Chapter 28

श्रीनारायण उवाच यमस्य वचनं श्रुत्वा सावित्री च पतिव्रता । तुष्टाव परया भक्त्या तमुवाच मनस्विनी ॥ १ ॥ सावित्र्युवाच किं कर्म तद्‍भवेत्केन को वा तद्धेतुरेव च । को वा देही च देहः कः को वात्र कर्मकारकः ॥ २ ॥ किं वा ज्ञानं च बुद्धिः का को वा प्राणः शरीरिणाम् । कानीन्द्रियाणि किं तेषां लक्षणं देवताश्च काः ॥ ३ ॥ भोक्ता भोजयिता को वा को वा भोगश्च निष्कृतिः । को जीवः परमात्मा कस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ४ ॥ धर्म उवाच वेदप्रणिहितो धर्मः कर्म यन्मङ्‌गलं परम् । अवैदिकं तु यत्कर्म तदेवाशुभमेव च ॥ ५ ॥ अहैतुकी देवसेवा संकल्परहिता सती । कर्मनिर्मूलरूपा च सा एव परभक्तिदा ॥ ६ ॥ को वा कर्मफलं भुङ्‌क्ते को वा निर्लिप्त एव च । ब्रह्मभक्तो यो नरश्च स च मुक्तः श्रुतः श्रुतौ ॥ ७ ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिविवर्जितः । भक्तिश्च द्विविधा साध्वि श्रुत्युक्ता सर्वसम्मता ॥ ८ ॥ निर्वाणपददात्री च हरिरूपप्रदा नृणाम् । हरिरूपस्वरूपां च भक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः ॥ ९ ॥ अन्ये निर्वाणमिच्छन्ति योगिनो ब्रह्मवित्तमाः । कर्मणो बीजरूपश्च सततं तत्फलप्रदः ॥ १० ॥ कर्मरूपश्च भगवान्परात्मा प्रकृतिः परा । सोऽपि तद्धेतुरूपश्च देहो नश्वर एव च ॥ ११ ॥ पृथिवी वायुराकाशो जलं तेजस्तथैव च । एतानि सूत्ररूपाणि सृष्टिरूपविधौ सतः ॥ १२ ॥ कर्मकर्ता च देही च आत्मा भोजयिता सदा । भोगो विभवभेदश्च नित्कृतिर्मुक्तिरेव च ॥ १३ ॥ सदसद्‍भेदबीजं च ज्ञानं नानाविधं भवेत् । विषयाणां विभागानां भेदि बीजं च कीर्तितम् ॥ १४ ॥ बुद्धिर्विवेचना सा च ज्ञानबीजं श्रुतौ श्रुतम् । वायुभेदाश्च प्राणाश्च बलरूपाश्च देहिनाम् ॥ १५ ॥ इन्द्रियाणां च प्रवरमीश्वरांशमनूहकम् । प्रेरकं कर्मणां चैव दुर्निवार्यं च देहिनाम् ॥ १६ ॥ अनिरूप्यमदृश्यं च ज्ञानभेदो मनः स्मृतम् । लोचनं श्रवणं घ्राणं त्वक्च रसनमिन्द्रियम् ॥ १७ ॥ अङ्‌गिनामङ्‌गरूपं च प्रेरकं सर्वकर्मणाम् । रिपुरूपं मित्ररूपं सुखरूपं च दुःखदम् ॥ १८ ॥ सूर्यो वायुश्च पृथिवी ब्रह्माद्या देवताः स्मृताः । प्राणदेहादिभृद्यो हि स जीवः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥ परमं व्यापकं ब्रह्म निर्गुणः प्रकृतेः परः । कारणं कारणानां च परमात्मा स उच्यते ॥ २० ॥ इत्येवं कथितं सर्वं त्वया पृष्टं यथागमम् । ज्ञानिनां ज्ञानरूपं च गच्छ वत्से यथासुखम् ॥ २१ ॥ सावित्र्युवाच त्यक्त्वा क्व यामि कान्तं वा त्वां वा ज्ञानार्णवं ध्रुवम् । यद्यत्करोमि प्रश्नं च तद्‍भवान्वक्तुमर्हति ॥ २२ ॥ कां कां योनिं याति जीवः कर्मणा केन वा पुनः । केन वा कर्मणा स्वर्गं केन वा नरकं पितः ॥ २३ ॥ केन वा कर्मणा मुक्तिः केन भक्तिर्भवेद्‌ गुरौ । केन वा कर्मणा योगी रोगी वा केन कर्मणा ॥ २४ ॥ केन वा दीर्घजीवी च केनाल्पायुश्च कर्मणा । केन वा कर्मणा दुःखी सुखी वा केन कर्मणा ॥ २५ ॥ अङ्‌गहीनश्च काणश्च बधिरः केन कर्मणा । अन्धो वा पङ्‌गुरपि वा प्रमत्तः केन कर्मणा ॥ २६ ॥ क्षिप्तोऽतिलुब्धकश्चौरः केन वा कर्मणा भवेत् । केन सिद्धिमवाप्नोति सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥ २७ ॥ केन वा ब्राह्मणत्वं च तपस्वित्वं च केन वा । स्वर्गभोगादिकं केन वैकुण्ठं केन कर्मणा ॥ २८ ॥ गोलोकं केन वा ब्रह्मन् सर्वोत्कृष्टं निरामयम् । नरको वा कतिविधः किंसंख्यो नाम किं च वा ॥ २९ ॥ को वा कं नरकं याति कियन्तं तेषु तिष्ठति । पापिनां कर्मणा केन को वा व्याधिः प्रजायते । यद्यत्प्रियं मया पृष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ३० ॥

