Chapter 20

ऋषय ऊचुः शुकस्तु परमां सिद्धिमाप्तवान्देवसत्तमः । किं चकार ततो व्यासस्तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् ॥ १ ॥ सूत उवाच शिष्या व्यासस्य येऽप्यासन्वेदाभ्यासपरायणाः । आज्ञामादाय ते सर्वे गताः पूर्वं महीतले ॥ २ ॥ असितो देवलश्चैव वैशम्पायन एव च । जैमिनिश्च सुमन्तुश्च गताः सर्वे तपोधनाः ॥ ३ ॥ तानेतान्वीक्ष्य पुत्रं च लोकान्तरितमप्युत । व्यासः शोकसमाक्रान्तो गमनायाकरोन्मतिम् ॥ ४ ॥ सस्मार मनसा व्यासस्तां निषादसुतां शुभाम् । मातरं जाह्नवीतीरे मुक्तां शोकसमन्विताम् ॥ ५ ॥ स्मृत्वा सत्यवतीं व्यासस्त्यक्त्वा तं पर्वतोत्तमम् । आजगाम महातेजा जन्मस्थानं स्वकं मुनिः ॥ ६ ॥ द्वीपं प्राप्याथ पप्रच्छ क्व गता सा वरानना । निषादास्तं समाचख्युर्दत्ता राज्ञे तु कन्यका ॥ ७ ॥ दाशराजोऽपि सम्पूज्य व्यासं प्रीतिपुरःसरम् । स्वागतेनाभिसत्कृत्य प्रोवाच विहिताञ्जलिः ॥ ८ ॥ दाशराज उवाच अद्य मे सफलं जन्म पावितं नः कुलं मुने । देवानामपि दुर्दर्शं यज्जातं तव दर्शनम् ॥ ९ ॥ यदर्थमागतोऽसि त्वं तद्‌ब्रूहि द्विजसत्तम । अपि दारा धनं पुत्रास्त्वदायत्तमिदं विभो ॥ १० ॥ सरस्वत्यास्तटे रम्ये चकाराश्रममण्डलम् । व्यासस्तपःसमायुक्तस्तत्रैवास समाहितः ॥ ११ ॥ सत्यवत्याः सुतौ जातौ शन्तनोरमितद्युतेः । मत्वा तौ भ्रातरौ व्यासः सुखमाप वने स्थितः ॥ १२ ॥ चित्राङ्गदः प्रथमजो रूपवाञ्छत्रुतापनः । बभूव नृपतेः पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ १३ ॥ विचित्रवीर्यनामासौ द्वितीयः समजायत । सोऽपि सर्वगुणोपेतः शन्तनोः सुखवर्धनः ॥ १४ ॥ गाङ्गेयः प्रथमस्तस्य महावीरो बलाधिकः । तथैव तौ सुतौ जातौ सत्यवत्यां महाबलौ ॥ १५ ॥ शन्तनुस्तान्सुतान्वीक्ष्य सर्वलक्षणसंयुतान् । अमंस्ताजय्यमात्मानं देवादीनां महामनाः ॥ १६ ॥ अथ कालेन कियता शन्तनुः कालपर्ययात् । तत्याज देहं धर्मात्मा देही जीर्णमिवाम्बरम् ॥ १७ ॥ कालधर्मगते राज्ञि भीष्मश्चक्रे विधानतः । प्रेतकार्याणि सर्वाणि दानानि विविधानि च ॥ १८ ॥ चित्राङ्गदं ततो राज्ये स्थापयामास वीर्यवान् । स्वयं न कृतवान् राज्यं तस्माद्देवव्रतोऽभवत् ॥ १९ ॥ चित्राङ्गदस्तु वीर्येण प्रमत्तः परदुःखदः । बभूव बलवान्वीरः सत्यवत्यात्मजः शुचिः ॥ २० ॥ अथैकदा महाबाहुः सैन्येन महतावृतः । प्रचचार वनोद्देशात्पश्यन्वध्यान्मृगान् रुरून् ॥ २१ ॥ चित्राङ्गदस्तु गन्धर्वो दृष्ट्वा तं मार्गगं नृपम् । उत्ततारान्तिकं भूमेर्विमानवरमास्थितः ॥ २२ ॥ तत्राभूच्च महद्युद्धं तयोः सदृशवीर्ययोः । कुरुक्षेत्रे महास्थाने त्रीणि वर्षाणि तापसाः ॥ २३ ॥ इन्द्रलोकमवापाशु गन्धर्वेण हतो रणे । भीष्मः श्रुत्वा चकाराशु तस्यौर्ध्वदैहिकं तदा ॥ २४ ॥ गाङ्गेयः कृतशोकस्तु मन्त्रिभिः परिवारितः । विचित्रवीर्यनामानं राज्येशं च चकार ह ॥ २५ ॥ मन्त्रिभिर्बोधिता पश्चाद्‌गुरुभिश्च महात्मभिः । स्वपुत्रं राज्यगं दृष्ट्वा पुत्रशोकहतापि च ॥ २६ ॥ सत्यवत्यतिसन्तुष्टा बभूव वरवर्णिनी । व्यासोऽपि भ्रातरं श्रुत्वा राजानं मुदितोऽभवत् ॥ २७ ॥ यौवनं परमं प्राप्तः सत्यवत्याः सुतः शुभः । चकार चिन्तां भीष्मोऽपि विवाहार्थं कनीयसः ॥ २८ ॥ काशिराजसुतास्तिस्रः सर्वलक्षणसंयुताः । तेन राज्ञा विवाहार्थं स्थापिताश्च स्वयंवरे ॥ २९ ॥ राजानो राजपुत्राश्च समाहूताः सहस्रशः । इच्छास्वयंवरार्थं वै पूज्यमानाः समागताः ॥ ३० ॥ तत्र भीष्मो महातेजास्ता जहार बलेन वै । निर्मथ्य राजकं सर्वं रथेनैकेन वीर्यवान् ॥ ३१ ॥ स जित्वा पार्थिवान्सर्वांस्ताश्चादाय महारथः । बाहुवीर्येण तेजस्वी ह्याससाद गजाह्वयम् ॥ ३२ ॥ मातृवद्‌भगिनीवच्च पुत्रीवच्चिन्तयन्किल । तिस्रः समानयामास कन्यका वामलोचनाः ॥ ३३ ॥ सत्यवत्यै निवेद्याशु द्विजानाहूय सत्वरः । दैवज्ञान्वेदविदुषः पर्यपृच्छच्छुभं दिनम् ॥ ३४ ॥ कृत्वा विवाहसम्भारं यदा वै भ्रातरं निजम् । विचित्रवीर्यं धर्मिष्ठं विवाहयति ता यदा ॥ ३५ ॥ तदा ज्येष्ठाप्युवाचेदं कन्यका जाह्नवीसुतम् । लज्जमानासितापाङ्गी तिसॄणां चारुलोचना ॥ ३६ ॥ गङ्गापुत्र कुरुश्रेष्ठ धर्मज्ञ कुलदीपक । मया स्वयंवरे शाल्वो वृतोऽस्ति मनसा नृपः ॥ ३७ ॥ वृताहं तेन राज्ञा वै चित्ते प्रेमसमाकुले । यथायोग्यं कुरुष्वाद्य कुलस्यास्य परन्तप ॥ ३८ ॥ तेनाहं वृतपूर्वाऽस्मि त्वं च धर्मभृतां वरः । बलवानसि गाङ्गेय यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ३९ ॥ सूत उवाच एवमुक्तस्तया तत्र कन्यया कुरुनन्दनः । अपृच्छत् ब्राह्मणान्वृद्धान्मातरं सचिवांस्तथा ॥ ४० ॥ सर्वेषां मतमाज्ञाय गाङ्गेयो धर्मवित्तमः । गच्छेति कन्यकां प्राह यथारुचि वरानने ॥ ४१ ॥ विसर्जिताथ सा तेन गता शाल्वनिकेतनम् । उवाच तं वरारोहा राजानं मनसेप्सितम् ॥ ४२ ॥ विनिर्मुक्तास्मि भीष्मेण त्वन्मनस्केति धर्मतः । आगतास्मि महाराज गृहाणाद्य करं मम ॥ ४३ ॥ धर्मपत्‍नी तवात्यन्तं भवामि नृपसत्तम । चिन्तितोऽसि मया पूर्वं त्वयाहं नात्र संशयः ॥ ४४ ॥ शाल्व उवाच गृहीता त्वं वरारोहे भीष्मेण पश्यतो मम । रथे संस्थापिता तेन न ग्रहीष्ये करं तव ॥ ४५ ॥ परोच्छिष्टां च कः कन्यां गृह्णाति मतिमान्नरः । अतोऽहं न ग्रहीष्यामि त्यक्तां भीष्मेण मातृवत् ॥ ४६ ॥ रुदती विलपन्ती सा त्यक्ता तेन महात्मना । पुनर्भीष्मं समागत्य रुदती चेदमब्रवीत् ॥ ४७ ॥ शाल्वो मुक्तां त्वया वीर न गृह्णाति गृहाण माम् । धर्मज्ञोऽसि महाभाग मरिष्याम्यन्यथा ह्यहम् ॥ ४८ ॥ भीष्म उवाच अन्यचित्तां कथं त्वां वै गृह्णामि वरवर्णिनि । पितरं स्वं वरारोहे व्रज शीघ्नं निराकुला ॥ ४९ ॥ तथोक्ता सा तु भीष्मेण जगाम वनमेव हि । तपश्चकार विजने तीर्थे परमपावने ॥ ५० ॥ द्वे भार्ये चातिरूपाढ्ये तस्य राज्ञो बभूवतुः । अम्बालिका चाम्बिका च काशिराजसुते शुभे ॥ ५१ ॥ राजा विचित्रवीर्योऽसौ ताभ्यां सह महाबलः । रेमे नानाविहारैश्च गृहे चोपवने तथा ॥ ५२ ॥ वर्षाणि नव राजेन्द्रः कुर्वन् क्रीडा मनोरमाम् । प्रापासौ मरणं भूयो गृहीतो राजयक्ष्मणा ॥ ५३ ॥ मृते पुत्रेऽतिदुःखार्ता जाता सत्यवती तदा । कारयामास पुत्रस्य प्रेतकार्याणि मन्त्रिभिः ॥ ५४ ॥ भीष्ममाह तदैकान्ते वचनं चातिदुःखिता । राज्यं कुरु महाभाग पितुस्ते शन्तनोः सुत ॥ ५५ ॥ भ्रातुर्भार्यां गृहाण त्वं वंशञ्च परिरक्षय । यथा न नाशमायाति ययातेर्वंश इत्युत ॥ ५६ ॥ भीष्म उवाच प्रतिज्ञा मे श्रुता मातः पित्रर्थे या मया कृता । नाहं राज्यं करिष्यामि न चाहं दारसंग्रहम् ॥ ५७ ॥ सूत उवाच तदा चिन्तातुरा जाता कथं वंशो भवेदिति । नालसाद्धि सुखं मह्यं समुत्पन्ने ह्यराजके ॥ ५८ ॥ गाङ्गेयस्तामुवाचेदं मा चिन्तां कुरु भामिनि । पुत्रं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रजं चोपपादय ॥ ५९ ॥ कुलीनं द्विजमाहूय वध्वा सह नियोजय । नात्र दोषोऽस्ति वेदेऽपि कुलरक्षाविधौ किल ॥ ६० ॥ पौत्रं चैवं समुत्पाद्य राज्यं देहि शुचिस्मिते । अहं च पालयिष्यामि तस्य शासनमेव हि ॥ ६१ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कानीनं स्वसुतं मुनिम् । जगाम मनसा व्यासं द्वैपायनमकल्मषम् ॥ ६२ ॥ स्मृतमात्रस्ततो व्यास आजगाम स तापसः । कृत्वा प्रणामं मात्रेऽथ संस्थितो दीप्तिमान्मुनिः ॥ ६३ ॥ भीष्मेण पूजितः कामं सत्यवत्या च मानितः । तस्थौ तत्र महातेजा विधूमोऽग्निरिवापरः ॥ ६४ ॥ तमुवाच मुनिं माता पुत्रमुत्पादयाधुना । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य सुन्दरं तव वीर्यजम् ॥ ६५ ॥ व्यासः श्रुत्वा वचो मातुराप्तवाक्यममन्यत । ओमित्युक्त्वा स्थितस्तत्र ऋतुकालमचिन्तयत् ॥ ६६ ॥ अम्बिका च यदा स्नाता नारी ऋतुमती तदा । सङ्गं प्राप्य मुनेः पुत्रमसूतान्धं महाबलम् ॥ ६७ ॥ जन्मान्धं च सुतं वीक्ष्य दुःखिता सत्यवत्यपि । द्वितीयां च वधूमाह पुत्रमुत्पादयाशु वै ॥ ६८ ॥ ऋतुकालेऽथ सम्प्राप्ते व्यासेन सह सङ्गता । तथा चाम्बालिका रात्रौ गर्भं नारी दधार सा ॥ ६९ ॥ सोऽपि पाण्डुः सुतो जातो राज्ययोग्यो न सम्मतः । पुत्रार्थे प्रेरयामास वर्षान्ते च पुनर्वधूम् ॥ ७० ॥ आहूय च ततो व्यासं सम्प्रार्थ्य मुनिसत्तमम् । प्रेषयामास रात्रौ सा शयनागारमुत्तमम् ॥ ७१ ॥ न गता च वधूस्तत्र प्रेष्या सम्प्रेषिता तया । तस्यां च विदुरो जातो दास्यां धर्मांशतः शुभः ॥ ७२ ॥ एवं व्यासेन ते पुत्रा धृतराष्ट्रादयस्त्रयः । उत्पादिता महावीरा वंशरक्षणहेतवे ॥ ७३ ॥ एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य वंशसमुद्‌भवम् । व्यासेन रक्षितो वंशो भ्रातृधर्मविदानघाः ॥ ७४ ॥

