Chapter 8

सूत उवाच ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्रः स भूपतिः । दावाग्निना वने दग्धः सभार्यः कुन्तिसंयुतः ॥ १ ॥ सञ्जयस्तीर्थयात्रायां गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् । श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा नारदाद्दुःखमाप्तवान् ॥ २ ॥ षट्‌त्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणां क्षयात्पुनः । प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः ॥ ३ ॥ ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं परस्परम् । क्षयं प्राप्ता महात्मानः पश्यतो रामकृष्णयोः ॥ ४ ॥ देहं तत्याज रामस्तु कृष्णः कमललोचनः । व्याधबाणहतः शापं पालयन्भगवान्हरिः ॥ ५ ॥ वसुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा देहत्यागं हरेरथ । जहौ प्राणाञ्छुचीन्कृत्वा चित्ते श्रीभुवनेश्वरीम् ॥ ६ ॥ अर्जुनस्तु ततो गत्वा प्रभासे चातिदुःखितः । संस्कारं तत्र सर्वेषां यथायोग्यं चकार ह ॥ ७ ॥ समीक्ष्याथ हरेर्देहं कृत्वा काष्ठस्य सञ्चयम् । अष्टाभिः सह पत्‍नीभिर्दाहयामास पार्थिवः ॥ ८ ॥ देहं रामस्य रेवत्या सह दग्ध्वा विभावसौ । अर्जुनो द्वारकामेत्य पुरान्निष्क्रामयज्जनम् ॥ ९ ॥ पुरी सा वासुदेवस्य प्लावितोदधिना ततः । अर्जुनः सर्वलोकान्वै गृहीत्वा निर्गतस्तदा ॥ १० ॥ कृष्णपत्‍न्यस्तदा मार्गे चौराभीरैश्च लुण्ठिता । धनं सर्वं गृहीतं च निस्तेजश्चार्जुनोऽभवत् ॥ ११ ॥ इन्द्रप्रस्थे समागत्य वज्रो राजा कृतस्तदा । अनिरुद्धसुतो नाम्ना पार्थेनामिततेजसा ॥ १२ ॥ व्यासाय कथितं दुःखं तेनोक्तोऽसौ महारथः । पुनर्यदा हरिस्त्वञ्च भवितासि महामते ॥ १३ ॥ तदा तेजस्तवात्युग्रं भविष्यति पुनर्युगे । तच्छ्रुत्वा वचनं पार्थो गत्वा नागपुरेऽर्जुनः ॥ १४ ॥ दुःखितो धर्मराजानं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत् । देहत्यागं हरेः श्रुत्वा यादवानां क्षयं तथा ॥ १५ ॥ गमनाय मतिं चक्रे राजा हैमाचलं प्रति । षट्‌त्रिंशद्वार्षिकं राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम् ॥ १६ ॥ निर्जगाम वनं राजा द्रौपद्या भ्रातृभिः सह । षट्‌त्रिंशच्चैव वर्षाणि कृत्वा राज्यं गजाह्वये ॥ १७ ॥ गत्वा हिमाचले षट् ते जहुः प्राणान्पृथासुताः । परीक्षिदपि राजर्षिः प्रजाः सर्वाः सुधार्मिकः ॥ १८ ॥ अपालयच्च राजेन्द्रः षष्टिवर्षाण्यतन्द्रितः । बभूव मृगयाशीलो जगाम च वनं महत् ॥ १९ ॥ विद्धं मृगं विचिन्वानो मध्याह्ने भूपतिः स्वयम् । तृषितश्च परिश्रान्तः क्षुधितश्चोत्तरासुतः ॥ २० ॥ राजा घर्मेण सन्तप्तो ददर्श मुनिमन्तिके । ध्याने स्थितं मुनिं राजा जलं पप्रच्छ चातुरः ॥ २१ ॥ नोवाच किञ्चिन्मौनस्थश्चुकोप नृपतिस्तदा । मृतं सर्पं तदादाय धनुष्कोट्या तृषातुरः ॥ २२ ॥ कलिनाविष्टचित्तस्तु कण्ठे तस्य न्यवेशयत् । आरोपिते तथा सर्पे नोवाच मुनिसत्तमः ॥ २३ ॥ न चचाल समाधिस्थो राजापि स्वगृहं गतः । तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी गविजातो महातपाः ॥ २४ ॥ महाशक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनान्तिके । मित्राण्याहुश्च तत्पुत्रं पितुः कण्ठे तवाधुना ॥ २५ ॥ लम्भितोऽस्ति मृतः सर्पः केनापीति मुनीश्वर । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपातिशयं तदा ॥ २६ ॥ शशाप नृपतिं क्रुद्धो गृहीत्वाशु करे जलम् । पितुः कण्ठेऽद्य मे येन विनिक्षिप्तो मृतोरगः ॥ २७ ॥ तक्षकः सप्तरात्रेण तं दशेत्पापपूरुषम् । मुनेः शिष्योऽथ राजानं समुपेत्य गृहे स्थितम् ॥ २८ ॥ शापं निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् । अभिमन्युसुतः श्रुत्वा शापं दत्तं द्विजेन वै ॥ २९ ॥ अनिवार्यं च विज्ञाय मन्त्रिवृद्धानुवाच ह । शप्तोऽहं द्विजरूपेण मम द्वेषादसंशयम् ॥ ३० ॥ किं विधेयं मयामात्या उपायश्चिन्त्यतामिह । मृत्युः किलानिवार्योऽसौ वदन्ति वेदवादिनः ॥ ३१ ॥ यत्‍नस्तथापि शास्त्रोक्तः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः । उपायवादिनः केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३२ ॥ विज्ञोपायेन सिध्यन्ति कार्याणि नेतरस्य च । मणिमन्त्रौषधीनां वै प्रभावाः खलु दुर्विदः ॥ ३३ ॥ न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्‌भिः सुसाधितैः । सर्पदष्टा पुरा भार्या मुनेः सञ्जीविता मृता ॥ ३४ ॥ दत्त्वार्धमायुषस्तेन मुनिना सा वराप्सराः । भवितव्ये न विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ॥ ३५ ॥ प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल । दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित् ॥ ३६ ॥ दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः । विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा ॥ ३७ ॥ गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा । यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे ॥ ३८ ॥ उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् । प्रयत्‍नश्चोद्यमे कार्यो यदा सिद्धिं न याति चेत् ॥ ३९ ॥ तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद्‌बुधः । मन्त्रिण ऊचुः को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया ॥ ४० ॥ कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् । राजोवाच भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी ॥ ४१ ॥ तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुतः । च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी ॥ ४२ ॥ तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः । प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता ॥ ४३ ॥ रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः । तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः ॥ ४४ ॥ बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः । एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः ॥ ४५ ॥ क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी । गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी ॥ ४६ ॥ स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः । कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम् ॥ ४७ ॥ दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः । पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम् ॥ ४८ ॥ सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता । रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत् ॥ ४९ ॥

sūta uvāca tato dine tṛtīye ca dhṛtarāṣṭraḥ sa bhūpatiḥ | dāvāgninā vane dagdhaḥ sabhāryaḥ kuntisaṃyutaḥ || 1 || sañjayastīrthayātrāyāṃ gatastyaktvā mahīpatim | śrutvā yudhiṣṭhiro rājā nāradādduḥkhamāptavān || 2 || ṣaṭ‌triṃśe'tha gate varṣe kauravāṇāṃ kṣayātpunaḥ | prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ || 3 || te pītvā madirāṃ mattāḥ kṛtvā yuddhaṃ parasparam | kṣayaṃ prāptā mahātmānaḥ paśyato rāmakṛṣṇayoḥ || 4 || dehaṃ tatyāja rāmastu kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ | vyādhabāṇahataḥ śāpaṃ pālayanbhagavānhariḥ || 5 || vasudevastu tacchrutvā dehatyāgaṃ hareratha | jahau prāṇāñchucīnkṛtvā citte śrībhuvaneśvarīm || 6 || arjunastu tato gatvā prabhāse cātiduḥkhitaḥ | saṃskāraṃ tatra sarveṣāṃ yathāyogyaṃ cakāra ha || 7 || samīkṣyātha harerdehaṃ kṛtvā kāṣṭhasya sañcayam | aṣṭābhiḥ saha pat‍nībhirdāhayāmāsa pārthivaḥ || 8 || dehaṃ rāmasya revatyā saha dagdhvā vibhāvasau | arjuno dvārakāmetya purānniṣkrāmayajjanam || 9 || purī sā vāsudevasya plāvitodadhinā tataḥ | arjunaḥ sarvalokānvai gṛhītvā nirgatastadā || 10 || kṛṣṇapat‍nyastadā mārge caurābhīraiśca luṇṭhitā | dhanaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ ca nistejaścārjuno'bhavat || 11 || indraprasthe samāgatya vajro rājā kṛtastadā | aniruddhasuto nāmnā pārthenāmitatejasā || 12 || vyāsāya kathitaṃ duḥkhaṃ tenokto'sau mahārathaḥ | punaryadā haristvañca bhavitāsi mahāmate || 13 || tadā tejastavātyugraṃ bhaviṣyati punaryuge | tacchrutvā vacanaṃ pārtho gatvā nāgapure'rjunaḥ || 14 || duḥkhito dharmarājānaṃ vṛttāntaṃ sarvamabravīt | dehatyāgaṃ hareḥ śrutvā yādavānāṃ kṣayaṃ tathā || 15 || gamanāya matiṃ cakre rājā haimācalaṃ prati | ṣaṭ‌triṃśadvārṣikaṃ rājye sthāpayitvottarāsutam || 16 || nirjagāma vanaṃ rājā draupadyā bhrātṛbhiḥ saha | ṣaṭ‌triṃśaccaiva varṣāṇi kṛtvā rājyaṃ gajāhvaye || 17 || gatvā himācale ṣaṭ te jahuḥ prāṇānpṛthāsutāḥ | parīkṣidapi rājarṣiḥ prajāḥ sarvāḥ sudhārmikaḥ || 18 || apālayacca rājendraḥ ṣaṣṭivarṣāṇyatandritaḥ | babhūva mṛgayāśīlo jagāma ca vanaṃ mahat || 19 || viddhaṃ mṛgaṃ vicinvāno madhyāhne bhūpatiḥ svayam | tṛṣitaśca pariśrāntaḥ kṣudhitaścottarāsutaḥ || 20 || rājā gharmeṇa santapto dadarśa munimantike | dhyāne sthitaṃ muniṃ rājā jalaṃ papraccha cāturaḥ || 21 || novāca kiñcinmaunasthaścukopa nṛpatistadā | mṛtaṃ sarpaṃ tadādāya dhanuṣkoṭyā tṛṣāturaḥ || 22 || kalināviṣṭacittastu kaṇṭhe tasya nyaveśayat | āropite tathā sarpe novāca munisattamaḥ || 23 || na cacāla samādhistho rājāpi svagṛhaṃ gataḥ | tasya putro'titejasvī gavijāto mahātapāḥ || 24 || mahāśakto'tha śuśrāva krīḍamāno vanāntike | mitrāṇyāhuśca tatputraṃ pituḥ kaṇṭhe tavādhunā || 25 || lambhito'sti mṛtaḥ sarpaḥ kenāpīti munīśvara | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cukopātiśayaṃ tadā || 26 || śaśāpa nṛpatiṃ kruddho gṛhītvāśu kare jalam | pituḥ kaṇṭhe'dya me yena vinikṣipto mṛtoragaḥ || 27 || takṣakaḥ saptarātreṇa taṃ daśetpāpapūruṣam | muneḥ śiṣyo'tha rājānaṃ samupetya gṛhe sthitam || 28 || śāpaṃ nivedayāmāsa muniputreṇa cārpitam | abhimanyusutaḥ śrutvā śāpaṃ dattaṃ dvijena vai || 29 || anivāryaṃ ca vijñāya mantrivṛddhānuvāca ha | śapto'haṃ dvijarūpeṇa mama dveṣādasaṃśayam || 30 || kiṃ vidheyaṃ mayāmātyā upāyaścintyatāmiha | mṛtyuḥ kilānivāryo'sau vadanti vedavādinaḥ || 31 || yat‍nastathāpi śāstroktaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ | upāyavādinaḥ kecitpravadanti manīṣiṇaḥ || 32 || vijñopāyena sidhyanti kāryāṇi netarasya ca | maṇimantrauṣadhīnāṃ vai prabhāvāḥ khalu durvidaḥ || 33 || na bhavediti kiṃ taistu maṇimad‌bhiḥ susādhitaiḥ | sarpadaṣṭā purā bhāryā muneḥ sañjīvitā mṛtā || 34 || dattvārdhamāyuṣastena muninā sā varāpsarāḥ | bhavitavye na viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ || 35 || pratyakṣaṃ tatra dṛṣṭāntaṃ paśyantu sacivāḥ kila | divi ko'pi pṛthivyāṃ vā dṛśyate puruṣaḥ kvacit || 36 || daive matiṃ samādhāya yastiṣṭhettu nirudyamaḥ | viraktastu yatirbhūtvā bhikṣārthaṃ yāti sarvathā || 37 || gṛhasthānāṃ gṛhe kāmamāhūto vāthavānyathā | yadṛcchayopapannaṃ ca kṣiptaṃ kenāpi vā mukhe || 38 || udyamena vinā cāsyādudare saṃviśetkatham | prayat‍naścodyame kāryo yadā siddhiṃ na yāti cet || 39 || tadā daivaṃ sthitaṃ ceti cittamālambayed‌budhaḥ | mantriṇa ūcuḥ ko muniryena dattvārdhamāyuṣo jīvitā priyā || 40 || kathaṃ mṛtā mahārāja tanno brūhi savistaram | rājovāca bhṛgorbhāryā varārohā pulomā nāma sundarī || 41 || tasyāṃ tu cyavano nāma munirjāto'tiviśrutaḥ | cyavanasya ca śaryāteḥ sukanyā nāma sundarī || 42 || tasyāṃ jajñe sutaḥ śrīmānpramatirnāma viśrutaḥ | pramatestu priyā bhāryā pratāpī nāma viśrutā || 43 || rururnāma suto jātastathā paramatāpasaḥ | tasmiṃśca samaye kaścitsthūlakeśaśca viśrutaḥ || 44 || babhūva tapasā yukto dharmātmā satyasammataḥ | etasminnantare mānyā menakā ca varāpsarāḥ || 45 || krīḍāṃ cakre nadītīre triṣu lokeṣu sundarī | garbhaṃ viśvāvasoḥ prāpya nirgatā varavarṇinī || 46 || sthūlakeśāśrame gatvā visasarja varāpsarāḥ | kanyakāṃ ca nadītīre triṣu lokeṣu sundarīm || 47 || dṛṣṭvānāthāṃ tadā kanyāṃ jagrāha munisattamaḥ | pupoṣa sthūlakeśastu nāmnā cakre pramadvarām || 48 || sā kāle yauvanaṃ prāptā sarvalakṣaṇasaṃyutā | rururdṛṣṭvātha tāṃ bālāṃ kāmabāṇārdito hyabhūt || 49 ||