित्युक्त्वा च ऋग्वेदपुरुषं तर्पयामि च । भुव इत्येतदुक्त्वा च यजुर्वेदमथो वदेत् ॥ २२ ॥ स्वर्व्याहृतिं समुक्त्वा च सामवेदं समुच्चरेत् । मह इत्येतदुक्त्वान्तेऽथर्ववेदं च तर्पयेत् ॥ २३ ॥ जनः पदान्त इतिहासपुराणमितीरयेत् । तपः सर्वागमं चैव पुरुषं तर्पयामि च ॥ २४ ॥ सत्यं च सत्यलोकाख्यपुरुषं तर्पयामि च । ॐ भूर्भूर्लोकपुरुषं तर्पयामि ततो वदेत् ॥ २५ ॥ भुवश्चेति भुवर्लोकपुरुषं तर्पयामि च । स्वः स्वर्गलोकपुरुषं तर्पयामि ततः परम् ॥ २६ ॥ ॐभूरेकपदा नाम गायत्रीं तर्पयामि च । भुवो द्विपदां गायत्रीं तर्पयामीति कीर्तयेत् ॥ २७ ॥ स्वश्च त्रिपदां गायत्रीं तर्पयामि ततो वदेत् । ॐभूर्भुवः स्वश्चेति तथा गायत्रीं च चतुष्पदाम् ॥ २८ ॥ उषसीं चैव गायत्रीं सावित्रीं च सरस्वतीम् । वेदानां मातरं पृथ्वीमजां चैव तु कौशिकीम् ॥ २९ ॥ साङ्‌कृतिं वै सार्वजितिं गायत्रीं तर्पणे वदेत् । तर्पणान्ते च शान्त्यर्थं जातवेदसमीरयेत् ॥ ३० ॥ मानस्तोकेति मन्त्रं च शान्त्यर्थं प्रजपेत्सुधीः । ततोऽपि त्र्यम्बको मन्त्रः शान्त्यर्थः परिकीर्तितः ॥ ३१ ॥ तच्छंयोरिति मन्त्रं च जपेच्छान्त्यर्थमेव तु । अतो देवा इति द्वाभ्यां सर्वाङ्‌गस्पर्शनं चरेत् ॥ ३२ ॥ स्योनापृथिविमन्त्रेण भूम्यै कुर्यात्प्रणामकम् । यथाविधि च गोत्रादीनुच्चरेद्‌द्विजसत्तमः ॥ ३३ ॥ एवं विधानं सन्ध्यायाः प्रातःकाले प्रकीर्तितम् । सन्ध्याकर्म समाप्यान्तेऽप्यग्निहोत्रं स्वयं हुनेत् ॥ ३४ ॥ पञ्चायतनपूजां च ततः कुर्यात्समाहितः । शिवां शिवं गणपतिं सूर्यं विष्णुं तथार्चयेत् ॥ ३५ ॥ पौरुषेण तु सूक्तेन व्याहृत्या वा समाहितः । मूलमन्त्रेण वा कुर्याद्‌ह्रीश्च ते इति मन्त्रतः ॥ ३६ ॥ भवानीं तु यजेन्मध्ये तथैशान्यां तु माधवम् । आग्नेय्यां गिरिजानाथं गणेशं रक्षसां दिशि ॥ ३७ ॥ वायव्यामर्चयेत्सूर्यमिति देवस्थितिक्रमः । षोडशानुपचारांश्च षोडशर्ग्भिर्हरेन्नरः ॥ ३८ ॥ देवीमभ्यर्च्य पुरतो यजेदन्याननुक्रमात् । न देवीपूजनात्पुण्यमधिकं क्वचिदीक्ष्यते ॥ ३९ ॥ अत एव तु सन्ध्यासु सन्ध्योपास्तिः श्रुतीरिता । नाक्षतैरर्चयेर्द्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम् ॥ ४० ॥ दूर्वाभिर्नार्चयेद्दुर्गां केतकैर्न महेश्वरम् । मल्लिकाजातिकुसुमं कुटजं पनसं तथा ॥ ४१ ॥ किंशुकं बकुलं कुन्दं लोध्रं तु करवीरकम् । शिंशपाऽपराजितापुष्पं बब्धूकागस्त्यपुष्पके ॥ ४२ ॥ मदन्तं सिन्दुवारं च पालाशकुसुमं तथा । दूर्वाङ्कुरं बिल्वदलं कुशमञ्जरिकां तथा ॥ ४३ ॥ शल्लकीमाधवीपुष्पमर्कमन्दारपुष्पकम् । केतकीं कर्णिकारं च कदम्बकुसुमं तथा ॥ ४४ ॥ पुन्नागश्चम्पकस्तद्वद्यूथिकातगरौ तथा । एवमादीनि पुष्पाणि देवीप्रियकराणि च ॥ ४५ ॥ गुग्गुलस्य भवेद्धूपो दीपः स्यात्तिलतैलतः । कृत्वेत्थं देवतापूजां ततो मूलमनुं जपेत् ॥ ४६ ॥ एवं पूजां समाप्यैव वेदाभ्यासं चरेद्‌बुधः । ततः स्ववृत्त्या कुर्वीत पोष्यवर्गार्थसाधनम् । तृतीयदिनभागे तु नियमेन विचक्षणः ॥ ४७ ॥

sandhyādikṛtyavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca bhinnapādā tu gāyatrī brahmahatyāpraṇāśinī | abhinnapādā gāyatrī brahmahatyāṃ prayacchati || 1 || acchinnapādāgāyatrījapaṃ kurvanti ye dvijāḥ | athomukhāśca tiṣṭhanti kalpakoṭiśatāni ca || 2 || sampuṭaikā ṣaḍoṅ‌kārā gāyatrī vividhā matā | dharmaśāstrapurāṇeṣu itihāseṣu suvrata || 3 || pañcapraṇavasaṃyuktāṃ japedityanuśāsanam | japasaṃkhyāṣṭabhāgānte pādo japyasturīyakaḥ || 4 || sa dvijaḥ paramo jñeyaḥ paraṃ sāyujyamāpnuyāt | anyathā prajapedyastu sa japo viphalo bhavet || 5 || sampuṭaikā ṣaḍoṅ‌kārā bhavetsā ūrdhvaretasām | gṛhastho brahmacārī vā mokṣārthī turīyāṃ japet || 6 || turīyapādo gāyatryāḥ parorajase sāvadom | dhyānamasya pravakṣyāmi japasāṅ‌gaphalapradam || 7 || hṛdi vikasitapadmaṃ sārkasomāgnibimbaṃ praṇavamayamacintyaṃ yasya pītaṃ prakalpyam | acalaparamasūkṣmaṃ jyotirākāśasāraṃ bhavatu mama mude'sau saccidānandarūpaḥ || 8 || triśūlayonī surabhimakṣamālāṃ ca liṅ‌gakam | ambujaṃ ca mahāmudrāmiti sapta pradarśayet || 9 || yā sandhyā saiva gāyatrī saccidānandarūpiṇī | bhaktyā tāṃ brāhmaṇo nityaṃ pūjayecca namettataḥ || 10 || dhyātasya pūjāṃ kurvīta pañcabhiścopacārakaiḥ | laṃ pṛthivyātmane gandhamarpayāmi namo namaḥ || 11 || hamākāśātmane puṣpaṃ cārpayāmi namo namaḥ | yaṃ ca vāyvātmane dhūpaṃ cārpayāmi tato vadet || 12 || raṃ ca vahnyātmane dīpamarpayāmi tato vadet | vamamṛtātmane tasmai naivedyamapi cārpayet || 13 || yaṃ raṃ laṃ vaṃ hamiti ca puṣpāñjalimathārpayet | evaṃ pūjāṃ vidhāyātha cānte mudrāḥ pradarśayet || 14 || dhyāyettu manasā devīṃ mantramuccārayecchanaiḥ | na kampayecchiro grīvā dantānnaiva prakāśayet || 15 || vidhināṣṭottaraśatamaṣṭāviṃśatireva vā | daśavāramaśakto vā nāto nyūnaṃ kadācana || 16 || tata udvāsayeddevīmuttametyanuvākataḥ | na gāyatrīṃ japedvidvāñjalamadhye kathañcana || 17 || yataḥ sāgnimukhī proktetyāhuḥ kecinmaharṣayaḥ | surabhirjñānaśūrpaṃ ca kūrmo yoniśca paṅ‌kajam || 18 || liṅ‌gaṃ nirvāṇakaṃ caiva japānte'ṣṭau pradarśayet | yadakṣarapadabhraṣṭaṃ svaravyañjanavarjitam || 19 || tatsarvaṃ kṣamyatāṃ devi kaśyapapriyavādini | gāyatrītarpaṇaṃ cātaḥ karaṇīyaṃ mahāmune || 20 || gāyatrī chanda ākhyātaṃ viśvāmitraṛṣiḥ smṛtaḥ | savitā devatā proktā viniyogaśca tarpaṇe || 21 || bhūrityuktvā ca ṛgvedapuruṣaṃ tarpayāmi ca | bhuva ityetaduktvā ca yajurvedamatho vadet || 22 || svarvyāhṛtiṃ samuktvā ca sāmavedaṃ samuccaret | maha ityetaduktvānte'tharvavedaṃ ca tarpayet || 23 || janaḥ padānta itihāsapurāṇamitīrayet | tapaḥ sarvāgamaṃ caiva puruṣaṃ tarpayāmi ca || 24 || satyaṃ ca satyalokākhyapuruṣaṃ tarpayāmi ca | oṃ bhūrbhūrlokapuruṣaṃ tarpayāmi tato vadet || 25 || bhuvaśceti bhuvarlokapuruṣaṃ tarpayāmi ca | svaḥ svargalokapuruṣaṃ tarpayāmi tataḥ param || 26 || oṃbhūrekapadā nāma gāyatrīṃ tarpayāmi ca | bhuvo dvipadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmīti kīrtayet || 27 || svaśca tripadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmi tato vadet | oṃbhūrbhuvaḥ svaśceti tathā gāyatrīṃ ca catuṣpadām || 28 || uṣasīṃ caiva gāyatrīṃ sāvitrīṃ ca sarasvatīm | vedānāṃ mātaraṃ pṛthvīmajāṃ caiva tu kauśikīm || 29 || sāṅ‌kṛtiṃ vai sārvajitiṃ gāyatrīṃ tarpaṇe vadet | tarpaṇānte ca śāntyarthaṃ jātavedasamīrayet || 30 || mānastoketi mantraṃ ca śāntyarthaṃ prajapetsudhīḥ | tato'pi tryambako mantraḥ śāntyarthaḥ parikīrtitaḥ || 31 || tacchaṃyoriti mantraṃ ca japecchāntyarthameva tu | ato devā iti dvābhyāṃ sarvāṅ‌gasparśanaṃ caret || 32 || syonāpṛthivimantreṇa bhūmyai kuryātpraṇāmakam | yathāvidhi ca gotrādīnuccared‌dvijasattamaḥ || 33 || evaṃ vidhānaṃ sandhyāyāḥ prātaḥkāle prakīrtitam | sandhyākarma samāpyānte'pyagnihotraṃ svayaṃ hunet || 34 || pañcāyatanapūjāṃ ca tataḥ kuryātsamāhitaḥ | śivāṃ śivaṃ gaṇapatiṃ sūryaṃ viṣṇuṃ tathārcayet || 35 || pauruṣeṇa tu sūktena vyāhṛtyā vā samāhitaḥ | mūlamantreṇa vā kuryād‌hrīśca te iti mantrataḥ || 36 || bhavānīṃ tu yajenmadhye tathaiśānyāṃ tu mādhavam | āgneyyāṃ girijānāthaṃ gaṇeśaṃ rakṣasāṃ diśi || 37 || vāyavyāmarcayetsūryamiti devasthitikramaḥ | ṣoḍaśānupacārāṃśca ṣoḍaśargbhirharennaraḥ || 38 || devīmabhyarcya purato yajedanyānanukramāt | na devīpūjanātpuṇyamadhikaṃ kvacidīkṣyate || 39 || ata eva tu sandhyāsu sandhyopāstiḥ śrutīritā | nākṣatairarcayerdviṣṇuṃ na tulasyā gaṇeśvaram || 40 || dūrvābhirnārcayeddurgāṃ ketakairna maheśvaram | mallikājātikusumaṃ kuṭajaṃ panasaṃ tathā || 41 || kiṃśukaṃ bakulaṃ kundaṃ lodhraṃ tu karavīrakam | śiṃśapā'parājitāpuṣpaṃ babdhūkāgastyapuṣpake || 42 || madantaṃ sinduvāraṃ ca pālāśakusumaṃ tathā | dūrvāṅkuraṃ bilvadalaṃ kuśamañjarikāṃ tathā || 43 || śallakīmādhavīpuṣpamarkamandārapuṣpakam | ketakīṃ karṇikāraṃ ca kadambakusumaṃ tathā || 44 || punnāgaścampakastadvadyūthikātagarau tathā | evamādīni puṣpāṇi devīpriyakarāṇi ca || 45 || guggulasya bhaveddhūpo dīpaḥ syāttilatailataḥ | kṛtvetthaṃ devatāpūjāṃ tato mūlamanuṃ japet || 46 || evaṃ pūjāṃ samāpyaiva vedābhyāsaṃ cared‌budhaḥ | tataḥ svavṛttyā kurvīta poṣyavargārthasādhanam | tṛtīyadinabhāge tu niyamena vicakṣaṇaḥ || 47 ||