Chapter 25

नारद उवाच तुलसी च यदा पूज्या कृता नारायणप्रिया । अस्याः पूजाविधानं च स्तोत्रं च वद साम्प्रतम् ॥ १ ॥ केन पूजा कृता केन स्तुता प्रथमतो मुने । तत्र पूज्या सा बभूव केन वा वद मामहो ॥ २ ॥ सूत उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्‌गवः । कथां कथितुमारेभे पुण्यां पापहरां पराम् ॥ ३ ॥ श्रीनारायण उवाच हरिः संपूज्य तुलसीं रेमे च रमया सह । रमासमानसौभाग्यां चकार गौरवेण च ॥ ४ ॥ सेहे च लक्ष्मीर्गङ्‌गा च तस्याश्च नवसङ्‌गमम् । सौभाग्यगौरवं कोपात्ते न सेहे सरस्वती ॥ ५ ॥ सा तां जघान कलहे मानिनी हरिसन्निधौ । व्रीडया चापमानेन सान्तर्धानं चकार ह ॥ ६ ॥ सर्वसिद्धेश्वरी देवी ज्ञानिनां सिद्धियोगिनी । जगामादर्शनं कोपात्सर्वत्र च हरेरहो ॥ ७ ॥ हरिर्न दृष्ट्वा तुलसीं बोधयित्वा सरस्वतीम् । तदनुज्ञां गहीत्वा च जगाम तुलसीवनम् ॥ ८ ॥ तत्र गत्वा च सुस्नातो हरिः स तुलसीं सतीम् । पूजयामास तां ध्यात्वा स्तोत्रं भक्त्या चकार ह ॥ ९ ॥ लक्ष्मीमायाकामवाणीबीजपूर्वं दशाक्षरम् । वृन्दावनीति ङेऽन्तं च वह्निजायान्तमेव च ॥ १० ॥ अनेन कल्पतरुणा मन्त्रराजेन नारद । पूजयेद्यो विधानेन सर्वसिद्धिं लभेद्‌ ध्रुवम् ॥ ११ ॥ घृतदीपेन धूपेन सिन्दूरचन्दनेन च । नैवेद्येन च पुष्पेण चोपचारेण नारद ॥ १२ ॥ हरिस्तोत्रेण तुष्टा सा चाविर्भूता महीरुहात् । प्रसन्ना चरणाम्भोजे जगाम शरणं शुभा ॥ १३ ॥ वरं तस्यै ददौ विष्णुः सर्वपूज्या भवेरिति । अहं त्वां धारयिष्यामि सुरूपां मूर्ध्नि वक्षसि ॥ १४ ॥ सर्वे त्वां धारयिष्यन्ति स्वमूर्ध्नि च सुरादयः । इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा च प्रययौ स्वालयं विभुः ॥ १५ ॥ नारद उवाच किं ध्यानं स्तवनं किं वा किं वा पूजाविधानकम् । तुलस्याश्च महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १६ ॥ श्रीनारायण उवाच अन्तर्हितायां तस्यां च हरिर्वृन्दावने तदा । तस्याश्चक्रे स्तुतिं गत्वा तुलसीं विरहातुरः ॥ १७ ॥ श्रीभगवानुवाच वृन्दरूपाश्च वृक्षाश्च यदैकत्र भवन्ति च । विदुर्बुधास्तेन वृन्दां मत्प्रियां तां भजाम्यहम् ॥ १८ ॥ पुरा बभूव या देवी त्वादौ वृन्दावने वने । तेन वृन्दावनी ख्याता सौभाग्या तां भजाम्यहम् ॥ १९ ॥ असंख्येषु च विश्वेषु पूजिता या निरन्तरम् । तेन विश्वपूजिताऽऽख्यां पूजितां च भजाम्यहम् ॥ २० ॥ असंख्यानि च विश्वानि पवित्राणि त्वया सदा । तां विश्वपावनीं देवीं विरहेण स्मराम्यहम् ॥ २१ ॥ देवा न तुष्टाः पुष्पाणां समूहेन यया विना । तां पुष्पसारां शुद्धां च द्रष्टुमिच्छामि शोकतः ॥ २२ ॥ विश्वे यत्प्राप्तिमात्रेण भक्तानन्दो भवेद्‌ ध्रुवम् । नन्दिनी तेन विख्याता सा प्रीता भवतादिह ॥ २३ ॥ यस्या देव्यास्तुला नास्ति विश्वेषु निखिलेषु च । तुलसी तेन विख्याता तां यामि शरणं प्रियाम् ॥ २४ ॥ कृष्णजीवनरूपा सा शश्वत्प्रियतमा सती । तेन कृष्णजीवनी सा सा मे रक्षतु जीवनम् ॥ २५ ॥ इत्येवं स्तवनं कृत्वा तस्थौ तत्र रमापतिः । ददर्श तुलसीं साक्षात्पादपद्मनतां सतीम् ॥ २६ ॥ रुदतीमवमानेन मानिनीं मानपूजिताम् । प्रियां दृष्ट्वा प्रियः शीघ्रं वासयामास वक्षसि ॥ २७ ॥ भारत्याज्ञां गहीत्वा च स्वालयं च ययौ हरिः । भारत्या सह तत्प्रीतिं कारयामास सत्वरम् ॥ २८ ॥ वरं विष्णुर्ददौ तस्यै सर्वपूज्या भवेरिति । शिरोधार्या च सर्वेषां वन्द्या मान्या ममेति च ॥ २९ ॥ विष्णोर्वरेण सा देवी परितुष्टा बभूव च । सरस्वती तामाकृष्य वासयामास सन्निधौ ॥ ३० ॥ लक्ष्मीर्गङ्‌गा सस्मिता च तां समाकृष्य नारद । गृहं प्रवेशयामास विनयेन सतीं तदा ॥ ३१ ॥ वृन्दा वृन्दावनी विश्वपूजिता विश्वपावनी । पुष्पसारा नन्दनी च तुलसी कृष्णजीवनी ॥ ३२ ॥ एतन्नामाष्टकञ्चैव स्तोत्रं नामार्थसंयुतम् । यः पठेत्तां च संपूज्य सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३३ ॥ कार्तिक्यां पूर्णिमायां च तुलस्या जन्म मङ्‌गलम् । तत्र तस्याश्च पूजा च विहिता हरिणा पुरा ॥ ३४ ॥ तस्यां यः पूजयेत्तां च भक्त्या वै विश्वपावनीम् । सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ३५ ॥ कार्तिके तुलसीपत्रं यो ददाति च विष्णुवे । गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ ३६ ॥ अपुत्रो लभते पुत्रं प्रियाहीनो लभेत्प्रियाम् । बन्धुहीनो लभेद्‌ बन्धून् स्तोत्रश्रवणमात्रतः ॥ ३७ ॥ रोगी प्रमुच्यते रोगाद्‌ बद्धो मुच्येत बन्धनात् । भयान्मुच्येत भीतस्तु पापान्मुच्येत पातकी ॥ ३८ ॥ इत्येवं कथितं स्तोत्रं ध्यानं पूजाविधिं शृणु । त्वमेव वेदे जानासि कण्वशाखोक्तमेव च ॥ ३९ ॥ तद‌्वृक्षे पूजयेत्तां च भक्त्या चावाहनं विना । तां ध्यात्वा चोपचारेण ध्यानं पातकनाशनम् ॥ ४० ॥ तुलसीं पुष्पसारां च सतीं पूतां मनोहराम् । कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निशिखोपमाम् ॥ ४१ ॥ पुष्पेषु तुलना यस्या नास्ति वेदेषु भाषितम् । पवित्ररूपा सर्वासु तुलसी सा च कीर्तिता ॥ ४२ ॥ शिरोधार्या च सर्वेषामीप्सिता विश्वपावनी । जीवन्मुक्तां मुक्तिदां च भजे तां हरिभक्तिदाम् ॥ ४३ ॥ इति ध्यात्वा च संपूज्य स्तुत्वा च प्रणमेत्सुधीः । उक्तं तुलस्युपाख्यानं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४४ ॥

