Chapter 9

परीक्षिदुवाच कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे । पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि ॥ १ ॥ स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे । कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति ॥ २ ॥ स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् । प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम् ॥ ३ ॥ ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि । विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने ॥ ४ ॥ प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ । बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने ॥ ५ ॥ तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे । प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना ॥ ६ ॥ दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना । कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ॥ ७ ॥ मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः । भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः ॥ ८ ॥ रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा । रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः ॥ ९ ॥ ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् । रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान् ॥ १० ॥ रुरुः स्थानाद्‌बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः । अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्‌भुतः ॥ ११ ॥ मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल । किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा ॥ १२ ॥ न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया । नालिङ्‌गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे ॥ १३ ॥ न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा । लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह ॥ १४ ॥ मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः । दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि ॥ १५ ॥ सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् । प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम् ॥ १६ ॥ विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् । विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः ॥ १७ ॥ उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे । मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया ॥ १८ ॥ दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता । दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम् ॥ १९ ॥ सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः । उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि ॥ २० ॥ मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च । परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः ॥ २१ ॥ एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः । विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः ॥ २२ ॥ अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः । यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम् ॥ २३ ॥ गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् । अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि ॥ २४ ॥ रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया । यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः ॥ २५ ॥ इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः । राजोवाच एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च ॥ २६ ॥ देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः । देवदूत उवाच माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया ॥ २७ ॥ गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता । अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता ॥ २८ ॥ किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह । रुरुरुवाच देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम् ॥ २९ ॥ यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया । राजोवाच विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः ॥ ३० ॥ उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् । उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा ॥ ३१ ॥ आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् । रुरुरुवाच आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः ॥ ३२ ॥ अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया । विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः ॥ ३३ ॥ ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् । ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः ॥ ३४ ॥ धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् । धर्मराज रुरोः पत्‍नी सुता विश्वावसोस्तथा ॥ ३५ ॥ मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना । सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज ॥ ३६ ॥ समुत्तिष्ठतु तन्वङ्गी व्रतचर्याप्रभावतः । धर्म उवाच विश्वावसुसुतां कन्यां देवदूत यदीच्छसि ॥ ३७ ॥ उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरुं गत्वा त्वमर्पय । राजोवाच एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा प्रमद्वराम् ॥ ३८ ॥ रुरोः समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वितः । ततः शुभेऽह्नि विधिना रुरुणापि विवाहिता ॥ ३९ ॥ इत्थं चोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा । उपायस्तु प्रकर्तव्यः सर्वथा शास्त्रसम्मतः ॥ ४० ॥ मणिमन्त्रौषधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे । इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्षकान् ॥ ४१ ॥ कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् । आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम् ॥ ४२ ॥ मणिमन्त्रधराः शूराः स्थापितास्तत्र रक्षणे । प्रेषयामास भूपालो मुनिं गौरमुखं ततः ॥ ४३ ॥ प्रसादार्थं सेवकस्य क्षमस्वेति पुनः पुनः । ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रज्ञान् रक्षणार्थमितस्ततः ॥ ४४ ॥ मन्त्रिपुत्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः । न कश्चिदारुहेत्तत्र प्रासादे चातिरक्षिते ॥ ४५ ॥ वातोऽपि न चरेत्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते । भक्ष्यभोज्यादिकं राजा तत्रस्थश्च चकार सः ॥ ४६ ॥ स्तानसन्ध्यादिकं कर्म तत्रैव विनिवर्त्य च । राजकार्याणि सर्वाणि तत्रस्थश्चाकरोन्नृपः ॥ ४७ ॥ मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य गणयन्दिवसानपि । कश्चिच्च कश्यपो नाम ब्राह्मणो मन्त्रिसत्तमः ॥ ४८ ॥ शुश्राव च तथा शापं प्राप्तं राज्ञा महात्मना । स धनार्थी द्विजश्रेष्ठः कश्यपः समचिन्तयत् ॥ ४९ ॥ व्रजामि तत्र यत्रास्ते शप्तो राजा द्विजेन ह । इति कृत्वा मतिं विप्रः स्वगृहान्निःसृतः पथि ॥ ५० ॥ कश्यपो मन्त्रविद्विद्वान्धनार्थी मुनिसत्तमः ॥ ५१ ॥

parīkṣiduvāca kāmārtaḥ sa munirgatvā ruruḥ supto nijāśrame | pitā papraccha dīnaṃ taṃ kiṃ ruro vimanā asi || 1 || sa tamāhātikāmārtaḥ sthūlakeśasya cāśrame | kanyā pramadvarā nāma sā me bhāryā bhavediti || 2 || sa gatvā pramatistūrṇaṃ sthūlakeśaṃ mahāmunim | pramuhya sumukhaṃ kṛtvā yayāce tāṃ varānanām || 3 || dadau vācaṃ sthūlakeśaḥ pradāsyāmi śubhe'hani | vivāhārthaṃ ca sambhāraṃ racayāmāsaturvane || 4 || pramatiḥ sthūlakeśaśca vivāhārthaṃ samudyatau | babhūvaturmahātmānau samīpasthau tapovane || 5 || tasminnavasare kanyā ramamāṇā gṛhāṅgaṇe | prasuptaṃ pannagaṃ pādenāspṛśaccārulocanā || 6 || daṣṭā tu pannagenātha sā mamāra varāṅganā | kolāhalastadā jāto mṛtāṃ dṛṣṭvā pramadvarām || 7 || militā munayaḥ sarve cukruśuḥ śokasaṃyutāḥ | bhūmau tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā pitā tasyātiduḥkhitaḥ || 8 || ruroda vigataprāṇāṃ dīpyamānāṃ sutejasā | ruruḥ śrutvā tadākrandaṃ darśanārthaṃ samāgataḥ || 9 || dadarśa patitāṃ tatra sajīvāmiva kāminīm | rudantaṃ sthūlakeśaṃ ca dṛṣṭvānyānṛṣisattamān || 10 || ruruḥ sthānād‌bahirgatvā ruroda virahākulaḥ | aho daivena sarpo'yaṃ preṣitaḥ paramād‌bhutaḥ || 11 || mama śarmavighātāya duḥkhaheturayaṃ kila | kiṃ karomi kva gacchāmi mṛtā me prāṇavallabhā || 12 || na vai jīvitumicchāmi viyuktaḥ priyayānayā | nāliṅ‌gitā varārohā na mayā cumbitā mukhe || 13 || na pāṇigrahaṇaṃ prāptaṃ mandabhāgyena sarvathā | lājāhomastathā cāgnau na kṛtastvanayā saha || 14 || mānuṣyaṃ dhigidaṃ kāmaṃ gacchantvadya mamāsavaḥ | duḥkhitasya na vā mṛtyurvāñchitaḥ samupaiti hi || 15 || sukhaṃ tarhi kathaṃ divyamāpyate bhuvi vāñchitam | prapatāmi hrade ghore pāvake prapatāmyaham || 16 || viṣamadmi gale pāśaṃ kṛtvā prāṇāṃstyajāmyaham | vilapyaivaṃ rurustatra vicārya manasā punaḥ || 17 || upāyaṃ cintayāmāsa sthitastasminnadītaṭe | maraṇātkiṃ phalaṃ me syādātmahatyā duratyayā || 18 || duḥkhitaśca pitā me syājjananī cātiduḥkhitā | daivastuṣṭo bhavetkāmaṃ dṛṣṭvā māṃ tyaktajīvitam || 19 || sarvaḥ pramuditaśca syānmatkṣaye nātra saṃśayaḥ | upakāraḥ priyāyāḥ kaḥ paraloke bhavedapi || 20 || mṛte mayyātmaghātena virahātpīḍite'pi ca | paraloke priyā sāpi na me syādātmaghātinaḥ || 21 || etadarthaṃ mṛte doṣā mayi naivāmṛte punaḥ | vimṛśyaiva rurustatra snātvācamya śuciḥ sthitaḥ || 22 || abravīdvacanaṃ kṛtvā jalaṃ pāṇāvasau muniḥ | yanmayā sukṛtaṃ kiñcitkṛtaṃ devārcanādikam || 23 || guravaḥ pūjitā bhaktyā hutaṃ japtaṃ tapaḥ kṛtam | adhītāstvakhilā vedā gāyatrī saṃskṛtā yadi || 24 || ravirārādhitastena sañjīvatu mama priyā | yadi jīvenna me kāntā tyaje prāṇānahaṃ tataḥ || 25 || ityuktvā tajjalaṃ bhūmau cikṣepārādhya devatāḥ | rājovāca evaṃ vilapatastasya bhāryayā duḥkhitasya ca || 26 || devadūtastadābhyetya vākyamāha ruruṃ tataḥ | devadūta uvāca mākārṣīḥ sāhasaṃ brahmankathaṃ jīvenmṛtā priyā || 27 || gatāyureṣā suśroṇī gandharvāpsarasoḥ sutā | anyāṃ kāmaya cārvaṅgīṃ mṛteyaṃ cāvivāhitā || 28 || kiṃ rodiṣi sudurbuddhe kā prītiste'nayā saha | rururuvāca devadūta na cānyāṃ vai variṣyāmyahamaṅganām || 29 || yadi jīvenna jīvedvā martavyaṃ cādhunā mayā | rājovāca viditveti haṭhaṃ tasya devadūto mudānvitaḥ || 30 || uvāca vacanaṃ tathyaṃ satyaṃ cātimanoharam | upāyaṃ śṛṇu viprendra vihitaṃ yatsuraiḥ purā || 31 || āyuṣo'rdhapradānena jīvayāśu pramadvarām | rururuvāca āyuṣo'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai nātra saṃśayaḥ || 32 || adya pratyāvṛtaprāṇā prottiṣṭhatu mama priyā | viśvāvasustadā tatra vimānena samāgataḥ || 33 || jñātvā putrīṃ mṛtāṃ cāśu svargalokātpramadvarām | tato gandharvarājaśca devadūtaśca sattamaḥ || 34 || dharmarājamupetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām | dharmarāja ruroḥ pat‍nī sutā viśvāvasostathā || 35 || mṛtā pramadvarā kanyā daṣṭā sarpeṇa cādhunā | sā rurorāyuṣo'rdhena martukāmasya sūryaja || 36 || samuttiṣṭhatu tanvaṅgī vratacaryāprabhāvataḥ | dharma uvāca viśvāvasusutāṃ kanyāṃ devadūta yadīcchasi || 37 || uttiṣṭhatvāyuṣo'rdhena ruruṃ gatvā tvamarpaya | rājovāca evamuktastato gatvā jīvayitvā pramadvarām || 38 || ruroḥ samarpayāmāsa devadūtastvarānvitaḥ | tataḥ śubhe'hni vidhinā ruruṇāpi vivāhitā || 39 || itthaṃ copāyayogena mṛtāpyujjīvitā tadā | upāyastu prakartavyaḥ sarvathā śāstrasammataḥ || 40 || maṇimantrauṣadhībhiśca vidhivatprāṇarakṣaṇe | ityuktvā sacivān rājā kalpayitvā surakṣakān || 41 || kārayitvātha prāsādaṃ saptabhūmikamuttamam | ārurohottarāsūnuḥ sacivaiḥ saha tatkṣaṇam || 42 || maṇimantradharāḥ śūrāḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe | preṣayāmāsa bhūpālo muniṃ gauramukhaṃ tataḥ || 43 || prasādārthaṃ sevakasya kṣamasveti punaḥ punaḥ | brāhmaṇānsiddhamantrajñān rakṣaṇārthamitastataḥ || 44 || mantriputraḥ sthitastatra sthāpayāmāsa dantinaḥ | na kaścidāruhettatra prāsāde cātirakṣite || 45 || vāto'pi na carettatra praveśe vinivāryate | bhakṣyabhojyādikaṃ rājā tatrasthaśca cakāra saḥ || 46 || stānasandhyādikaṃ karma tatraiva vinivartya ca | rājakāryāṇi sarvāṇi tatrasthaścākaronnṛpaḥ || 47 || mantribhiḥ saha sammantrya gaṇayandivasānapi | kaścicca kaśyapo nāma brāhmaṇo mantrisattamaḥ || 48 || śuśrāva ca tathā śāpaṃ prāptaṃ rājñā mahātmanā | sa dhanārthī dvijaśreṣṭhaḥ kaśyapaḥ samacintayat || 49 || vrajāmi tatra yatrāste śapto rājā dvijena ha | iti kṛtvā matiṃ vipraḥ svagṛhānniḥsṛtaḥ pathi || 50 || kaśyapo mantravidvidvāndhanārthī munisattamaḥ || 51 ||