Chapter 4

व्यास उवाच गते दूते सुरेन्द्रोऽपि समाहूय सुरानथ । यमवायुधनाध्यक्षवरुणानिदमूचिवान् ॥ १ ॥ महिषो नाम दैत्येन्द्रो रम्भपुत्रो महाबलः । वरदर्पमदोन्मत्तो मायाशतविचक्षणः ॥ २ ॥ तस्य दूतोऽद्य सम्प्राप्तः प्रेषितस्तेन भोः सुराः । स्वर्गकामेन लुब्धेन मामुवाचेदृशं वचः ॥ ३ ॥ त्यज देवालयं शक्र यथेच्छं व्रज वासव । सेवां वा कुरु दैत्यस्य महिषस्य महात्मनः ॥ ४ ॥ दयावान्दानवेन्द्रोऽसौ स ते वृत्तिं विधास्यति । नतेषु भृत्यभूतेषु न कुप्यति कदाचन ॥ ५ ॥ नोचेद्युद्धाय देवेश सेनोद्योगं कुरु स्वयम् । गते मयि स दैत्येन्द्रस्त्वरितः समुपेष्यति ॥ ६ ॥ इत्युक्त्वा स गतो दूतो दानवस्य दुरात्मनः । किं कर्तव्यमतः कार्यं चिन्तयध्वं सुरोत्तमाः ॥ ७ ॥ दुर्बलोऽपि न चोपेक्ष्यः शत्रुर्बलवता सुराः । विशेषेण सदोद्योगी बलवान्बलदर्पितः ॥ ८ ॥ उद्यमः किल कर्तव्यो यथाबुद्धि यथाबलम् । दैवाधीनो भवेन्नूनं जयो वाथ पराजयः ॥ ९ ॥ सन्धियोगो न चात्रास्ति खले सन्धिर्निरर्थकः । सर्वथा साधुभिः कार्यं विचार्य च पुनः पुनः ॥ १० ॥ यानमप्यधुना नैव कर्तव्यं सहसा पुनः । प्रेक्षकाः प्रेषणीयाश्च शीघ्रगाः सुप्रवेशकाः ॥ ११ ॥ इङ्‌गितज्ञाश्च निःसङ्गा निःस्पृहाः सत्यवादिनः । सेनाभियोगं प्रस्थानं बलसंख्यां यथार्थतः ॥ १२ ॥ वीराणां च परिज्ञानं कृत्वायान्तु त्वरान्विताः । ज्ञात्वा दैत्यपतेस्तस्य सैन्यस्य च बलाबलम् ॥ १३ ॥ करिष्यामि ततस्तूर्णं यानं वा दुर्गसंग्रहम् । विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं बुद्धिमता सदा । सहसा विहितं कार्यं दुःखदं सर्वथा भवेत् ॥ १४ ॥ तस्माद्विमृश्य कर्तव्यं सुखदं सर्वथा बुधैः । नात्र भेदविधिर्न्याय्यो दानवेषु च सर्वथा ॥ १५ ॥ एकचित्तेषु कार्येऽस्मिंस्तस्माच्चारा व्रजन्तु वै । ज्ञात्वा बलाबलं तेषां पश्चान्नीतिर्विचार्य च ॥ १६ ॥ विधेया विधिवत्तज्ज्ञैस्तेषु कार्यपरेषु च । अन्यथा विहितं कार्यं विपरीतफलप्रदम् ॥ १७ ॥ सर्वथा तद्‌भवेन्नूनमज्ञातमौषधं यथा । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य तैः सर्वैः प्रणिधिं कार्यवेदिनम् ॥ १८ ॥ प्रेषयामास देवेन्द्रः परिज्ञानाय पार्थिव । दूतस्तु त्वरितो गत्वा समागम्य सुराधिपम् ॥ १९ ॥ निवेदयामास तदा सर्वसैन्यबलाबलम् । ज्ञात्वा तद्‌बलमुद्योगं तुराषाडतिविस्मितः ॥ २० ॥ देवानचोदयत्तूर्णं समाहूय पुरोहितम् । मन्त्रं मन्त्रविदां श्रेष्ठं चकार त्रिदशेश्वरः ॥ २१ ॥ उवाचाङ्‌गिरसश्रेष्ठं समासीनं वरासने । इन्द्र उवाच भो भो देवगुरो विद्वन्किं कर्तव्यं वदस्व नः ॥ २२ ॥ सर्वज्ञोऽसि समुत्पन्ने कार्ये त्वं गतिरद्य नः । दानवो महिषो नाम महावीर्यो मदान्वितः ॥ २३ ॥ योद्धुकामः समायाति बहुभिर्दानवैर्वृतः । तत्र प्रतिक्रिया कार्या त्वया मन्त्रविदाधुना ॥ २४ ॥ तेषां शुक्रस्तथा त्वं मे विघ्नहर्ता सुसंयतः । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं प्राह तुरासाहं बृहस्पतिः ॥ २५ ॥ विचिन्त्य मनसा कामं कार्यसाधनतत्परः । गुरुरुवाच स्वस्थो भव सुरेन्द्र त्वं धैर्यमालम्ब्य मारिष ॥ २६ ॥ व्यसने च समुत्पन्ने न त्याज्यं धैर्यमाशु वै । जयाजयौ सुराध्यक्ष दैवाधीनौ सदैव हि ॥ २७ ॥ स्थातव्यं धैर्यमालम्ब्य तस्माद्‌ बुद्धिमता सदा । भवितव्यं भवत्येव जानन्नेव शतक्रतो ॥ २८ ॥ उद्यमः सर्वथा कार्यो यथापौरुषमात्मनः । मुनयोऽपि हि मुक्त्यर्थमुद्यमैकरताः सदा ॥ २९ ॥ दैवाधीनं च जानन्तो योगध्यानपरायणाः । तस्मात्सदैव कर्तव्यो व्यवहारोदितोद्यमः ॥ ३० ॥ सुखं भवतु वा मा वा दैवे का परिदेवना । विना पुरुषकारेण कदाचित्सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ३१ ॥ अन्धवत्पङ्गुवत्कामं न तथा मुदमावहेत् । कृते पुरुषकारेऽपि यदि सिद्धिर्न जायते ॥ ३२ ॥ न तत्र दूषणं तस्य दैवाधीने शरीरिणि । कार्यसिद्धिर्न सैन्येऽस्ति न मन्त्रे न च मन्त्रणे ॥ ३३ ॥ न रथे नायुधे नूनं दैवाधीना सुराधिप । बलवाञ्क्लेशमाप्नोति निर्बलः सुखमश्नुते ॥ ३४ ॥ बुद्धिमान्क्षुधितः शेते निर्बुद्धिर्भोगवान्भवेत् । कातरो जयमाप्नोति शूरो याति पराजयम् ॥ ३५ ॥ दैवाधीने तु संसारे कामं का परिदेवना । उद्यमे योजयेन्नूनं भवितव्यं सुराधिप ॥ ३६ ॥ दुःखदे सुखदे वापि तत्र तौ न विचिन्तयेत् । दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम् ॥ ३७ ॥ आत्मानं हर्षशोकाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् । धैर्यमेवावगन्तव्यं हर्षशोकोद्‌भवे बुधैः ॥ ३८ ॥ अधैर्याद्यादृशं दुःखं न तु धैर्येऽस्ति तादृशम् । दुर्लभं सहनत्वं वै समये सुखदुःखयोः ॥ ३९ ॥ हर्षशोकोद्‌भवो यत्र न भवेद्‌ बुद्धिनिश्चयात् । किं दुःखं कस्य वा दुःखं निर्गुणोऽहं सदाव्ययः ॥ ४० ॥ चतुर्विंशातिरिक्तोऽस्मि किं मे दुःखं सुखं च किम् । प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमूर्छने ॥ ४१ ॥ जरामृत्यू शरीरस्य षडूर्मिरहितः शिवः । शोकमोहौ शरीरस्य गणौ किं मेऽत्र चिन्तने ॥ ४२ ॥ शरीरं नाहमथवा तत्सम्बन्धी न चाप्यहम् । सप्तैकषोडशादिभ्यो विभिन्नोऽहं सदा सुखी ॥ ४३ ॥ प्रकृतिर्विकृतिर्नाहं किं मे दुःखं सदा पुनः । इति मत्वा सुरेश त्वं मनसा भव निर्ममः ॥ ४४ ॥ उपायः प्रथमोऽयं ते दुःखनाशे शतक्रतो । ममता परमं दुःखं निर्ममत्वं परं सुखम् ॥ ४५ ॥ सन्तोषादपरं नास्ति सुखस्थानं शचीपते । अथवा यदि न ज्ञानं ममत्वनाशने किल ॥ ४६ ॥ ततो विवेकः कर्तव्यो भवितव्ये सुराधिप । प्रारब्धकर्मणां नाशो नाभोगाल्लक्ष्यते किल ॥ ४७ ॥ यद्‌भावि तद्‌भवत्येव का चिन्ता सुखदुःखयोः । सुरैः सर्वैः सहायैर्वा बुद्ध्या वा तव सत्तम ॥ ४८ ॥ सुखं क्षयाय पुण्यस्य दुःखं पापस्य मारिष । तस्मात्सुखक्षये हर्षः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ॥ ४९ ॥ अथवा मन्त्रयित्वाद्य कुरु यत्‍नं यथाविधि । कृते यत्‍ने महाराज भवितव्यं भविष्यति ॥ ५० ॥

