Chapter 20

जनमेजय उवाच - अथाद्‌भुतं वीक्ष्य मुने प्रभावं देव्या जगच्छान्तिकरं परञ्च । न तृप्तिरस्ति द्विजवर्य शृण्वतः कथामृतं ते मुखपद्मजातम् ॥ १ ॥ अन्तर्हितायां च तदा भवान्या चक्रुश्च किं देवपुरोगमास्ते । देव्याश्चरित्र परमं पवित्रं दुरापमेवाल्पपुण्यैर्नराणाम् ॥ २ ॥ कस्तृप्तिमाप्नोति कथामृतेन भिन्नोऽल्पभाग्यात्पटुकर्णरन्ध्रः । पीतेन येनामरतां प्रयाति धिक्तान्नरान् ये न पिबन्ति सादरम् ॥ ३ ॥ लीलाचरित्रं जगदम्बिकाया रक्षान्वितं देवमहामुनीनाम् । संसारवार्धेस्तरणं नराणां कथं कृतज्ञा हि परित्यजेयुः ॥ ४ ॥ मुक्ताश्च ये चैव मुमुक्षवश्च संसारिणो रोगयुताश्च केचित् । तेषां सदा श्रोत्रपुटैश्च पेयं सर्वार्थदं वेदविदो वदन्ति ॥ ५ ॥ तथा विशेषेण मुने नृपाणां धर्मार्थकामेषु सदा रतानाम् । मुक्ताश्च यस्मात्खलु तत्पिबन्ति कथं न पेयं रहितैश्च तेभ्यः ॥ ६ ॥ यैः पूजिता पूर्वभवे भवानी सत्कुन्दपुष्पैरथ चम्पकैश्च । बैल्वैर्दलैस्ते भुवि भोगयुक्ता नृपा भवन्तीत्यनुमेयमेवम् ॥ ७ ॥ ये भक्तिहीना समवाप्य देहं तं मानुषं भारतभूमिभागे । यैर्नार्चिता ते धनधान्यहीना रोगान्विताः सन्ततिवर्जिताश्च ॥ ८ ॥ भ्रमन्ति नित्यं किल दासभूता आज्ञाकराः केवलभारवाहाः । दिवानिशं स्वार्थपराः कदापि नैवाप्नुवन्त्यौदरपूर्तिमात्रम् ॥ ९ ॥ अन्धाश्च मूका बधिराश्च खञ्जाः कुष्ठान्विता ये भुवि दुःखभाजः । तत्रानुमानं कविभिर्विधेयं नाराधिता तैः सततं भवानी ॥ १० ॥ ये राजभोगान्वितऋद्धिपूर्णाः संसेव्यमाना बहुभिर्मनुष्यैः । दृश्यन्ति ये वा विभवैः समेता- स्तैः पूजिताम्बेत्यनुमेयमेव ॥ ११ ॥ तस्मात्सत्यवतीसूनो देव्याश्चरितमुत्तमम् । कथयस्व कृपां कृत्वा दयावानसि साम्प्रतम् ॥ १२ ॥ हत्वा तं महिषं पापं स्तुता सम्पूजिता सुरैः । क्व गता सा महालक्ष्मीः सर्वतेजःसमुद्‌भवा ॥ १३ ॥ कथितं ते महाभाग गतान्तर्धानमाशु सा । स्वर्गे वा मृत्युलोके वा संस्थिता भुवनेश्वरी ॥ १४ ॥ लयं गता वा तत्रैव वैकुण्ठे वा समाश्रिता । अथवा हेमशैले सा तत्त्वतो मे वदाधुना ॥ १५ ॥ व्यास उवाच पूर्वं मया ते कथितं मणिद्वीपं मनोहरम् । क्रीडास्थानं सदा देव्या वल्लभं परमं स्मृतम् ॥ १६ ॥ यत्र ब्रह्मा हरिः स्थाणुः स्त्रीभावं ते प्रपेदिरे । पुरुषत्वं पुनः प्राप्य स्वानि कार्याणि चक्रिरे ॥ १७ ॥ यः सुधासिन्धुमध्येऽस्ति द्वीपः परमशोभनः । नानारूपैः सदा तत्र विहारं कुरुतेऽम्बिका ॥ १८ ॥ स्तुता सम्पूजिता देवैः सा तत्रैव गता शिवा । यत्र संक्रीडते नित्यं मायाशक्तिः सनातनी ॥ १९ ॥ देवास्तां निर्गतां वीक्ष्य देवीं सर्वेश्वरीं तथा । रविवंशोद्‌भवं चक्रुर्भूमिपालं महाबलम् ॥ २० ॥ अयोध्याधिपतिं वीरं शत्रुघ्नं नाम पार्थिवम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं महिषस्यासने शुभे ॥ २१ ॥ दत्त्वा राज्यं तदा तस्मै देवा इन्द्रपुरोगमाः । स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि ते ॥ २२ ॥ गतेषु तेषु देवेषु पृथिव्यां पृथिवीपते । धर्मराज्यं बभूवाथ प्रजाश्च सुखितास्तथा ॥ २३ ॥ पर्जन्यः कालवर्षी च धरा धान्यगुणावृता । पादपाः फलपुष्पाढ्या बभूवुः सुखदाः सदा ॥ २४ ॥ गावश्च क्षीरसम्पना घटोध्न्यः कामदा नृणाम् । नद्यः सुमार्गगाः स्वच्छाः शीतोदाः खगसंयुताः ॥ २५ ॥ ब्राह्मणा वेदतत्त्वाश्च यज्ञकर्मरतास्तथा । क्षत्रिया धर्मसंयुक्ता दानाध्ययनतत्पराः ॥ २६ ॥ शस्त्रविद्यारता नित्यं प्रजारक्षणतत्पराः । न्यायदण्डधराः सर्वे राजानः शमसंयुताः ॥ २७ ॥ अविरोधस्तु भूतानां सर्वेषां सम्बभूव ह । आकरा धनदा नृणां व्रजा गोयूथसंयुताः ॥ २८ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । देवीभक्तिपराः सर्वे सम्बभूवुर्धरातले ॥ २९ ॥ सर्वत्र यज्ञयूपाश्च मण्डपाश्च मनोहराः । मखैः पूर्णा धराश्चासन् ब्राह्मणैः क्षत्रियैः कृतैः ॥ ३० ॥ पतिव्रतधरा नार्यः सुशीलाः सत्यसंयुताः । पितृभक्तिपराः पुत्रा आसन्धर्मपरायणाः ॥ ३१ ॥ न पाखण्डं न वाधर्मः कुत्रापि पृथिवीतले । वेदवादा शास्त्रवादा नान्ये वादास्तथाभवन् ॥ ३२ ॥ कलहो नैव केषाञ्चिन्न दैन्यं नाशुभा मतिः । सर्वत्र सुखिनो लोकाः काले च मरणं तथा ॥ ३३ ॥ सुहृदां न वियोगश्च नापदश्च कदाचन । नानावृष्टिर्न दुर्भिक्षं न मारी दुःखदा नृणाम् ॥ ३४ ॥ न रोगो न च मात्सर्यं न विरोधः परस्परम् । सर्वत्र सुखसम्पन्ना नरा नार्यः सुखान्विताः ॥ ३५ ॥ क्रीडन्ति मानवाः सर्वे स्वर्गे देवगणा इव । न चौरा न च पाखण्डा वञ्चका दम्भकास्तथा ॥ ३६ ॥ पिशुना लम्पटाः स्तब्धा न बभूवुस्तदा नृप । न वेदद्वेषिणः पापा मानवाः पृथिवीपते ॥ ३७ ॥ सर्वधर्मरता नित्यं द्विजसेवापरायणाः । त्रिधात्वात्सृष्टिधर्मस्य त्रिविधा ब्राह्मणास्ततः ॥ ३८ ॥ सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्च तथापरे । सर्वे वेदविदो दक्षाः सात्त्विकाः सत्त्ववृत्तयः ॥ ३९ ॥ प्रतिग्रहविहीनाश्च दयादमपरायणाः । यज्ञास्ते सात्त्विकैरन्नैः कुर्वाणा धर्मतत्पराः ॥ ४० ॥ पुरोडाशविधानैश्च पशुभिर्न कदाचन । दानमध्ययनञ्चैव यजनं तु तृतीयकम् ॥ ४१ ॥ त्रिकर्मरसिकास्ते वै सात्त्विका ब्राह्मणा नृप । राजसा वेदविद्वांसः क्षत्रियाणां पुरोहिताः ॥ ४२ ॥ षट्कर्मनिरता सर्वे विधिवन्मांसभक्षकाः । यजनं याजनं दानं तथैव च प्रतिग्रहः ॥ ४३ ॥ अध्ययनं तु वेदानां तथैवाध्यापनं तु षट् । तामसाः क्रोधसंयुक्ता रागद्वेषपराः पुनः ॥ ४४ ॥ राज्ञां कर्मकरा नित्यं किञ्चिदध्ययने रताः । महिषे निहते सर्वे सुखिनो वेदतत्पराः ॥ ४५ ॥ बभूवुर्व्रतनिष्णाता दानधर्मपरास्तथा । क्षत्रियाः पालने युक्ता वैश्या वणिजवृत्तयः ॥ ४६ ॥ कृषिवाणिज्यगोरक्षाकुसीदवृत्तयः परे । एवं प्रमुदितो लोको महिषे विनिपातिते ॥ ४७ ॥ अनुद्वेगः प्रजानां वै सम्बभूव धनागमः । बहुक्षीरा शुभा गावो नद्यश्चैव बहूदकाः ॥ ४८ ॥ वृक्षा बहुफलाश्चासन्मानवा रोगवर्जिताः । नाधयो नेतयः क्वापि प्रजानां दुःखदायकाः ॥ ४९ ॥ न निधनमुपयान्ति प्राणिनस्तेऽप्यकाले सकलविभवयुक्ता रोगहीनाः सदैव । निगमविहितधर्मे तत्पराश्चण्डिकाया- श्चरणसरसिजानां सेवने दत्तचित्ताः ॥ ५० ॥

janamejaya uvāca - athād‌bhutaṃ vīkṣya mune prabhāvaṃ devyā jagacchāntikaraṃ parañca | na tṛptirasti dvijavarya śṛṇvataḥ kathāmṛtaṃ te mukhapadmajātam || 1 || antarhitāyāṃ ca tadā bhavānyā cakruśca kiṃ devapurogamāste | devyāścaritra paramaṃ pavitraṃ durāpamevālpapuṇyairnarāṇām || 2 || kastṛptimāpnoti kathāmṛtena bhinno'lpabhāgyātpaṭukarṇarandhraḥ | pītena yenāmaratāṃ prayāti dhiktānnarān ye na pibanti sādaram || 3 || līlācaritraṃ jagadambikāyā rakṣānvitaṃ devamahāmunīnām | saṃsāravārdhestaraṇaṃ narāṇāṃ kathaṃ kṛtajñā hi parityajeyuḥ || 4 || muktāśca ye caiva mumukṣavaśca saṃsāriṇo rogayutāśca kecit | teṣāṃ sadā śrotrapuṭaiśca peyaṃ sarvārthadaṃ vedavido vadanti || 5 || tathā viśeṣeṇa mune nṛpāṇāṃ dharmārthakāmeṣu sadā ratānām | muktāśca yasmātkhalu tatpibanti kathaṃ na peyaṃ rahitaiśca tebhyaḥ || 6 || yaiḥ pūjitā pūrvabhave bhavānī satkundapuṣpairatha campakaiśca | bailvairdalaiste bhuvi bhogayuktā nṛpā bhavantītyanumeyamevam || 7 || ye bhaktihīnā samavāpya dehaṃ taṃ mānuṣaṃ bhāratabhūmibhāge | yairnārcitā te dhanadhānyahīnā rogānvitāḥ santativarjitāśca || 8 || bhramanti nityaṃ kila dāsabhūtā ājñākarāḥ kevalabhāravāhāḥ | divāniśaṃ svārthaparāḥ kadāpi naivāpnuvantyaudarapūrtimātram || 9 || andhāśca mūkā badhirāśca khañjāḥ kuṣṭhānvitā ye bhuvi duḥkhabhājaḥ | tatrānumānaṃ kavibhirvidheyaṃ nārādhitā taiḥ satataṃ bhavānī || 10 || ye rājabhogānvitaṛddhipūrṇāḥ saṃsevyamānā bahubhirmanuṣyaiḥ | dṛśyanti ye vā