Chapter 14

व्यास उवाच - विचिन्त्य मनसा कृत्यं गाधिसूनुर्महातपाः । प्रकल्प्य यज्ञसम्भारान्मुनीनामन्त्रयत्तदा ॥ १ ॥ मुनयस्तं मखं ज्ञात्वा विश्वामित्रनिमन्त्रिताः । नागताः सर्व एवैते वसिष्ठेन निवारिताः ॥ २ ॥ गाधिसूनुस्तदाज्ञाय विमनाश्चातिदुःखितः । आजगामाश्रमं तत्र यत्रासौ नृपतिः स्थितः ॥ ३ ॥ तमाह कौशिकः क्रुद्धो वसिष्ठेन निवारिताः । नागताः ब्राह्मणाः सर्वे यज्ञार्थं नृपसत्तम ॥ ४ ॥ पश्य मे तपसः सिद्धिं यथा त्वां सुरसद्मनि । प्रापयामि महाराज वाञ्छितं ते करोम्यहम् ॥ ५ ॥ इत्युक्त्वा जलमादाय हस्तेन मुनिसत्तमः । ददौ पुण्यं तदा तस्मै गायत्रीजपसम्भवम् ॥ ६ ॥ दत्त्वाथ सुकृतं राज्ञे तमुवाच महीपतिम् । यथेष्टं गच्छ राजर्षे त्रिविष्टपमतन्द्रितः ॥ ७ ॥ पुण्येन मम राजेन्द्र बहुकालार्जितेन च । याहि शक्रपुरीं प्रीतः स्वस्ति तेऽस्तु सुरालये ॥ ८ ॥ व्यास उवाच - इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे त्रिशङ्कुस्तरसा ततः । उत्पपात यथा पक्षी वेगवांस्तपसो बलात् ॥ ९ ॥ उत्पत्य गगने राजा गतः शक्रपुरीं यदा । दृष्टो देवगणैस्तत्र क्रूरश्चाण्डालवेषभाक् ॥ १० ॥ कथितोऽसौ सुरेन्द्राय कोऽयमायाति सत्वरः । गगने देववद्वा यो दुर्दर्शः श्वपचाकृतिः ॥ ११ ॥ सहसोत्थाय शक्रस्तमपश्यत्पुरुषाधमम् । ज्ञात्वा त्रिशङ्कुमपि स निर्भर्त्स्य तरसाब्रवीत् ॥ १२ ॥ श्वपच क्व समायासि देवलोके जुगुप्सितः । याहि शीघ्रं ततो भूमौ नात्र स्थातुं त्वयोचितम् ॥ १३ ॥ इत्युक्तः स्खलितः स्वर्गाच्छक्रेणामित्रकर्शन । निपपात तदा राजा क्षीणपुण्यो यथामरः ॥ १४ ॥ पुनश्चुक्रोश भूपालो विश्वामित्रेति चासकृत् । पतामि रक्ष दुःखार्तं स्वर्गाच्चलितमाशुगम् ॥ १५ ॥ तस्य तत्क्रन्दितं राजन् पतितः कौशिको मुनिः । श्रुत्वा तिष्ठेति होवाच पतन्तं वीक्ष्य भूपतिम् ॥ १६ ॥ वचनात्तस्य तत्रैव स्थितोऽसौ गगने नृपः । मुनेस्तपःप्रभावेण चलितोऽपि सुरालयात् ॥ १७ ॥ विश्वामित्रोऽप्यपः स्पृष्ट्वा चकारेष्टिं सुविस्तराम् । विधातुं नूतनां सृष्टिं स्वर्गलोकं द्वितीयकम् ॥ १८ ॥ तस्योद्यमं तथा ज्ञात्वा त्वरितस्तु शचीपतिः । तत्राजगाम सहसा मुनिं प्रति तु गाधिजम् ॥ १९ ॥ किं ब्रह्मन् क्रियते साधो कस्मात्कोपसमाकुलः । अलं सृष्ट्या मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ २० ॥ विश्वामित्र उवाच - स्वं निवासं महीपालं च्युतं त्वद्‌भुवनाद्‌ विभो । नयस्व प्रीतियोगेन त्रिशङ्कुं चातिदुःखितम् ॥ २१ ॥ व्यास उवाच - तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा तुराषाडतिशङ्‌कितः । तपोबलं विदित्वोग्रमोमित्योवाच वासवः ॥ २२ ॥ दिव्यदेहं नृपं कृत्वा विमानवरसंस्थितम् । आपृच्छ्य कौशिकं शक्रोऽगमन्निजपुरीं तदा ॥ २३ ॥ गते शक्रे तु वै स्वर्गं त्रिशङ्कुसहिते ततः । विश्वामित्रः सुखं प्राप्य स्वाश्रमे सुस्थिरोऽभवत् ॥ २४ ॥ हरिश्चन्द्रोऽथ तच्छ्रुत्वा विश्वामित्रोपकारकम् । पितुः स्वर्गमनं कामं मुदितो राज्यमन्वशात् ॥ २५ ॥ अयोध्याधिपतिः क्रीडां चकार सह भार्यया । रूपयौवनचातुर्ययुक्तया प्रीतिसंयुतः ॥ २६ ॥ अतीतकाले युवती न सा गर्भवती ह्यभूत् । तदा चिन्तातुरो राजा बभूवातीव दुःखितः ॥ २७ ॥ वसिष्टस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । अनपत्यत्वजां चिन्तां गुरवे समवेदयत् ॥ २८ ॥ दैवज्ञोऽसि भवान्कामं मन्त्रविद्याविशारदः । उपायं कुरु धर्मज्ञ सन्ततेर्मम मानद ॥ २९ ॥ अपुत्रस्य गतिर्नास्ति जानासि द्विजसत्तम । कस्मादुपेक्षसे जानन् दुःखं मम च शक्तिमान् ॥ ३० ॥ कलविंकास्त्विमे धन्या ये शिशुं लालयन्ति हि । मन्दभाग्योऽहमनिशं चिन्तयामि दिवानिशम् ॥ ३१ ॥ व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य मुनिस्तस्य निर्वेदमिश्रितं वचः । सञ्चिन्त्य मनसा सम्यक् तमुवाच विधेः सुतः ॥ ३२ ॥ वसिष्ठ उवाच - सत्यं ब्रूहि महाराज संसारेऽस्मिन्न विद्यते । अनपत्यत्वजं दुःखं यत्तथा दुःखमद्‌भुतम् ॥ ३३ ॥ तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वरुणं यादसां पतिम् । समाराधय यत्‍नेन स ते कार्यं करिष्यति ॥ ३४ ॥ वरुणादधिको नास्ति देवः सन्तानदायकः । तमाराधय धर्मिष्ठ कार्यसिद्धिर्भविष्यति ॥ ३५ ॥ दैवं पुरुषकारश्च माननीयाविमौ नृभिः । उद्यमेन विना कार्यसिद्धिः सञ्जायते कथम् ॥ ३६ ॥ न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदर्शिभिः । कृते तस्मिन्भवेत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम ॥ ३७ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा गुरोरमिततेजसः । प्रणम्य निर्ययौ राजा तपसे कृतनिश्चयः ॥ ३८ ॥ गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृपः । ध्यायन्पाशधरं चित्ते चचार दुश्चरं तपः ॥ ३९ ॥ एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचरः । कृपयाभून्महाराज प्रसन्नमुखपङ्कजः ॥ ४० ॥ हरिश्चन्द्रमुवाचेदं वचनं यादसां पतिः । वरं वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव ॥ ४१ ॥ राजोवाच - अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्रं देहि सुखप्रदम् । ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृतः ॥ ४२ ॥ नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रगल्भं दुःखितस्य च । स्मितपूर्वं ततः पाशी तमाह पुराः स्थितम् ॥ ४३ ॥ वरुण उवाच - पुत्रो यदि भवेद्‌राजन् गुणी मनसि वाञ्छितः । सिद्धे कार्ये ततः पश्चात्किं करिष्यसि मे प्रियम् ॥ ४४ ॥ यदि त्वं तेन पुत्रेण मां यजेथा विशङ्‌कितः । पशुबन्धेन तेनैव ददामि नृपते वरम् ॥ ४५ ॥ राजोवाच - देव मे मास्तु वन्ध्यत्वं यजिष्येऽहं जलाधिप । पशुं कृत्वा सुतं पुत्रं सत्यमेतद्‌ब्रवीमि ते ॥ ४६ ॥ वन्ध्यत्वे परमं दुःखमसह्यं भुवि मानद । शोकाग्निशमनं नॄणां तस्माद्देहि सुतं शुभम् ॥ ४७ ॥ वरुण उवाच - भविष्यति सुतः कामं राजन् गच्छ गृहाय वै । सत्यं तद्वचनं कार्यं यद्‌ब्रवीषि ममाग्रतः ॥ ४८ ॥ व्यास उवाच - इत्युक्तो वरुणेनासौ हरिश्चन्द्रो गृहं ययौ । भार्यायै कथयामास वृत्तान्तं वरदानजम् ॥ ४९ ॥ तस्य भार्याशतं पूर्णं बभूवातिमनोहरम् । पट्टराज्ञी शुभा शैव्या धर्मपत्‍नी पतिव्रता ॥ ५० ॥ काले गतेऽथ सा गर्भं दधार वरवर्णिनी । बभूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम् ॥ ५१ ॥ कारयामास विधिवत्संस्कारान्नृपतिस्तदा । मासेऽथ दशमे पूर्णे सुषुवे सा शुभे दिने ॥ ५२ ॥ ताराग्रहबलोपेते पुत्रं देवसुतोपमम् । पुत्रे जाते नृपः स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवेष्टितः ॥ ५३ ॥ चकार जातकर्मादौ ददौ दानानि भूरिशः । राज्ञश्चातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्‌भवः ॥ ५४ ॥ बभूव परमोदारो धनधान्यसमन्वितः । विशेषदानसंयुक्तो गीतवादित्रसंकुलः ॥ ५५ ॥

vyāsa uvāca - vicintya manasā kṛtyaṃ gādhisūnurmahātapāḥ | prakalpya yajñasambhārānmunīnāmantrayattadā || 1 || munayastaṃ makhaṃ jñātvā viśvāmitranimantritāḥ | nāgatāḥ sarva evaite vasiṣṭhena nivāritāḥ || 2 || gādhisūnustadājñāya vimanāścātiduḥkhitaḥ | ājagāmāśramaṃ tatra yatrāsau nṛpatiḥ sthitaḥ || 3 || tamāha kauśikaḥ kruddho vasiṣṭhena nivāritāḥ | nāgatāḥ brāhmaṇāḥ sarve yajñārthaṃ nṛpasattama || 4 || paśya me tapasaḥ siddhiṃ yathā tvāṃ surasadmani | prāpayāmi mahārāja vāñchitaṃ te karomyaham || 5 || ityuktvā jalamādāya hastena munisattamaḥ | dadau puṇyaṃ tadā tasmai gāyatrījapasambhavam || 6 || dattvātha sukṛtaṃ rājñe tamuvāca mahīpatim | yatheṣṭaṃ gaccha rājarṣe triviṣṭapamatandritaḥ || 7 || puṇyena mama rājendra bahukālārjitena ca | yāhi śakrapurīṃ prītaḥ svasti te'stu surālaye || 8 || vyāsa uvāca - ityuktavati viprendre triśaṅkustarasā tataḥ | utpapāta yathā pakṣī vegavāṃstapaso balāt || 9 || utpatya gagane rājā gataḥ śakrapurīṃ yadā | dṛṣṭo devagaṇaistatra krūraścāṇḍālaveṣabhāk || 10 || kathito'sau surendrāya ko'yamāyāti satvaraḥ | gagane devavadvā yo durdarśaḥ śvapacākṛtiḥ || 11 || sahasotthāya śakrastamapaśyatpuruṣādhamam | jñātvā triśaṅkumapi sa nirbhartsya tarasābravīt || 12 || śvapaca kva samāyāsi devaloke jugupsitaḥ | yāhi śīghraṃ tato bhūmau nātra sthātuṃ tvayocitam || 13 || ityuktaḥ skhalitaḥ svargācchakreṇāmitrakarśana | nipapāta tadā rājā kṣīṇapuṇyo yathāmaraḥ || 14 || punaścukrośa bhūpālo viśvāmitreti cāsakṛt | patāmi rakṣa duḥkhārtaṃ svargāccalitamāśugam || 15 || tasya tatkranditaṃ rājan patitaḥ kauśiko muniḥ | śrutvā tiṣṭheti hovāca patantaṃ vīkṣya bhūpatim || 16 || vacanāttasya tatraiva sthito'sau gagane nṛpaḥ | munestapaḥprabhāveṇa calito'pi surālayāt || 17 || viśvāmitro'pyapaḥ spṛṣṭvā cakāreṣṭiṃ suvistarām | vidhātuṃ nūtanāṃ sṛṣṭiṃ svargalokaṃ dvitīyakam || 18 || tasyodyamaṃ tathā jñātvā tvaritastu śacīpatiḥ | tatrājagāma sahasā muniṃ prati tu gādhijam || 19 || kiṃ brahman kriyate sādho kasmātkopasamākulaḥ | alaṃ sṛṣṭyā muniśreṣṭha brūhi kiṃ karavāṇi te || 20 || viśvāmitra uvāca - svaṃ nivāsaṃ mahīpālaṃ cyutaṃ tvad‌bhuvanād‌ vibho | nayasva prītiyogena triśaṅkuṃ cātiduḥkhitam || 21 || vyāsa uvāca - tasya taṃ niścayaṃ jñātvā turāṣāḍatiśaṅ‌kitaḥ | tapobalaṃ viditvogramomityovāca vāsavaḥ || 22 || divyadehaṃ nṛpaṃ kṛtvā vimānavarasaṃsthitam | āpṛcchya kauśikaṃ śakro'gamannijapurīṃ tadā || 23 || gate śakre tu vai svargaṃ triśaṅkusahite tataḥ | viśvāmitraḥ sukhaṃ prāpya svāśrame susthiro'bhavat || 24 || hariścandro'tha tacchrutvā viśvāmitropakārakam | pituḥ svargamanaṃ kāmaṃ mudito rājyamanvaśāt || 25 || ayodhyādhipatiḥ krīḍāṃ cakāra saha bhāryayā | rūpayauvanacāturyayuktayā prītisaṃyutaḥ || 26 || atītakāle yuvatī na sā garbhavatī hyabhūt | tadā cintāturo rājā babhūvātīva duḥkhitaḥ || 27 || vasiṣṭasyāśramaṃ gatvā praṇamya śirasā munim | anapatyatvajāṃ cintāṃ gurave samavedayat || 28 || daivajño'si bhavānkāmaṃ mantravidyāviśāradaḥ | upāyaṃ kuru dharmajña santatermama mānada || 29 || aputrasya gatirnāsti jānāsi dvijasattama | kasmādupekṣase jānan duḥkhaṃ mama ca śaktimān || 30 || kalaviṃkāstvime dhanyā ye śiśuṃ lālayanti hi | mandabhāgyo'hamaniśaṃ cintayāmi divāniśam || 31 || vyāsa uvāca - ityākarṇya munistasya nirvedamiśritaṃ vacaḥ | sañcintya manasā samyak tamuvāca vidheḥ sutaḥ || 32 || vasiṣṭha uvāca - satyaṃ brūhi mahārāja saṃsāre'sminna vidyate | anapatyatvajaṃ duḥkhaṃ yattathā duḥkhamad‌bhutam || 33 || tasmāttvamapi