vyāsa uvāca gate dūte surendro'pi samāhūya surānatha | yamavāyudhanādhyakṣavaruṇānidamūcivān || 1 || mahiṣo nāma daityendro rambhaputro mahābalaḥ | varadarpamadonmatto māyāśatavicakṣaṇaḥ || 2 || tasya dūto'dya samprāptaḥ preṣitastena bhoḥ surāḥ | svargakāmena lubdhena māmuvācedṛśaṃ vacaḥ || 3 || tyaja devālayaṃ śakra yathecchaṃ vraja vāsava | sevāṃ vā kuru daityasya mahiṣasya mahātmanaḥ || 4 || dayāvāndānavendro'sau sa te vṛttiṃ vidhāsyati | nateṣu bhṛtyabhūteṣu na kupyati kadācana || 5 || nocedyuddhāya deveśa senodyogaṃ kuru svayam | gate mayi sa daityendrastvaritaḥ samupeṣyati || 6 || ityuktvā sa gato dūto dānavasya durātmanaḥ | kiṃ kartavyamataḥ kāryaṃ cintayadhvaṃ surottamāḥ || 7 || durbalo'pi na copekṣyaḥ śatrurbalavatā surāḥ | viśeṣeṇa sadodyogī balavānbaladarpitaḥ || 8 || udyamaḥ kila kartavyo yathābuddhi yathābalam | daivādhīno bhavennūnaṃ jayo vātha parājayaḥ || 9 || sandhiyogo na cātrāsti khale sandhirnirarthakaḥ | sarvathā sādhubhiḥ kāryaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ || 10 || yānamapyadhunā naiva kartavyaṃ sahasā punaḥ | prekṣakāḥ preṣaṇīyāśca śīghragāḥ supraveśakāḥ || 11 || iṅ‌gitajñāśca niḥsaṅgā niḥspṛhāḥ satyavādinaḥ | senābhiyogaṃ prasthānaṃ balasaṃkhyāṃ yathārthataḥ || 12 || vīrāṇāṃ ca parijñānaṃ kṛtvāyāntu tvarānvitāḥ | jñātvā daityapatestasya sainyasya ca balābalam || 13 || kariṣyāmi tatastūrṇaṃ yānaṃ vā durgasaṃgraham | vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ buddhimatā sadā | sahasā vihitaṃ kāryaṃ duḥkhadaṃ sarvathā bhavet || 14 || tasmādvimṛśya kartavyaṃ sukhadaṃ sarvathā budhaiḥ | nātra bhedavidhirnyāyyo dānaveṣu ca sarvathā || 15 || ekacitteṣu kārye'smiṃstasmāccārā vrajantu vai | jñātvā balābalaṃ teṣāṃ paścānnītirvicārya ca || 16 || vidheyā vidhivattajjñaisteṣu kāryapareṣu ca | anyathā vihitaṃ kāryaṃ viparītaphalapradam || 17 || sarvathā tad‌bhavennūnamajñātamauṣadhaṃ yathā | vyāsa uvāca iti sañcintya taiḥ sarvaiḥ praṇidhiṃ kāryavedinam || 18 || preṣayāmāsa devendraḥ parijñānāya pārthiva | dūtastu tvarito gatvā samāgamya surādhipam || 19 || nivedayāmāsa tadā sarvasainyabalābalam | jñātvā tad‌balamudyogaṃ turāṣāḍativismitaḥ || 20 || devānacodayattūrṇaṃ samāhūya purohitam | mantraṃ mantravidāṃ śreṣṭhaṃ cakāra tridaśeśvaraḥ || 21 || uvācāṅ‌girasaśreṣṭhaṃ samāsīnaṃ varāsane | indra uvāca bho bho devaguro vidvankiṃ kartavyaṃ vadasva naḥ || 22 || sarvajño'si samutpanne kārye tvaṃ gatiradya naḥ | dānavo mahiṣo nāma mahāvīryo madānvitaḥ || 23 || yoddhukāmaḥ samāyāti bahubhirdānavairvṛtaḥ | tatra pratikriyā kāryā tvayā mantravidādhunā || 24 || teṣāṃ śukrastathā tvaṃ me vighnahartā susaṃyataḥ | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ prāha turāsāhaṃ bṛhaspatiḥ || 25 || vicintya manasā kāmaṃ kāryasādhanatatparaḥ | gururuvāca svastho bhava surendra tvaṃ dhairyamālambya māriṣa || 26 || vyasane ca samutpanne na tyājyaṃ dhairyamāśu vai | jayājayau surādhyakṣa daivādhīnau sadaiva hi || 27 || sthātavyaṃ dhairyamālambya tasmād‌ buddhimatā sadā | bhavitavyaṃ bhavatyeva jānanneva śatakrato || 28 || udyamaḥ sarvathā kāryo yathāpauruṣamātmanaḥ | munayo'pi hi muktyarthamudyamaikaratāḥ sadā || 29 || daivādhīnaṃ ca jānanto yogadhyānaparāyaṇāḥ | tasmātsadaiva kartavyo vyavahāroditodyamaḥ || 30 || sukhaṃ bhavatu vā mā vā daive kā paridevanā | vinā puruṣakāreṇa kadācitsiddhimāpnuyāt || 31 || andhavatpaṅguvatkāmaṃ na tathā mudamāvahet | kṛte puruṣakāre'pi yadi siddhirna jāyate || 32 || na tatra dūṣaṇaṃ tasya daivādhīne śarīriṇi | kāryasiddhirna sainye'sti na mantre na ca mantraṇe || 33 || na rathe nāyudhe nūnaṃ daivādhīnā surādhipa | balavāñkleśamāpnoti nirbalaḥ sukhamaśnute || 34 || buddhimānkṣudhitaḥ śete nirbuddhirbhogavānbhavet | kātaro jayamāpnoti śūro yāti parājayam || 35 || daivādhīne tu saṃsāre kāmaṃ kā paridevanā | udyame yojayennūnaṃ bhavitavyaṃ surādhipa || 36 || duḥkhade sukhade vāpi tatra tau na vicintayet | duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam || 37 || ātmānaṃ harṣaśokābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet | dhairyamevāvagantavyaṃ harṣaśokod‌bhave budhaiḥ || 38 || adhairyādyādṛśaṃ duḥkhaṃ na tu dhairye'sti tādṛśam | durlabhaṃ sahanatvaṃ vai samaye sukhaduḥkhayoḥ || 39 || harṣaśokod‌bhavo yatra na bhaved‌ buddhiniścayāt | kiṃ duḥkhaṃ kasya vā duḥkhaṃ nirguṇo'haṃ sadāvyayaḥ || 40 || caturviṃśātirikto'smi kiṃ me duḥkhaṃ sukhaṃ ca kim | prāṇasya kṣutpipāse dve manasaḥ śokamūrchane || 41 || jarāmṛtyū śarīrasya ṣaḍūrmirahitaḥ śivaḥ | śokamohau śarīrasya gaṇau kiṃ me'tra cintane || 42 || śarīraṃ nāhamathavā tatsambandhī na cāpyaham | saptaikaṣoḍaśādibhyo vibhinno'haṃ sadā sukhī || 43 || prakṛtirvikṛtirnāhaṃ kiṃ me duḥkhaṃ sadā punaḥ | iti matvā sureśa tvaṃ manasā bhava nirmamaḥ || 44 || upāyaḥ prathamo'yaṃ te duḥkhanāśe śatakrato | mamatā paramaṃ duḥkhaṃ nirmamatvaṃ paraṃ sukham || 45 || santoṣādaparaṃ nāsti sukhasthānaṃ śacīpate | athavā yadi na jñānaṃ mamatvanāśane kila || 46 || tato vivekaḥ kartavyo bhavitavye surādhipa | prārabdhakarmaṇāṃ nāśo nābhogāllakṣyate kila || 47 || yad‌bhāvi tad‌bhavatyeva kā cintā sukhaduḥkhayoḥ | suraiḥ sarvaiḥ sahāyairvā buddhyā vā tava sattama || 48 || sukhaṃ kṣayāya puṇyasya duḥkhaṃ pāpasya māriṣa | tasmātsukhakṣaye harṣaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ || 49 || athavā mantrayitvādya kuru yat‍naṃ yathāvidhi | kṛte yat‍ne mahārāja bhavitavyaṃ bhaviṣyati || 50 ||