Chapter 8

ब्रह्मोवाच सर्गोऽयं कथितस्तात यत्पृष्टोऽहं त्वयाऽधुना । गुणानां रूपसंस्थां वै शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥ १ ॥ सत्त्वं प्रीत्यात्मकं ज्ञेयं सुखात्प्रीतिसमुद्‌भवः । आर्जवं च तथा सत्यं शौचं श्रद्धा क्षमा धृतिः ॥ २ ॥ अनुकम्पा तथा लज्जा शान्तिः सन्तोष एव च । एतैः सत्त्वप्रतीतिश्च जायते निश्चला सदा ॥ ३ ॥ श्वेतवर्णं तथा सत्त्वं धर्मे प्रीतिकरः सदा । सच्छ्रद्धोत्पादकं नित्यमसच्छ्रद्धानिवारकम् ॥ ४ ॥ सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च तथापरा । श्रद्धा तु त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥ रक्तवर्णं रजः प्रोक्तमप्रीतिकरमद्‌भुतम् । अप्रीतिर्दुःखयोगत्वाद्‌भवत्येव सुनिश्चिता ॥ ६ ॥ प्रद्वेषोऽथ तथा द्रोहो मत्सरः स्तम्भ एव च । उत्कण्ठा च तथा निद्रा श्रद्धा तत्र च राजसी ॥ ७ ॥ मानो मदस्तथा गर्वो रजसा किल जायते । प्रत्येतव्यं रजस्त्वेतैर्लक्षणैश्च विचक्षणैः ॥ ८ ॥ कृष्णवर्णं तमः प्रोक्तं मोहनं च विषादकृत् । आलस्यं च तथाऽज्ञानं निद्रा दैन्यं भयं तथा ॥ ९ ॥ विवादश्चैव कार्पण्यं कौटिल्यं रोष एव च । वैषम्यं वातिनास्तिक्यं परदोषानुदर्शनम् ॥ १० ॥ प्रत्येतव्यं तमस्त्वेतैर्लक्षणैः सर्वथा बुधैः । तामस्या श्रद्धया युक्तं परतापोपपादकम् ॥ ११ ॥ सत्त्वं प्रकाशयितव्यं नियन्तव्यं रजः सदा । संहर्तव्यं तमः कामं जनेन शुभमिच्छता ॥ १२ ॥ अन्योन्याभिभवाच्चैते विरुध्यन्ति परस्परम् । तथोऽन्योन्याश्रयाः सर्वे न तिष्ठन्ति निराश्रयाः ॥ १३ ॥ सत्त्वं न केवलं क्वापि न रजो न तमस्तथा । मिलिताश्च सदा सर्वे तेनान्योन्याश्रयाः स्मृताः ॥ १४ ॥ अन्योन्यमिथुनाच्चैव विस्तारं कथयाम्यहम् । शृणु नारद यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात् ॥ १५ ॥ सन्देहोऽत्र न कर्तव्यो ज्ञात्वेत्युक्तं मया वचः । ज्ञातं तदनुभूतं यत्परिज्ञातं फले सति ॥ १६ ॥ श्रवणाद्दर्शनाच्चैव सपद्येव महामते । संस्कारानुभवाच्चैव परिज्ञातं न जायते ॥ १७ ॥ श्रुतं तीर्थं पवित्रञ्च श्रद्धोत्पन्ना च राजसी । निर्गतस्तत्र तीर्थे वै दृष्टं चैव यथाश्रुतम् ॥ १८ ॥ स्नातस्तत्र कृतं कृत्यं दत्तं दानं च राजसम् । स्थितस्तत्र कियत्कालं रजोगुणसमावृतः ॥ १९ ॥ रागद्वेषान्न निर्मुक्तः कामक्रोधसमावृतः । पुनरेव गृहं प्राप्तो यथापूर्वं तथा स्थितः ॥ २० ॥ श्रुतं च नानुभूतं वै तेन तीर्थं मुनीश्वर । न प्राप्तं च फलं यस्मादश्रुतं विद्धि नारद ॥ २१ ॥ निष्पापत्वं बलं विद्धि तीर्थस्य मुनिसत्तम । कृषेः फलं यथा लोके निष्पन्नान्नस्य भक्षणम् ॥ २२ ॥ पापदेहविकारा ये कामक्रोधादयः परे । लोभो मोहस्तथा तृष्णा द्वेषो रागस्तथा मदः ॥ २३ ॥ असूयेर्ष्याक्षमाशान्तिः पापान्येतानि नारद । न निर्गतानि देहात्तु तावत्पापयुतो नरः ॥ २४ ॥ कृते तीर्थे यदैतानि देहान्न निर्गतानि चेत् । निष्फलः श्रम एवैकः कर्षकस्य यथा तथा ॥ २५ ॥ श्रमेणापीडितं क्षेत्रं कृष्टा भूमिः सुदुर्घटा । उप्तं बीजं महार्घं च हिता वृत्तिरुदाहृता ॥ २६ ॥ अहोरात्रं परिक्लिष्टो रक्षणार्थं फलोत्सुकः । काले सुप्तस्तु हेमन्ते वने व्याघ्रादिभिर्भृशम् ॥ २७ ॥ भक्षितं शलभैः सर्वं निराशश्च कृतः पुनः । तद्वत्तीर्थश्रमः पुत्र कष्टदो न फलप्रदः ॥ २८ ॥ सत्त्वं समुत्कटं जातं प्रवृद्धं शास्त्रदर्शनात् । वैराग्यं तत्फलं जातं तामसार्थेषु नारद ॥ २९ ॥ प्रसह्याभिभवत्येव तद्‌रजस्तमसी उभे । रजः समुत्कटं जातं प्रवृत्तं लोभयोगतः ॥ ३० ॥ तत्तथाभिभवत्येव तमःसत्त्वे तथा उभे । तमस्तथोत्कटं भूत्वा प्रवृद्धं मोहयोगतः ॥ ३१ ॥ तत्सत्त्वरजसी चोभे सङ्गम्याभिभवत्यपि । विस्तरं कथयाम्यद्य यथाभिभवतीति वै ॥ ३२ ॥ यदा सत्त्वं प्रवृद्धं वै मतिर्धर्मे स्थिता तदा । न चिन्तयति बाह्यार्थं रजस्तमःसमुद्‌भवम् ॥ ३३ ॥ अर्थं सत्त्वसमुद्‌भूतं गृह्णाति च न चान्यथा । अनायासकृतं चार्थं धर्मं यज्ञं च वाञ्छति ॥ ३४ ॥ सात्त्विकेष्वेव भोगेषु कामं वै कुरुते तदा । राजसेषु न मोक्षार्थं तामसेषु पुनः कुतः ॥ ३५ ॥ एवं जित्वा रजः पूर्वं ततश्च तमसो जयः । सत्त्वं च केवलं पुत्र तदा भवति निर्मलम् ॥ ३६ ॥ यदा रजः प्रवृद्धं वै त्यक्त्वा धर्मान् सनातनान् । अन्यथाकुरुते धर्माच्छ्रद्धां प्राप्य तु राजसीम् ॥ ३७ ॥ राजसादर्थसंवृद्धिस्तथा भोगस्तु राजसः । सत्त्वं विनिर्गतं तेन तमसश्चापि निग्रहः ॥ ३८ ॥ यदा तमो विवृद्धं स्यादुत्कटं सम्बभूव ह । तदा वेदे न विश्वासो धर्मशास्त्रे तथैव च ॥ ३९ ॥ श्रद्धां च तामसीं प्राप्य करोति च धनात्ययम् । द्रोहं सर्वत्र कुरुते न शान्तिमधिगच्छति ॥ ४० ॥ जित्वा सत्त्वं रजश्चैव क्रोधनो दुर्मतिः शठः । वर्तते कामचारेण भावेषु विततेषु च ॥ ४१ ॥ एकं सत्त्वं न भवति रजश्चैकं तमस्तथा । सहैवाश्रित्य वर्तन्ते गुणा मिथुनधर्मिणः ॥ ४२ ॥ रजो विना न सत्त्वं स्याद्‌रजः सत्त्वं विना क्वचित् । तमो विना न चैवैते वर्तन्ते पुरुषर्षभ ॥ ४३ ॥ तमस्ताभ्यां विहीनं तु केवलं न कदाचन । सर्वे मिथुनधर्माणो गुणाः कार्यान्तरेषु वै ॥ ४४ ॥ अन्योन्यसंश्रिताः सर्वे तिष्ठन्ति न वियोजिताः । अन्योन्यजनकाश्चैव यतः प्रसवधर्मिणः ॥ ४५ ॥ सत्त्वं कदाचिच्च रजस्तमसी जनयत्युत । कदाचित्तु रजः सत्त्वतमसी जनयत्यपि ॥ ४६ ॥ कदाचित्तु तमः सत्त्वरजसी जनयत्युभे । जनयन्त्येवमन्योन्यं मृत्पिण्डश्च घटं यथा ॥ ४७ ॥ बुद्धिस्थास्ते गुणाः कामान्बोधयन्ति परस्परम् । देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयो यथा ॥ ४८ ॥ यथा स्त्रीपुरुषश्चैव मिथुनौ च परस्परम् । तथा गुणाः समायान्ति युग्मभावं परस्परम् ॥ ४९ ॥ रजसो मिथुने सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुने रजः । उभे ते सत्त्वरजसी तमसो मिथुने विदुः ॥ ५० ॥ नारद उवाच इत्येतत्कथितं पित्रा गुणरूपमनुत्तमम् । श्रुत्वाप्येतत्स एवाहं ततोऽपृच्छं पितामहम् ॥ ५१ ॥

