Chapter 27

व्यास उवाच हतौ तौ दानवौ दृष्ट्वा हतशेषाश्च सैनिकाः । पलायनं ततः कृत्वा जग्मुः सर्वे नृपं प्रति ॥ १ ॥ भिन्नाङ्गा विशिखैः केचित्केचिच्छिन्नकरास्तथा । रुधिरस्रावदेहाश्च रुदन्तोऽभिययुः पुरे ॥ २ ॥ गत्वा दैत्यपतिं सर्वे चक्रुर्बुम्बारवं मुहुः । रक्ष रक्ष महाराज भक्षयत्यद्य कालिका ॥ ३ ॥ तया हतौ महावीरौ चण्डमुण्डौ सुरार्दनौ । भक्षिताः सैनिकाः सर्वे वयं भग्ना भयातुराः ॥ ४ ॥ भीतिदञ्च रणस्थानं कृतं कालिकया प्रभो । पातितैर्गजवीराश्वैर्दासेरकपदातिभिः ॥ ५ ॥ शोणितौघवहा कुल्या कृता मांसातिकर्दमा । केशशैवलिनी भग्नरथचक्रविराजिता ॥ ६ ॥ छिन्नबाह्वादिमत्स्याढ्या शीर्षतुम्बीफलान्विता । भयदा कातराणां वै सुराणां मोदवर्धिनी ॥ ७ ॥ कुलं रक्ष महाराज पातालं गच्छ सत्वरम् । क्रुद्धा देवी क्षयं सद्यः करिष्यति न संशयः ॥ ८ ॥ सिंहोऽपि भक्षयत्याजौ दानवान्दनुजेश्वर । तथैव कालिका देवी हन्ति बाणैरनेकधा ॥ ९ ॥ तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मरणाय मृषा मतिम् । करोषि सहितो भ्रात्रा शुम्भेन कुपिताशयः ॥ १० ॥ किं करिष्यति नार्येषा क्रूरा कुलविनाशिनी । यस्या हेतोर्महाराज हन्तुमिच्छसि बान्धवान् ॥ ११ ॥ दैवाधीनौ महाराज लोके जयपराजयौ । अल्पार्थाय महद्दुःखं बुद्धिमान्न प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥ चित्रं पश्य विधेः कर्म यदधीनं जगत् प्रभो । निहता राक्षसाः सर्वे स्त्रिया पश्यैकयानया ॥ १३ ॥ जेता त्वं लोकपालानां सैन्ययुक्तो हि साम्प्रतम् । एका प्रार्थयते बाला युद्धायेति सुसम्भ्रमः ॥ १४ ॥ पुरा त्वया तपस्तप्तं पुष्करे देवतायने । वरदानाय सम्प्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १५ ॥ धात्रोक्तस्त्वं महाराज वरं वरय सुव्रत । तदा त्वयामरत्वं च प्रार्थितं ब्रह्मणः किल ॥ १६ ॥ देवदैत्यमनुष्येभ्यो न भवेन्मरणं मम । सर्पकिन्नरयक्षेभ्यः पुंल्लिङ्गवाचकादपि ॥ १७ ॥ तस्मात्त्वां हन्तुकामैषा प्राप्ता योषिद्वरा प्रभो । युद्धं मा कुरु राजेन्द्र विचार्यैवं धियाधुना ॥ १८ ॥ देवी ह्येषा महामाया प्रकृतिः परमा मता । कल्पान्तकाले राजेन्द्र सर्वसंहारकारिणी ॥ १९ ॥ उत्पादयित्री लोकानां देवानामीश्वरी शुभा । त्रिगुणा तामसी देवी सर्वशक्तिसमन्विता ॥ २० ॥ अजय्या चाक्षया नित्या सर्वज्ञा च सदोदिता । वेदमाता च गायत्री सन्ध्या सर्वसुरालया ॥ २१ ॥ निर्गुणा सगुणा सिद्धा सर्वसिद्धिप्रदाव्यया । आनन्दानन्ददा गौरी देवानामभयप्रदा ॥ २२ ॥ एवं ज्ञात्वा महाराज वैरभावं त्यजानया । शरणं व्रज राजेन्द्र देवी त्वां पालयिष्यति ॥ २३ ॥ आज्ञाकरो भवैतस्याः सञ्जीवय निजं कुलम् । हतशेषाश्च ये दैत्यास्ते भवन्तु चिरायुषः ॥ २४ ॥ व्यास उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भः सुरबलार्दनः । उवाच वचनं तथ्यं वीरवर्यगुणान्वितम् ॥ २५ ॥ शुम्भ उवाच मौनं कुर्वन्तु भो मन्दा यूयं भग्ना रणाजिरात् । शीघ्रं गच्छत पातालं जीविताशा बलीयसी ॥ २६ ॥ दैवाधीनं जगत्सर्वं का चिन्तात्र जये मम । देवास्तथैव ब्रह्माद्या दैवाधीना वयं यथा ॥ २७ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रोऽयं यमोऽग्निर्वरुणस्तथा । सूर्यश्चन्द्रस्तथा शक्रः सर्वे दैववशाः किल ॥ २८ ॥ का चिन्ता तर्हि मे मन्दा यद्‌भावि तद्‌भविष्यति । उद्यमस्तादृशो भूयाद्यादृशी भवितव्यता ॥ २९ ॥ सर्वथैव विचार्यैव न शोचन्ति बुधाः क्वचित् । स्वधर्मं न त्यजन्तीह ज्ञानिनो मरणाद्‌भयात् ॥ ३० ॥ सुखं दुःखं तथैवायुर्जीवितं मरणं नृणाम् । काले भवति सम्प्राप्ते सर्वथा दैवनिर्मितम् ॥ ३१ ॥ ब्रह्मा पतति काले स्वे विष्णुश्च पार्वतीपतिः । नाशं गच्छन्त्यायुषोऽन्ते सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ३२ ॥ तथाहमपि कालस्य वशगः सर्वथाधुना । नाशं जयं वा गन्तास्मि स्वधर्मपरिपालनात् ॥ ३३ ॥ आहूतोऽप्यनया कामं युद्धायाबलया किल । कथं पलायनपरो जीवेयं शरदां शतम् ॥ ३४ ॥ करिष्याम्यद्य संग्रामं यद्‌भावि तद्‌भवत्विह । जयो वा मरणं वापि स्वीकरोमि यथा तथा ॥ ३५ ॥ दैवं मिथ्येति विद्वांसो वदन्त्युद्यमवादिनः । युक्तियुक्तं वचस्तेषां ये जानन्त्यभिभाषितम् ॥ ३६ ॥ उद्यमेन विना कामं न सिध्यन्ति मनोरथाः । कातरा एव जल्पन्ति यद्‌भाव्यं तद्‌भविष्यति ॥ ३७ ॥ अदृष्टं बलवन्मूढाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । प्रमाणं तस्य सत्त्वे किमदृश्यं दृश्यते कथम् ॥ ३८ ॥ अदृष्टं क्त्वापि दृष्टं स्यादेषा मूर्खविभीषिका । अवलम्बं विनैवैषा दुःखे चित्तस्य धारणा ॥ ३९ ॥ चक्रीसमीपे संविष्टा संस्थिता पिष्टकारिणी । उद्यमेन विना पिष्टं न भवत्येव सर्वथा ॥ ४० ॥ उद्यमे च कृते कार्यं सिद्धिं यात्येव सर्वथा । कदाचित्तस्य न्यूनत्वे कार्यं नैव भवेदपि ॥ ४१ ॥ देशं कालञ्च विज्ञाय स्वबलं शत्रुजं बलम् । कृतं कार्यं भवत्येव बृहस्पतिवचो यथा ॥ ४२ ॥ व्यास उवाच इति निश्चित्य दैत्येन्द्रो रक्तबीजं महासुरम् । प्रेषयामास संग्रामे सैन्येन महताऽऽवृतम् ॥ ४३ ॥ शुम्भ उवाच रक्तबीज महाबाहो गच्छ त्वं समराङ्गणे । कुरु युद्धं महाभाग यथा ते बलमाहितम् ॥ ४४ ॥ रक्तबीज उवाच महाराज न ते कार्या चिन्ता स्वल्पतरापि वा । अहमेनां हनिष्यामि करिष्यामि वशे तव ॥ ४५ ॥ पश्य मे युद्धचातुर्यं क्वेयं बाला सुरप्रिया । दासीं तेऽहं करिष्यामि जित्वेमां समरे बलात् ॥ ४६ ॥ व्यास उवाच इत्याभाष्य कुरुश्रेष्ठ रक्तबीजो महासुरः । जगाम रथमारुह्य स्वसैन्यपरिवारितः ॥ ४७ ॥ हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैश्च परिवेष्टितः । निर्जगाम रथारूढो देवीं शैलोपरिस्थिताम् ॥ ४८ ॥ तमागतं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् । भयदं सर्वदैत्यानां देवानां मोदवर्धनम् ॥ ४९ ॥ श्रुत्वा शङ्खस्वनं चोग्रं रक्तबीजोऽतिवेगवान् । गत्वा समीपे चामुण्डां बभाषे वचनं मृदु ॥ ५० ॥ रक्तबीज उवाच बाले किं मां भीषयसि मत्वा त्वं कातरं किल । शङ्खनादेन तन्वङ्‌गि वेत्सि किं धूम्रलोचनम् ॥ ५१ ॥ रक्तबीजोऽस्मि नाम्नाहं त्वत्सकाशमिहागतः । युद्धेच्छा चेत्पिकालापे सज्जा भव भयं न मे ॥ ५२ ॥ पश्याद्य मे बलं कान्ते दृष्टा ये कातरास्त्वया । नाहं पङ्क्तिगतस्तेषां कुरु युद्धं यथेच्छसि ॥ ५३ ॥ वृद्धाश्च सेविताः पूर्वं नीतिशास्त्रं श्रुतं त्वया । पतितं चार्थविज्ञानं विद्वद्‌गोष्ठी कृताथ वा ॥ ५४ ॥ साहित्यतन्त्रविज्ञानं चेदस्ति तव सुन्दरि । शृणु मे वचनं पथ्यं तथ्यं प्रमितिबृंहितम् ॥ ५५ ॥ रसानाञ्च नवानां वै द्वावेव मुख्यतां गतौ । शृङ्गारकः शान्तिरसो विद्वज्जनसभासु च ॥ ५६ ॥ तयोः शृङ्गार एवादौ नृपभावे प्रतिष्ठितः । विष्णुर्लक्ष्म्या सहास्ते वै सावित्र्या चतुराननः ॥ ५७ ॥ शच्येन्द्रः शैलसुतया शङ्करः सह शेरते । वल्ल्या वृक्षो मृगो मृग्या कपोत्या च कपोतकः ॥ ५८ ॥ एवं सर्वे प्राणभृतः संयोगरसिका भृशम् । अप्राप्तभोगविभवा ये चान्ये कातरा नराः ॥ ५९ ॥ भवन्ति यतयस्ते वै मूढा दैवेन वञ्चिताः । असंसाररसज्ञास्ते वञ्चिता वञ्चनापरैः ॥ ६० ॥ मधुरालापनिपुणै रताः शान्तिरसे हि ते । क्व ज्ञानं क्व च वैराग्यं वर्तमाने मनोभवे ॥ ६१ ॥ लोभे क्रोधे च दुर्धर्षे मोहे मतिविनाशके । तस्मात्त्वमपि कल्याणि कुरु कान्तं मनोहरम् ॥ ६२ ॥ शुम्भं सुराणां जेतारं निशुम्भं वा महाबलम् । व्यास उवाच इत्युक्त्वा रक्तबीजोऽसौ विरराम पुरःस्थितः । श्रुत्वा जहास चामुण्डा कालिका चाम्बिका तथा ॥ ६३ ॥

vyāsa uvāca hatau tau dānavau dṛṣṭvā hataśeṣāśca sainikāḥ | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagmuḥ sarve nṛpaṃ prati || 1 || bhinnāṅgā viśikhaiḥ kecitkecicchinnakarāstathā | rudhirasrāvadehāśca rudanto'bhiyayuḥ pure || 2 || gatvā daityapatiṃ sarve cakrurbumbāravaṃ muhuḥ | rakṣa rakṣa mahārāja bhakṣayatyadya kālikā || 3 || tayā hatau mahāvīrau caṇḍamuṇḍau surārdanau | bhakṣitāḥ sainikāḥ sarve vayaṃ bhagnā bhayāturāḥ || 4 || bhītidañca raṇasthānaṃ kṛtaṃ kālikayā prabho | pātitairgajavīrāśvairdāserakapadātibhiḥ || 5 || śoṇitaughavahā kulyā kṛtā māṃsātikardamā | keśaśaivalinī bhagnarathacakravirājitā || 6 || chinnabāhvādimatsyāḍhyā śīrṣatumbīphalānvitā | bhayadā kātarāṇāṃ vai surāṇāṃ modavardhinī || 7 || kulaṃ rakṣa mahārāja pātālaṃ gaccha satvaram | kruddhā devī kṣayaṃ sadyaḥ kariṣyati na saṃśayaḥ || 8 || siṃho'pi bhakṣayatyājau dānavāndanujeśvara | tathaiva kālikā devī hanti bāṇairanekadhā || 9 || tasmāttvamapi rājendra maraṇāya mṛṣā matim | karoṣi sahito bhrātrā śumbhena kupitāśayaḥ || 10 || kiṃ kariṣyati nāryeṣā krūrā kulavināśinī | yasyā hetormahārāja hantumicchasi bāndhavān || 11 || daivādhīnau mahārāja loke jayaparājayau | alpārthāya mahadduḥkhaṃ buddhimānna prakalpayet || 12 || citraṃ paśya vidheḥ karma yadadhīnaṃ jagat prabho | nihatā rākṣasāḥ sarve striyā paśyaikayānayā || 13 || jetā tvaṃ lokapālānāṃ sainyayukto hi sāmpratam | ekā prārthayate bālā yuddhāyeti susambhramaḥ || 14 || purā tvayā tapastaptaṃ puṣkare devatāyane | varadānāya samprāpto brahmā lokapitāmahaḥ || 15 || dhātroktastvaṃ mahārāja