nārada uvāca tulasī ca yadā pūjyā kṛtā nārāyaṇapriyā | asyāḥ pūjāvidhānaṃ ca stotraṃ ca vada sāmpratam || 1 || kena pūjā kṛtā kena stutā prathamato mune | tatra pūjyā sā babhūva kena vā vada māmaho || 2 || sūta uvāca nāradasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṅ‌gavaḥ | kathāṃ kathitumārebhe puṇyāṃ pāpaharāṃ parām || 3 || śrīnārāyaṇa uvāca hariḥ saṃpūjya tulasīṃ reme ca ramayā saha | ramāsamānasaubhāgyāṃ cakāra gauraveṇa ca || 4 || sehe ca lakṣmīrgaṅ‌gā ca tasyāśca navasaṅ‌gamam | saubhāgyagauravaṃ kopātte na sehe sarasvatī || 5 || sā tāṃ jaghāna kalahe māninī harisannidhau | vrīḍayā cāpamānena sāntardhānaṃ cakāra ha || 6 || sarvasiddheśvarī devī jñānināṃ siddhiyoginī | jagāmādarśanaṃ kopātsarvatra ca hareraho || 7 || harirna dṛṣṭvā tulasīṃ bodhayitvā sarasvatīm | tadanujñāṃ gahītvā ca jagāma tulasīvanam || 8 || tatra gatvā ca susnāto hariḥ sa tulasīṃ satīm | pūjayāmāsa tāṃ dhyātvā stotraṃ bhaktyā cakāra ha || 9 || lakṣmīmāyākāmavāṇībījapūrvaṃ daśākṣaram | vṛndāvanīti ṅe'ntaṃ ca vahnijāyāntameva ca || 10 || anena kalpataruṇā mantrarājena nārada | pūjayedyo vidhānena sarvasiddhiṃ labhed‌ dhruvam || 11 || ghṛtadīpena dhūpena sindūracandanena ca | naivedyena ca puṣpeṇa copacāreṇa nārada || 12 || haristotreṇa tuṣṭā sā cāvirbhūtā mahīruhāt | prasannā caraṇāmbhoje jagāma śaraṇaṃ śubhā || 13 || varaṃ tasyai dadau viṣṇuḥ sarvapūjyā bhaveriti | ahaṃ tvāṃ dhārayiṣyāmi surūpāṃ mūrdhni vakṣasi || 14 || sarve tvāṃ dhārayiṣyanti svamūrdhni ca surādayaḥ | ityuktvā tāṃ gṛhītvā ca prayayau svālayaṃ vibhuḥ || 15 || nārada uvāca kiṃ dhyānaṃ stavanaṃ kiṃ vā kiṃ vā pūjāvidhānakam | tulasyāśca mahābhāga tanme vyākhyātumarhasi || 16 || śrīnārāyaṇa uvāca antarhitāyāṃ tasyāṃ ca harirvṛndāvane tadā | tasyāścakre stutiṃ gatvā tulasīṃ virahāturaḥ || 17 || śrībhagavānuvāca vṛndarūpāśca vṛkṣāśca yadaikatra bhavanti ca | vidurbudhāstena vṛndāṃ matpriyāṃ tāṃ bhajāmyaham || 18 || purā babhūva yā devī tvādau vṛndāvane vane | tena vṛndāvanī khyātā saubhāgyā tāṃ bhajāmyaham || 19 || asaṃkhyeṣu ca viśveṣu pūjitā yā nirantaram | tena viśvapūjitā''khyāṃ pūjitāṃ ca bhajāmyaham || 20 || asaṃkhyāni ca viśvāni pavitrāṇi tvayā sadā | tāṃ viśvapāvanīṃ devīṃ viraheṇa smarāmyaham || 21 || devā na tuṣṭāḥ puṣpāṇāṃ samūhena yayā vinā | tāṃ puṣpasārāṃ śuddhāṃ ca draṣṭumicchāmi śokataḥ || 22 || viśve yatprāptimātreṇa bhaktānando bhaved‌ dhruvam | nandinī tena vikhyātā