brahmovāca sargo'yaṃ kathitastāta yatpṛṣṭo'haṃ tvayā'dhunā | guṇānāṃ rūpasaṃsthāṃ vai śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ || 1 || sattvaṃ prītyātmakaṃ jñeyaṃ sukhātprītisamud‌bhavaḥ | ārjavaṃ ca tathā satyaṃ śaucaṃ śraddhā kṣamā dhṛtiḥ || 2 || anukampā tathā lajjā śāntiḥ santoṣa eva ca | etaiḥ sattvapratītiśca jāyate niścalā sadā || 3 || śvetavarṇaṃ tathā sattvaṃ dharme prītikaraḥ sadā | sacchraddhotpādakaṃ nityamasacchraddhānivārakam || 4 || sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca tathāparā | śraddhā tu trividhā proktā munibhistattvadarśibhiḥ || 5 || raktavarṇaṃ rajaḥ proktamaprītikaramad‌bhutam | aprītirduḥkhayogatvād‌bhavatyeva suniścitā || 6 || pradveṣo'tha tathā droho matsaraḥ stambha eva ca | utkaṇṭhā ca tathā nidrā śraddhā tatra ca rājasī || 7 || māno madastathā garvo rajasā kila jāyate | pratyetavyaṃ rajastvetairlakṣaṇaiśca vicakṣaṇaiḥ || 8 || kṛṣṇavarṇaṃ tamaḥ proktaṃ mohanaṃ ca viṣādakṛt | ālasyaṃ ca tathā'jñānaṃ nidrā dainyaṃ bhayaṃ tathā || 9 || vivādaścaiva kārpaṇyaṃ kauṭilyaṃ roṣa eva ca | vaiṣamyaṃ vātināstikyaṃ paradoṣānudarśanam || 10 || pratyetavyaṃ tamastvetairlakṣaṇaiḥ sarvathā budhaiḥ | tāmasyā śraddhayā yuktaṃ paratāpopapādakam || 11 || sattvaṃ prakāśayitavyaṃ niyantavyaṃ rajaḥ sadā | saṃhartavyaṃ tamaḥ kāmaṃ janena śubhamicchatā || 12 || anyonyābhibhavāccaite virudhyanti parasparam | tatho'nyonyāśrayāḥ sarve na tiṣṭhanti nirāśrayāḥ || 13 || sattvaṃ na kevalaṃ kvāpi na rajo na tamastathā | militāśca sadā sarve tenānyonyāśrayāḥ smṛtāḥ || 14 || anyonyamithunāccaiva vistāraṃ kathayāmyaham | śṛṇu nārada yajjñātvā mucyate bhavabandhanāt || 15 || sandeho'tra na kartavyo jñātvetyuktaṃ mayā vacaḥ | jñātaṃ tadanubhūtaṃ yatparijñātaṃ phale sati || 16 || śravaṇāddarśanāccaiva sapadyeva mahāmate | saṃskārānubhavāccaiva parijñātaṃ na jāyate || 17 || śrutaṃ tīrthaṃ pavitrañca śraddhotpannā ca rājasī | nirgatastatra tīrthe vai dṛṣṭaṃ caiva yathāśrutam || 18 || snātastatra kṛtaṃ kṛtyaṃ dattaṃ dānaṃ ca rājasam | sthitastatra kiyatkālaṃ rajoguṇasamāvṛtaḥ || 19 || rāgadveṣānna nirmuktaḥ kāmakrodhasamāvṛtaḥ | punareva gṛhaṃ prāpto yathāpūrvaṃ tathā sthitaḥ || 20 || śrutaṃ ca nānubhūtaṃ vai tena tīrthaṃ munīśvara | na prāptaṃ ca phalaṃ yasmādaśrutaṃ viddhi nārada || 21 || niṣpāpatvaṃ balaṃ viddhi tīrthasya munisattama | kṛṣeḥ phalaṃ yathā loke niṣpannānnasya bhakṣaṇam || 22 || pāpadehavikārā ye kāmakrodhādayaḥ pare | lobho mohastathā tṛṣṇā dveṣo rāgastathā madaḥ || 23 || asūyerṣyākṣamāśāntiḥ pāpānyetāni nārada | na nirgatāni dehāttu tāvatpāpayuto naraḥ || 24 || kṛte tīrthe yadaitāni dehānna nirgatāni cet | niṣphalaḥ śrama evaikaḥ karṣakasya yathā tathā || 25 || śrameṇāpīḍitaṃ kṣetraṃ kṛṣṭā bhūmiḥ sudurghaṭā | uptaṃ bījaṃ mahārghaṃ ca hitā vṛttirudāhṛtā || 26 || ahorātraṃ parikliṣṭo rakṣaṇārthaṃ phalotsukaḥ | kāle suptastu hemante vane vyāghrādibhirbhṛśam || 27 || bhakṣitaṃ śalabhaiḥ sarvaṃ nirāśaśca kṛtaḥ punaḥ | tadvattīrthaśramaḥ putra kaṣṭado na phalapradaḥ || 28 || sattvaṃ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛddhaṃ śāstradarśanāt | vairāgyaṃ tatphalaṃ jātaṃ tāmasārtheṣu nārada || 29 || prasahyābhibhavatyeva tad‌rajastamasī ubhe | rajaḥ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛttaṃ lobhayogataḥ || 30 || tattathābhibhavatyeva tamaḥsattve tathā ubhe | tamastathotkaṭaṃ bhūtvā pravṛddhaṃ mohayogataḥ || 31 || tatsattvarajasī cobhe saṅgamyābhibhavatyapi | vistaraṃ kathayāmyadya yathābhibhavatīti vai || 32 || yadā sattvaṃ pravṛddhaṃ vai matirdharme sthitā tadā | na cintayati bāhyārthaṃ rajastamaḥsamud‌bhavam || 33 || arthaṃ sattvasamud‌bhūtaṃ gṛhṇāti ca na cānyathā | anāyāsakṛtaṃ cārthaṃ dharmaṃ yajñaṃ ca vāñchati || 34 || sāttvikeṣveva bhogeṣu kāmaṃ vai kurute tadā | rājaseṣu na mokṣārthaṃ tāmaseṣu punaḥ kutaḥ || 35 || evaṃ jitvā rajaḥ pūrvaṃ tataśca tamaso jayaḥ | sattvaṃ ca kevalaṃ putra tadā bhavati nirmalam || 36 || yadā rajaḥ pravṛddhaṃ vai tyaktvā dharmān sanātanān | anyathākurute dharmācchraddhāṃ prāpya tu rājasīm || 37 || rājasādarthasaṃvṛddhistathā bhogastu rājasaḥ | sattvaṃ vinirgataṃ tena tamasaścāpi nigrahaḥ || 38 || yadā tamo vivṛddhaṃ syādutkaṭaṃ sambabhūva ha | tadā vede na viśvāso dharmaśāstre tathaiva ca || 39 || śraddhāṃ ca tāmasīṃ prāpya karoti ca dhanātyayam | drohaṃ sarvatra kurute na śāntimadhigacchati || 40 || jitvā sattvaṃ rajaścaiva krodhano durmatiḥ śaṭhaḥ | vartate kāmacāreṇa bhāveṣu vitateṣu ca || 41 || ekaṃ sattvaṃ na bhavati rajaścaikaṃ tamastathā | sahaivāśritya vartante guṇā mithunadharmiṇaḥ || 42 || rajo vinā na sattvaṃ syād‌rajaḥ sattvaṃ vinā kvacit | tamo vinā na caivaite vartante puruṣarṣabha || 43 || tamastābhyāṃ vihīnaṃ tu kevalaṃ na kadācana | sarve mithunadharmāṇo guṇāḥ kāryāntareṣu vai || 44 || anyonyasaṃśritāḥ sarve tiṣṭhanti na viyojitāḥ | anyonyajanakāścaiva yataḥ prasavadharmiṇaḥ || 45 || sattvaṃ kadācicca rajastamasī janayatyuta | kadācittu rajaḥ sattvatamasī janayatyapi || 46 || kadācittu tamaḥ sattvarajasī janayatyubhe | janayantyevamanyonyaṃ mṛtpiṇḍaśca ghaṭaṃ yathā || 47 || buddhisthāste guṇāḥ kāmānbodhayanti parasparam | devadattaviṣṇumitrayajñadattādayo yathā || 48 || yathā strīpuruṣaścaiva mithunau ca parasparam | tathā guṇāḥ samāyānti yugmabhāvaṃ parasparam || 49 || rajaso mithune sattvaṃ sattvasya mithune rajaḥ | ubhe te sattvarajasī tamaso mithune viduḥ || 50 || nārada uvāca ityetatkathitaṃ pitrā guṇarūpamanuttamam | śrutvāpyetatsa evāhaṃ tato'pṛcchaṃ pitāmaham || 51 ||