ṛṣaya ūcuḥ śukastu paramāṃ siddhimāptavāndevasattamaḥ | kiṃ cakāra tato vyāsastanno brūhi savistaram || 1 || sūta uvāca śiṣyā vyāsasya ye'pyāsanvedābhyāsaparāyaṇāḥ | ājñāmādāya te sarve gatāḥ pūrvaṃ mahītale || 2 || asito devalaścaiva vaiśampāyana eva ca | jaiminiśca sumantuśca gatāḥ sarve tapodhanāḥ || 3 || tānetānvīkṣya putraṃ ca lokāntaritamapyuta | vyāsaḥ śokasamākrānto gamanāyākaronmatim || 4 || sasmāra manasā vyāsastāṃ niṣādasutāṃ śubhām | mātaraṃ jāhnavītīre muktāṃ śokasamanvitām || 5 || smṛtvā satyavatīṃ vyāsastyaktvā taṃ parvatottamam | ājagāma mahātejā janmasthānaṃ svakaṃ muniḥ || 6 || dvīpaṃ prāpyātha papraccha kva gatā sā varānanā | niṣādāstaṃ samācakhyurdattā rājñe tu kanyakā || 7 || dāśarājo'pi sampūjya vyāsaṃ prītipuraḥsaram | svāgatenābhisatkṛtya provāca vihitāñjaliḥ || 8 || dāśarāja uvāca adya me saphalaṃ janma pāvitaṃ naḥ kulaṃ mune | devānāmapi durdarśaṃ yajjātaṃ tava darśanam || 9 || yadarthamāgato'si tvaṃ tad‌brūhi dvijasattama | api dārā dhanaṃ putrāstvadāyattamidaṃ vibho || 10 || sarasvatyāstaṭe ramye cakārāśramamaṇḍalam | vyāsastapaḥsamāyuktastatraivāsa samāhitaḥ || 11 || satyavatyāḥ sutau jātau śantanoramitadyuteḥ | matvā tau bhrātarau vyāsaḥ sukhamāpa vane sthitaḥ || 12 || citrāṅgadaḥ prathamajo rūpavāñchatrutāpanaḥ | babhūva nṛpateḥ putraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ || 13 || vicitravīryanāmāsau dvitīyaḥ samajāyata | so'pi sarvaguṇopetaḥ śantanoḥ sukhavardhanaḥ || 14 || gāṅgeyaḥ prathamastasya mahāvīro balādhikaḥ | tathaiva tau sutau jātau satyavatyāṃ mahābalau || 15 || śantanustānsutānvīkṣya sarvalakṣaṇasaṃyutān | amaṃstājayyamātmānaṃ devādīnāṃ mahāmanāḥ || 16 || atha kālena kiyatā śantanuḥ kālaparyayāt | tatyāja dehaṃ dharmātmā dehī jīrṇamivāmbaram || 17 || kāladharmagate rājñi bhīṣmaścakre vidhānataḥ | pretakāryāṇi sarvāṇi dānāni vividhāni ca || 18 || citrāṅgadaṃ tato rājye sthāpayāmāsa vīryavān | svayaṃ na kṛtavān rājyaṃ tasmāddevavrato'bhavat || 19 || citrāṅgadastu vīryeṇa pramattaḥ paraduḥkhadaḥ | babhūva balavānvīraḥ satyavatyātmajaḥ śuciḥ || 20 || athaikadā mahābāhuḥ sainyena mahatāvṛtaḥ | pracacāra vanoddeśātpaśyanvadhyānmṛgān rurūn || 21 || citrāṅgadastu gandharvo dṛṣṭvā taṃ mārgagaṃ nṛpam | uttatārāntikaṃ bhūmervimānavaramāsthitaḥ || 22 || tatrābhūcca mahadyuddhaṃ tayoḥ sadṛśavīryayoḥ | kurukṣetre mahāsthāne trīṇi varṣāṇi tāpasāḥ || 23 || indralokamavāpāśu gandharveṇa hato raṇe | bhīṣmaḥ śrutvā cakārāśu tasyaurdhvadaihikaṃ tadā || 24 || gāṅgeyaḥ kṛtaśokastu mantribhiḥ parivāritaḥ | vicitravīryanāmānaṃ rājyeśaṃ ca cakāra ha || 25 || mantribhirbodhitā paścād‌gurubhiśca mahātmabhiḥ | svaputraṃ rājyagaṃ dṛṣṭvā putraśokahatāpi ca || 26 || satyavatyatisantuṣṭā babhūva varavarṇinī | vyāso'pi