śrīnārāyaṇa uvāca yamasya vacanaṃ śrutvā sāvitrī ca pativratā | tuṣṭāva parayā bhaktyā tamuvāca manasvinī || 1 || sāvitryuvāca kiṃ karma tad‍bhavetkena ko vā taddhetureva ca | ko vā dehī ca dehaḥ kaḥ ko vātra karmakārakaḥ || 2 || kiṃ vā jñānaṃ ca buddhiḥ kā ko vā prāṇaḥ śarīriṇām | kānīndriyāṇi kiṃ teṣāṃ lakṣaṇaṃ devatāśca kāḥ || 3 || bhoktā bhojayitā ko vā ko vā bhogaśca niṣkṛtiḥ | ko jīvaḥ paramātmā kastanme vyākhyātumarhasi || 4 || dharma uvāca vedapraṇihito dharmaḥ karma yanmaṅ‌galaṃ param | avaidikaṃ tu yatkarma tadevāśubhameva ca || 5 || ahaitukī devasevā saṃkalparahitā satī | karmanirmūlarūpā ca sā eva parabhaktidā || 6 || ko vā karmaphalaṃ bhuṅ‌kte ko vā nirlipta eva ca | brahmabhakto yo naraśca sa ca muktaḥ śrutaḥ śrutau || 7 || janmamṛtyujarāvyādhiśokabhītivivarjitaḥ | bhaktiśca dvividhā sādhvi śrutyuktā sarvasammatā || 8 || nirvāṇapadadātrī ca harirūpapradā nṛṇām | harirūpasvarūpāṃ ca bhaktiṃ vāñchanti vaiṣṇavāḥ || 9 || anye nirvāṇamicchanti yogino brahmavittamāḥ | karmaṇo bījarūpaśca satataṃ tatphalapradaḥ || 10 || karmarūpaśca bhagavānparātmā prakṛtiḥ parā | so'pi taddheturūpaśca deho naśvara eva ca || 11 || pṛthivī vāyurākāśo jalaṃ tejastathaiva ca | etāni sūtrarūpāṇi sṛṣṭirūpavidhau sataḥ || 12 || karmakartā ca dehī ca ātmā bhojayitā sadā | bhogo vibhavabhedaśca nitkṛtirmuktireva ca || 13 || sadasad‍bhedabījaṃ ca jñānaṃ nānāvidhaṃ bhavet | viṣayāṇāṃ vibhāgānāṃ bhedi bījaṃ ca kīrtitam || 14 || buddhirvivecanā sā ca jñānabījaṃ śrutau śrutam | vāyubhedāśca prāṇāśca balarūpāśca dehinām || 15 || indriyāṇāṃ ca pravaramīśvarāṃśamanūhakam | prerakaṃ karmaṇāṃ caiva durnivāryaṃ ca dehinām || 16 || anirūpyamadṛśyaṃ ca jñānabhedo manaḥ smṛtam | locanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ tvakca rasanamindriyam || 17 || aṅ‌gināmaṅ‌garūpaṃ ca prerakaṃ sarvakarmaṇām | ripurūpaṃ mitrarūpaṃ sukharūpaṃ ca duḥkhadam || 18 || sūryo vāyuśca pṛthivī brahmādyā devatāḥ smṛtāḥ | prāṇadehādibhṛdyo hi sa jīvaḥ parikīrtitaḥ || 19 || paramaṃ vyāpakaṃ brahma nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca paramātmā sa ucyate || 20 || ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ tvayā pṛṣṭaṃ yathāgamam | jñānināṃ jñānarūpaṃ ca gaccha vatse yathāsukham || 21 || sāvitryuvāca tyaktvā kva yāmi kāntaṃ vā tvāṃ vā jñānārṇavaṃ dhruvam | yadyatkaromi praśnaṃ ca tad‍bhavānvaktumarhati || 22 || kāṃ kāṃ yoniṃ yāti jīvaḥ karmaṇā kena vā punaḥ | kena vā karmaṇā svargaṃ kena vā narakaṃ pitaḥ || 23 || kena vā karmaṇā muktiḥ kena bhaktirbhaved‌ gurau | kena vā karmaṇā yogī rogī vā kena karmaṇā || 24 || kena vā dīrghajīvī ca kenālpāyuśca karmaṇā | kena vā karmaṇā duḥkhī sukhī vā kena karmaṇā || 25 || aṅ‌gahīnaśca kāṇaśca badhiraḥ kena karmaṇā | andho vā paṅ‌gurapi vā pramattaḥ kena karmaṇā || 26 || kṣipto'tilubdhakaścauraḥ kena vā karmaṇā bhavet | kena siddhimavāpnoti sālokyādicatuṣṭayam || 27 || kena vā brāhmaṇatvaṃ ca tapasvitvaṃ ca kena vā | svargabhogādikaṃ kena vaikuṇṭhaṃ kena karmaṇā || 28 || golokaṃ kena vā brahman sarvotkṛṣṭaṃ nirāmayam | narako vā katividhaḥ kiṃsaṃkhyo nāma kiṃ ca vā || 29 || ko vā kaṃ narakaṃ yāti kiyantaṃ teṣu tiṣṭhati | pāpināṃ karmaṇā kena ko vā vyādhiḥ prajāyate | yadyatpriyaṃ mayā pṛṣṭaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 30 ||