varaṃ varaya suvrata | tadā tvayāmaratvaṃ ca prārthitaṃ brahmaṇaḥ kila || 16 || devadaityamanuṣyebhyo na bhavenmaraṇaṃ mama | sarpakinnarayakṣebhyaḥ puṃlliṅgavācakādapi || 17 || tasmāttvāṃ hantukāmaiṣā prāptā yoṣidvarā prabho | yuddhaṃ mā kuru rājendra vicāryaivaṃ dhiyādhunā || 18 || devī hyeṣā mahāmāyā prakṛtiḥ paramā matā | kalpāntakāle rājendra sarvasaṃhārakāriṇī || 19 || utpādayitrī lokānāṃ devānāmīśvarī śubhā | triguṇā tāmasī devī sarvaśaktisamanvitā || 20 || ajayyā cākṣayā nityā sarvajñā ca sadoditā | vedamātā ca gāyatrī sandhyā sarvasurālayā || 21 || nirguṇā saguṇā siddhā sarvasiddhipradāvyayā | ānandānandadā gaurī devānāmabhayapradā || 22 || evaṃ jñātvā mahārāja vairabhāvaṃ tyajānayā | śaraṇaṃ vraja rājendra devī tvāṃ pālayiṣyati || 23 || ājñākaro bhavaitasyāḥ sañjīvaya nijaṃ kulam | hataśeṣāśca ye daityāste bhavantu cirāyuṣaḥ || 24 || vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbhaḥ surabalārdanaḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ vīravaryaguṇānvitam || 25 || śumbha uvāca maunaṃ kurvantu bho mandā yūyaṃ bhagnā raṇājirāt | śīghraṃ gacchata pātālaṃ jīvitāśā balīyasī || 26 || daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ kā cintātra jaye mama | devāstathaiva brahmādyā daivādhīnā vayaṃ yathā || 27 || brahmā viṣṇuśca rudro'yaṃ yamo'gnirvaruṇastathā | sūryaścandrastathā śakraḥ sarve daivavaśāḥ kila || 28 || kā cintā tarhi me mandā yad‌bhāvi tad‌bhaviṣyati | udyamastādṛśo bhūyādyādṛśī bhavitavyatā || 29 || sarvathaiva vicāryaiva na śocanti budhāḥ kvacit | svadharmaṃ na tyajantīha jñānino maraṇād‌bhayāt || 30 || sukhaṃ duḥkhaṃ tathaivāyurjīvitaṃ maraṇaṃ nṛṇām | kāle bhavati samprāpte sarvathā daivanirmitam || 31 || brahmā patati kāle sve viṣṇuśca pārvatīpatiḥ | nāśaṃ gacchantyāyuṣo'nte sarve devāḥ savāsavāḥ || 32 || tathāhamapi kālasya vaśagaḥ sarvathādhunā | nāśaṃ jayaṃ vā gantāsmi svadharmaparipālanāt || 33 || āhūto'pyanayā kāmaṃ yuddhāyābalayā kila | kathaṃ palāyanaparo jīveyaṃ śaradāṃ śatam || 34 || kariṣyāmyadya saṃgrāmaṃ yad‌bhāvi tad‌bhavatviha | jayo vā maraṇaṃ vāpi svīkaromi yathā tathā || 35 || daivaṃ mithyeti vidvāṃso vadantyudyamavādinaḥ | yuktiyuktaṃ vacasteṣāṃ ye jānantyabhibhāṣitam || 36 || udyamena vinā kāmaṃ na sidhyanti manorathāḥ | kātarā eva jalpanti yad‌bhāvyaṃ tad‌bhaviṣyati || 37 || adṛṣṭaṃ balavanmūḍhāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | pramāṇaṃ tasya sattve kimadṛśyaṃ dṛśyate katham || 38 || adṛṣṭaṃ ktvāpi dṛṣṭaṃ syādeṣā mūrkhavibhīṣikā | avalambaṃ vinaivaiṣā duḥkhe cittasya dhāraṇā || 39 || cakrīsamīpe