bhrātaraṃ śrutvā rājānaṃ mudito'bhavat || 27 || yauvanaṃ paramaṃ prāptaḥ satyavatyāḥ sutaḥ śubhaḥ | cakāra cintāṃ bhīṣmo'pi vivāhārthaṃ kanīyasaḥ || 28 || kāśirājasutāstisraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ | tena rājñā vivāhārthaṃ sthāpitāśca svayaṃvare || 29 || rājāno rājaputrāśca samāhūtāḥ sahasraśaḥ | icchāsvayaṃvarārthaṃ vai pūjyamānāḥ samāgatāḥ || 30 || tatra bhīṣmo mahātejāstā jahāra balena vai | nirmathya rājakaṃ sarvaṃ rathenaikena vīryavān || 31 || sa jitvā pārthivānsarvāṃstāścādāya mahārathaḥ | bāhuvīryeṇa tejasvī hyāsasāda gajāhvayam || 32 || mātṛvad‌bhaginīvacca putrīvaccintayankila | tisraḥ samānayāmāsa kanyakā vāmalocanāḥ || 33 || satyavatyai nivedyāśu dvijānāhūya satvaraḥ | daivajñānvedaviduṣaḥ paryapṛcchacchubhaṃ dinam || 34 || kṛtvā vivāhasambhāraṃ yadā vai bhrātaraṃ nijam | vicitravīryaṃ dharmiṣṭhaṃ vivāhayati tā yadā || 35 || tadā jyeṣṭhāpyuvācedaṃ kanyakā jāhnavīsutam | lajjamānāsitāpāṅgī tisṝṇāṃ cārulocanā || 36 || gaṅgāputra kuruśreṣṭha dharmajña kuladīpaka | mayā svayaṃvare śālvo vṛto'sti manasā nṛpaḥ || 37 || vṛtāhaṃ tena rājñā vai citte premasamākule | yathāyogyaṃ kuruṣvādya kulasyāsya parantapa || 38 || tenāhaṃ vṛtapūrvā'smi tvaṃ ca dharmabhṛtāṃ varaḥ | balavānasi gāṅgeya yathecchasi tathā kuru || 39 || sūta uvāca evamuktastayā tatra kanyayā kurunandanaḥ | apṛcchat brāhmaṇānvṛddhānmātaraṃ sacivāṃstathā || 40 || sarveṣāṃ matamājñāya gāṅgeyo dharmavittamaḥ | gaccheti kanyakāṃ prāha yathāruci varānane || 41 || visarjitātha sā tena gatā śālvaniketanam | uvāca taṃ varārohā rājānaṃ manasepsitam || 42 || vinirmuktāsmi bhīṣmeṇa tvanmanasketi dharmataḥ | āgatāsmi mahārāja gṛhāṇādya karaṃ mama || 43 || dharmapat‍nī tavātyantaṃ bhavāmi nṛpasattama | cintito'si mayā pūrvaṃ tvayāhaṃ nātra saṃśayaḥ || 44 || śālva uvāca gṛhītā tvaṃ varārohe bhīṣmeṇa paśyato mama | rathe saṃsthāpitā tena na grahīṣye karaṃ tava || 45 || parocchiṣṭāṃ ca kaḥ kanyāṃ gṛhṇāti matimānnaraḥ | ato'haṃ na grahīṣyāmi tyaktāṃ bhīṣmeṇa mātṛvat || 46 || rudatī vilapantī sā tyaktā tena mahātmanā | punarbhīṣmaṃ samāgatya rudatī cedamabravīt || 47 || śālvo muktāṃ tvayā vīra na gṛhṇāti gṛhāṇa mām | dharmajño'si mahābhāga mariṣyāmyanyathā hyaham || 48 || bhīṣma uvāca anyacittāṃ kathaṃ tvāṃ vai gṛhṇāmi varavarṇini | pitaraṃ svaṃ varārohe vraja śīghnaṃ nirākulā || 49 || tathoktā sā tu bhīṣmeṇa jagāma vanameva hi | tapaścakāra vijane tīrthe paramapāvane || 50 || dve