rājendra varuṇaṃ yādasāṃ patim | samārādhaya yat‍nena sa te kāryaṃ kariṣyati || 34 || varuṇādadhiko nāsti devaḥ santānadāyakaḥ | tamārādhaya dharmiṣṭha kāryasiddhirbhaviṣyati || 35 || daivaṃ puruṣakāraśca mānanīyāvimau nṛbhiḥ | udyamena vinā kāryasiddhiḥ sañjāyate katham || 36 || nyāyatastu naraiḥ kārya udyamastattvadarśibhiḥ | kṛte tasminbhavetsiddhirnānyathā nṛpasattama || 37 || iti tasya vacaḥ śrutvā guroramitatejasaḥ | praṇamya niryayau rājā tapase kṛtaniścayaḥ || 38 || gaṅgātīre śubhe sthāne kṛtapadmāsano nṛpaḥ | dhyāyanpāśadharaṃ citte cacāra duścaraṃ tapaḥ || 39 || evaṃ tapasyatastasya pracetā dṛṣṭigocaraḥ | kṛpayābhūnmahārāja prasannamukhapaṅkajaḥ || 40 || hariścandramuvācedaṃ vacanaṃ yādasāṃ patiḥ | varaṃ varaya dharmajña tuṣṭo'smi tapasā tava || 41 || rājovāca - anapatyo'smi deveśa putraṃ dehi sukhapradam | ṛṇatrayāpahārārthamudyamo'yaṃ mayā kṛtaḥ || 42 || nṛpasya vacanaṃ śrutvā pragalbhaṃ duḥkhitasya ca | smitapūrvaṃ tataḥ pāśī tamāha purāḥ sthitam || 43 || varuṇa uvāca - putro yadi bhaved‌rājan guṇī manasi vāñchitaḥ | siddhe kārye tataḥ paścātkiṃ kariṣyasi me priyam || 44 || yadi tvaṃ tena putreṇa māṃ yajethā viśaṅ‌kitaḥ | paśubandhena tenaiva dadāmi nṛpate varam || 45 || rājovāca - deva me māstu vandhyatvaṃ yajiṣye'haṃ jalādhipa | paśuṃ kṛtvā sutaṃ putraṃ satyametad‌bravīmi te || 46 || vandhyatve paramaṃ duḥkhamasahyaṃ bhuvi mānada | śokāgniśamanaṃ nṝṇāṃ tasmāddehi sutaṃ śubham || 47 || varuṇa uvāca - bhaviṣyati sutaḥ kāmaṃ rājan gaccha gṛhāya vai | satyaṃ tadvacanaṃ kāryaṃ yad‌bravīṣi mamāgrataḥ || 48 || vyāsa uvāca - ityukto varuṇenāsau hariścandro gṛhaṃ yayau | bhāryāyai kathayāmāsa vṛttāntaṃ varadānajam || 49 || tasya bhāryāśataṃ pūrṇaṃ babhūvātimanoharam | paṭṭarājñī śubhā śaivyā dharmapat‍nī pativratā || 50 || kāle gate'tha sā garbhaṃ dadhāra varavarṇinī | babhūva mudito rājā śrutvā dohadaceṣṭitam || 51 || kārayāmāsa vidhivatsaṃskārānnṛpatistadā | māse'tha daśame pūrṇe suṣuve sā śubhe dine || 52 || tārāgrahabalopete putraṃ devasutopamam | putre jāte nṛpaḥ snātvā brāhmaṇaiḥ pariveṣṭitaḥ || 53 || cakāra jātakarmādau dadau dānāni bhūriśaḥ | rājñaścātipramodo'bhūtputrajanmasamud‌bhavaḥ || 54 || babhūva paramodāro dhanadhānyasamanvitaḥ | viśeṣadānasaṃyukto gītavāditrasaṃkulaḥ || 55 ||