saṃviṣṭā saṃsthitā piṣṭakāriṇī | udyamena vinā piṣṭaṃ na bhavatyeva sarvathā || 40 || udyame ca kṛte kāryaṃ siddhiṃ yātyeva sarvathā | kadācittasya nyūnatve kāryaṃ naiva bhavedapi || 41 || deśaṃ kālañca vijñāya svabalaṃ śatrujaṃ balam | kṛtaṃ kāryaṃ bhavatyeva bṛhaspativaco yathā || 42 || vyāsa uvāca iti niścitya daityendro raktabījaṃ mahāsuram | preṣayāmāsa saṃgrāme sainyena mahatā''vṛtam || 43 || śumbha uvāca raktabīja mahābāho gaccha tvaṃ samarāṅgaṇe | kuru yuddhaṃ mahābhāga yathā te balamāhitam || 44 || raktabīja uvāca mahārāja na te kāryā cintā svalpatarāpi vā | ahamenāṃ haniṣyāmi kariṣyāmi vaśe tava || 45 || paśya me yuddhacāturyaṃ kveyaṃ bālā surapriyā | dāsīṃ te'haṃ kariṣyāmi jitvemāṃ samare balāt || 46 || vyāsa uvāca ityābhāṣya kuruśreṣṭha raktabījo mahāsuraḥ | jagāma rathamāruhya svasainyaparivāritaḥ || 47 || hastyaśvarathapādātavṛndaiśca pariveṣṭitaḥ | nirjagāma rathārūḍho devīṃ śailoparisthitām || 48 || tamāgataṃ samālokya devī śaṅkhamavādayat | bhayadaṃ sarvadaityānāṃ devānāṃ modavardhanam || 49 || śrutvā śaṅkhasvanaṃ cograṃ raktabījo'tivegavān | gatvā samīpe cāmuṇḍāṃ babhāṣe vacanaṃ mṛdu || 50 || raktabīja uvāca bāle kiṃ māṃ bhīṣayasi matvā tvaṃ kātaraṃ kila | śaṅkhanādena tanvaṅ‌gi vetsi kiṃ dhūmralocanam || 51 || raktabījo'smi nāmnāhaṃ tvatsakāśamihāgataḥ | yuddhecchā cetpikālāpe sajjā bhava bhayaṃ na me || 52 || paśyādya me balaṃ kānte dṛṣṭā ye kātarāstvayā | nāhaṃ paṅktigatasteṣāṃ kuru yuddhaṃ yathecchasi || 53 || vṛddhāśca sevitāḥ pūrvaṃ nītiśāstraṃ śrutaṃ tvayā | patitaṃ cārthavijñānaṃ vidvad‌goṣṭhī kṛtātha vā || 54 || sāhityatantravijñānaṃ cedasti tava sundari | śṛṇu me vacanaṃ pathyaṃ tathyaṃ pramitibṛṃhitam || 55 || rasānāñca navānāṃ vai dvāveva mukhyatāṃ gatau | śṛṅgārakaḥ śāntiraso vidvajjanasabhāsu ca || 56 || tayoḥ śṛṅgāra evādau nṛpabhāve pratiṣṭhitaḥ | viṣṇurlakṣmyā sahāste vai sāvitryā caturānanaḥ || 57 || śacyendraḥ śailasutayā śaṅkaraḥ saha śerate | vallyā vṛkṣo mṛgo mṛgyā kapotyā ca kapotakaḥ || 58 || evaṃ sarve prāṇabhṛtaḥ saṃyogarasikā bhṛśam | aprāptabhogavibhavā ye cānye kātarā narāḥ || 59 || bhavanti yatayaste vai mūḍhā daivena vañcitāḥ | asaṃsārarasajñāste vañcitā vañcanāparaiḥ || 60 || madhurālāpanipuṇai ratāḥ śāntirase hi te | kva jñānaṃ kva ca vairāgyaṃ vartamāne manobhave || 61 || lobhe krodhe ca durdharṣe mohe mativināśake | tasmāttvamapi kalyāṇi kuru kāntaṃ manoharam || 62 || śumbhaṃ surāṇāṃ jetāraṃ niśumbhaṃ vā mahābalam | vyāsa uvāca ityuktvā raktabījo'sau virarāma puraḥsthitaḥ | śrutvā jahāsa cāmuṇḍā kālikā cāmbikā tathā || 63 ||