bhārye cātirūpāḍhye tasya rājño babhūvatuḥ | ambālikā cāmbikā ca kāśirājasute śubhe || 51 || rājā vicitravīryo'sau tābhyāṃ saha mahābalaḥ | reme nānāvihāraiśca gṛhe copavane tathā || 52 || varṣāṇi nava rājendraḥ kurvan krīḍā manoramām | prāpāsau maraṇaṃ bhūyo gṛhīto rājayakṣmaṇā || 53 || mṛte putre'tiduḥkhārtā jātā satyavatī tadā | kārayāmāsa putrasya pretakāryāṇi mantribhiḥ || 54 || bhīṣmamāha tadaikānte vacanaṃ cātiduḥkhitā | rājyaṃ kuru mahābhāga pituste śantanoḥ suta || 55 || bhrāturbhāryāṃ gṛhāṇa tvaṃ vaṃśañca parirakṣaya | yathā na nāśamāyāti yayātervaṃśa ityuta || 56 || bhīṣma uvāca pratijñā me śrutā mātaḥ pitrarthe yā mayā kṛtā | nāhaṃ rājyaṃ kariṣyāmi na cāhaṃ dārasaṃgraham || 57 || sūta uvāca tadā cintāturā jātā kathaṃ vaṃśo bhavediti | nālasāddhi sukhaṃ mahyaṃ samutpanne hyarājake || 58 || gāṅgeyastāmuvācedaṃ mā cintāṃ kuru bhāmini | putraṃ vicitravīryasya kṣetrajaṃ copapādaya || 59 || kulīnaṃ dvijamāhūya vadhvā saha niyojaya | nātra doṣo'sti vede'pi kularakṣāvidhau kila || 60 || pautraṃ caivaṃ samutpādya rājyaṃ dehi śucismite | ahaṃ ca pālayiṣyāmi tasya śāsanameva hi || 61 || tacchrutvā vacanaṃ tasya kānīnaṃ svasutaṃ munim | jagāma manasā vyāsaṃ dvaipāyanamakalmaṣam || 62 || smṛtamātrastato vyāsa ājagāma sa tāpasaḥ | kṛtvā praṇāmaṃ mātre'tha saṃsthito dīptimānmuniḥ || 63 || bhīṣmeṇa pūjitaḥ kāmaṃ satyavatyā ca mānitaḥ | tasthau tatra mahātejā vidhūmo'gnirivāparaḥ || 64 || tamuvāca muniṃ mātā putramutpādayādhunā | kṣetre vicitravīryasya sundaraṃ tava vīryajam || 65 || vyāsaḥ śrutvā vaco māturāptavākyamamanyata | omityuktvā sthitastatra ṛtukālamacintayat || 66 || ambikā ca yadā snātā nārī ṛtumatī tadā | saṅgaṃ prāpya muneḥ putramasūtāndhaṃ mahābalam || 67 || janmāndhaṃ ca sutaṃ vīkṣya duḥkhitā satyavatyapi | dvitīyāṃ ca vadhūmāha putramutpādayāśu vai || 68 || ṛtukāle'tha samprāpte vyāsena saha saṅgatā | tathā cāmbālikā rātrau garbhaṃ nārī dadhāra sā || 69 || so'pi pāṇḍuḥ suto jāto rājyayogyo na sammataḥ | putrārthe prerayāmāsa varṣānte ca punarvadhūm || 70 || āhūya ca tato vyāsaṃ samprārthya munisattamam | preṣayāmāsa rātrau sā śayanāgāramuttamam || 71 || na gatā ca vadhūstatra preṣyā sampreṣitā tayā | tasyāṃ ca viduro jāto dāsyāṃ dharmāṃśataḥ śubhaḥ || 72 || evaṃ vyāsena te putrā dhṛtarāṣṭrādayastrayaḥ | utpāditā mahāvīrā vaṃśarakṣaṇahetave || 73 || etadvaḥ sarvamākhyātaṃ tasya vaṃśasamud‌bhavam | vyāsena rakṣito vaṃśo bhrātṛdharmavidānaghāḥ || 74 ||