sā prītā bhavatādiha || 23 || yasyā devyāstulā nāsti viśveṣu nikhileṣu ca | tulasī tena vikhyātā tāṃ yāmi śaraṇaṃ priyām || 24 || kṛṣṇajīvanarūpā sā śaśvatpriyatamā satī | tena kṛṣṇajīvanī sā sā me rakṣatu jīvanam || 25 || ityevaṃ stavanaṃ kṛtvā tasthau tatra ramāpatiḥ | dadarśa tulasīṃ sākṣātpādapadmanatāṃ satīm || 26 || rudatīmavamānena māninīṃ mānapūjitām | priyāṃ dṛṣṭvā priyaḥ śīghraṃ vāsayāmāsa vakṣasi || 27 || bhāratyājñāṃ gahītvā ca svālayaṃ ca yayau hariḥ | bhāratyā saha tatprītiṃ kārayāmāsa satvaram || 28 || varaṃ viṣṇurdadau tasyai sarvapūjyā bhaveriti | śirodhāryā ca sarveṣāṃ vandyā mānyā mameti ca || 29 || viṣṇorvareṇa sā devī parituṣṭā babhūva ca | sarasvatī tāmākṛṣya vāsayāmāsa sannidhau || 30 || lakṣmīrgaṅ‌gā sasmitā ca tāṃ samākṛṣya nārada | gṛhaṃ praveśayāmāsa vinayena satīṃ tadā || 31 || vṛndā vṛndāvanī viśvapūjitā viśvapāvanī | puṣpasārā nandanī ca tulasī kṛṣṇajīvanī || 32 || etannāmāṣṭakañcaiva stotraṃ nāmārthasaṃyutam | yaḥ paṭhettāṃ ca saṃpūjya so'śvamedhaphalaṃ labhet || 33 || kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ ca tulasyā janma maṅ‌galam | tatra tasyāśca pūjā ca vihitā hariṇā purā || 34 || tasyāṃ yaḥ pūjayettāṃ ca bhaktyā vai viśvapāvanīm | sarvapāpādvinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati || 35 || kārtike tulasīpatraṃ yo dadāti ca viṣṇuve | gavāmayutadānasya phalaṃ prāpnoti niścitam || 36 || aputro labhate putraṃ priyāhīno labhetpriyām | bandhuhīno labhed‌ bandhūn stotraśravaṇamātrataḥ || 37 || rogī pramucyate rogād‌ baddho mucyeta bandhanāt | bhayānmucyeta bhītastu pāpānmucyeta pātakī || 38 || ityevaṃ kathitaṃ stotraṃ dhyānaṃ pūjāvidhiṃ śṛṇu | tvameva vede jānāsi kaṇvaśākhoktameva ca || 39 || tada‌vṛkṣe pūjayettāṃ ca bhaktyā cāvāhanaṃ vinā | tāṃ dhyātvā copacāreṇa dhyānaṃ pātakanāśanam || 40 || tulasīṃ puṣpasārāṃ ca satīṃ pūtāṃ manoharām | kṛtapāpedhmadāhāya jvaladagniśikhopamām || 41 || puṣpeṣu tulanā yasyā nāsti vedeṣu bhāṣitam | pavitrarūpā sarvāsu tulasī sā ca kīrtitā || 42 || śirodhāryā ca sarveṣāmīpsitā viśvapāvanī | jīvanmuktāṃ muktidāṃ ca bhaje tāṃ haribhaktidām || 43 || iti dhyātvā ca saṃpūjya stutvā ca praṇametsudhīḥ | uktaṃ tulasyupākhyānaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 44 ||