vibhavaiḥ sametā- staiḥ pūjitāmbetyanumeyameva || 11 || tasmātsatyavatīsūno devyāścaritamuttamam | kathayasva kṛpāṃ kṛtvā dayāvānasi sāmpratam || 12 || hatvā taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ stutā sampūjitā suraiḥ | kva gatā sā mahālakṣmīḥ sarvatejaḥsamud‌bhavā || 13 || kathitaṃ te mahābhāga gatāntardhānamāśu sā | svarge vā mṛtyuloke vā saṃsthitā bhuvaneśvarī || 14 || layaṃ gatā vā tatraiva vaikuṇṭhe vā samāśritā | athavā hemaśaile sā tattvato me vadādhunā || 15 || vyāsa uvāca pūrvaṃ mayā te kathitaṃ maṇidvīpaṃ manoharam | krīḍāsthānaṃ sadā devyā vallabhaṃ paramaṃ smṛtam || 16 || yatra brahmā hariḥ sthāṇuḥ strībhāvaṃ te prapedire | puruṣatvaṃ punaḥ prāpya svāni kāryāṇi cakrire || 17 || yaḥ sudhāsindhumadhye'sti dvīpaḥ paramaśobhanaḥ | nānārūpaiḥ sadā tatra vihāraṃ kurute'mbikā || 18 || stutā sampūjitā devaiḥ sā tatraiva gatā śivā | yatra saṃkrīḍate nityaṃ māyāśaktiḥ sanātanī || 19 || devāstāṃ nirgatāṃ vīkṣya devīṃ sarveśvarīṃ tathā | ravivaṃśod‌bhavaṃ cakrurbhūmipālaṃ mahābalam || 20 || ayodhyādhipatiṃ vīraṃ śatrughnaṃ nāma pārthivam | sarvalakṣaṇasampannaṃ mahiṣasyāsane śubhe || 21 || dattvā rājyaṃ tadā tasmai devā indrapurogamāḥ | svakīyairvāhanaiḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni te || 22 || gateṣu teṣu deveṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate | dharmarājyaṃ babhūvātha prajāśca sukhitāstathā || 23 || parjanyaḥ kālavarṣī ca dharā dhānyaguṇāvṛtā | pādapāḥ phalapuṣpāḍhyā babhūvuḥ sukhadāḥ sadā || 24 || gāvaśca kṣīrasampanā ghaṭodhnyaḥ kāmadā nṛṇām | nadyaḥ sumārgagāḥ svacchāḥ śītodāḥ khagasaṃyutāḥ || 25 || brāhmaṇā vedatattvāśca yajñakarmaratāstathā | kṣatriyā dharmasaṃyuktā dānādhyayanatatparāḥ || 26 || śastravidyāratā nityaṃ prajārakṣaṇatatparāḥ | nyāyadaṇḍadharāḥ sarve rājānaḥ śamasaṃyutāḥ || 27 || avirodhastu bhūtānāṃ sarveṣāṃ sambabhūva ha | ākarā dhanadā nṛṇāṃ vrajā goyūthasaṃyutāḥ || 28 || brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama | devībhaktiparāḥ sarve sambabhūvurdharātale || 29 || sarvatra yajñayūpāśca maṇḍapāśca manoharāḥ | makhaiḥ pūrṇā dharāścāsan brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ kṛtaiḥ || 30 || pativratadharā nāryaḥ suśīlāḥ satyasaṃyutāḥ | pitṛbhaktiparāḥ putrā āsandharmaparāyaṇāḥ || 31 || na pākhaṇḍaṃ na vādharmaḥ kutrāpi pṛthivītale | vedavādā śāstravādā nānye vādāstathābhavan || 32 || kalaho naiva keṣāñcinna dainyaṃ nāśubhā matiḥ | sarvatra sukhino lokāḥ kāle ca maraṇaṃ tathā || 33 || suhṛdāṃ na viyogaśca nāpadaśca kadācana | nānāvṛṣṭirna durbhikṣaṃ na mārī duḥkhadā nṛṇām || 34 || na rogo na ca mātsaryaṃ na virodhaḥ parasparam | sarvatra sukhasampannā narā nāryaḥ sukhānvitāḥ || 35 || krīḍanti mānavāḥ sarve svarge devagaṇā iva | na caurā na ca pākhaṇḍā vañcakā dambhakāstathā || 36 || piśunā lampaṭāḥ stabdhā na babhūvustadā nṛpa | na vedadveṣiṇaḥ pāpā mānavāḥ pṛthivīpate || 37 || sarvadharmaratā nityaṃ dvijasevāparāyaṇāḥ | tridhātvātsṛṣṭidharmasya trividhā brāhmaṇāstataḥ || 38 || sāttvikā rājasāścaiva tāmasāśca tathāpare | sarve vedavido dakṣāḥ sāttvikāḥ sattvavṛttayaḥ || 39 || pratigrahavihīnāśca dayādamaparāyaṇāḥ | yajñāste sāttvikairannaiḥ kurvāṇā dharmatatparāḥ || 40 || puroḍāśavidhānaiśca paśubhirna kadācana | dānamadhyayanañcaiva yajanaṃ tu tṛtīyakam || 41 || trikarmarasikāste vai sāttvikā brāhmaṇā nṛpa | rājasā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyāṇāṃ purohitāḥ || 42 || ṣaṭkarmaniratā sarve vidhivanmāṃsabhakṣakāḥ | yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ tathaiva ca pratigrahaḥ || 43 || adhyayanaṃ tu vedānāṃ tathaivādhyāpanaṃ tu ṣaṭ | tāmasāḥ krodhasaṃyuktā rāgadveṣaparāḥ punaḥ || 44 || rājñāṃ karmakarā nityaṃ kiñcidadhyayane ratāḥ | mahiṣe nihate sarve sukhino vedatatparāḥ || 45 || babhūvurvrataniṣṇātā dānadharmaparāstathā | kṣatriyāḥ pālane yuktā vaiśyā vaṇijavṛttayaḥ || 46 || kṛṣivāṇijyagorakṣākusīdavṛttayaḥ pare | evaṃ pramudito loko mahiṣe vinipātite || 47 || anudvegaḥ prajānāṃ vai sambabhūva dhanāgamaḥ | bahukṣīrā śubhā gāvo nadyaścaiva bahūdakāḥ || 48 || vṛkṣā bahuphalāścāsanmānavā rogavarjitāḥ | nādhayo netayaḥ kvāpi prajānāṃ duḥkhadāyakāḥ || 49 || na nidhanamupayānti prāṇinaste'pyakāle sakalavibhavayuktā rogahīnāḥ sadaiva | nigamavihitadharme tatparāścaṇḍikāyā- ścaraṇasarasijānāṃ sevane dattacittāḥ || 50 ||