Chapter 14

व्यास उवाच दुर्मुखं निहतं श्रुत्वा महिषः क्रोधमूर्च्छितः । उवाच दानवान्सर्वान्किं जातमिति चासकृत् ॥ १ ॥ निहतौ दानवौ शूरौ रणे दुर्मुखबाष्कलौ । तन्व्या तत्परमाश्चर्यं पश्यन्तु दैवचेष्टितम् ॥ २ ॥ कालो हि बलवान्कर्ता सततं सुखदुःखयोः । नराणां परतन्त्राणां पुण्यपापानुयोगतः ॥ ३ ॥ निहतौ दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमतः परम् । ब्रुवन्तु मिलिताः सर्वे यद्युक्तं कार्यसङ्कटे ॥ ४ ॥ व्यास उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्र महिषेऽतिबलान्विते । चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथः ॥ ५ ॥ राजन्नहं हनिष्यामि का चिन्ता स्त्रीविहिंसने । इत्युक्त्वा स्वबलैर्युक्तः प्रययौ रथसंयुतः ॥ ६ ॥ द्वितीयं पार्ष्णिरक्षं तु कृत्वा ताम्रं महाबलम् । महता सैन्यघोषेण पूरयन्गगनं दिशः ॥ ७ ॥ तमागच्छन्तमालोक्य देवी भगवती शिवा । चकार शङ्खज्याघोषं घण्टानादं महाद्‌भुतम् ॥ ८ ॥ तत्रसुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारयः । किमेतदिति भाषन्तो दुद्रुवुर्भयकम्पिताः ॥ ९ ॥ चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् । उवाचातीव संकुद्धः किं भयं वः समागतम् ॥ १० ॥ अद्यैवाहं हनिष्यामि बाणैर्बालां मदोन्नताम् । तिष्ठन्त्वत्र भयं त्यक्त्वा दैत्याः समरमूर्धनि ॥ ११ ॥ इत्युक्त्वा दानवश्रेष्ठश्चापपाणिर्बलान्वितः । आगत्य सङ्गरे देवीमित्युवाच गतव्यथः ॥ १२ ॥ किं गर्जसि विशालाक्षि भीषयन्तीतरान्नरान् । नाहं बिभेमि तन्वङ्‌गि श्रुत्वा तेऽद्य विचेष्टितम् ॥ १३ ॥ स्त्रीवधे दूषणं ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसम्भवम् । उपेक्षां कुरुते चित्तं मदीयं वामलोचने ॥ १४ ॥ स्त्रीणां युद्धं कटाक्षैश्च तथा हावैश्च सुन्दरि । न शस्त्रैर्विहितं क्वापि त्वादृशीनां कदाचन ॥ १५ ॥ पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भवादृशीनां देहेषु दुनोति मालतीदलम् ॥ १६ ॥ धिग्जन्म मानुषे लोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम् । लालितोऽयं प्रियो देहः कृन्तनीयः शितैः शरैः ॥ १७ ॥ तैलाभ्यङ्गैः पुष्पवातैस्तथा मिष्टान्नभोजनैः । पोषितोऽयं प्रियो देहो घातनीयः परेषुभिः ॥ १८ ॥ देहं छित्त्वासिधाराभिर्धनभृज्जायते नरः । धिग्धनं दुःखदं पूर्वं पश्चात्किं सुखदं भवेत् ॥ १९ ॥ त्वमप्यज्ञैव वामोरु युद्धमाकाङ्क्षसे यतः । सुखं सम्भोगजं त्यक्त्वा कं गुणं वेत्सि सङ्गरे ॥ २० ॥ खड्गपातं गदाघातं भेदनञ्ज शिलीमुखैः । मरणान्ते तु संस्कारो गोमायुमुखकर्षणम् ॥ २१ ॥ तस्यैव कविभिर्धूर्तैः कृतं चातीव शंसनम् । रणे मृतानां स्वःप्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवलः ॥ २२ ॥ तस्माद्‌ गच्छ वरारोहे यत्र ते रमते मनः । भज वा भूपतिं नाथं हयारिं सुरमर्दनम् ॥ २३ ॥ व्यास उवाच एवं ब्रुवाणं तं दैत्यं प्रोवाच जगदम्बिका । किं मृषा भाषसे मूढ बुद्धिमानिव पण्डितः ॥ २४ ॥ नीतिशास्त्रं न जानासि विद्यां चान्वीक्षिकीं तथा । न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते ॥ २५ ॥ मूर्खसेवापरो यस्मात्तस्मात्त्वं मूर्ख एव हि । राजधर्मं न जानासि किं ब्रवीषि ममाग्रतः ॥ २६ ॥ संग्रामे महिषं हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यशःस्तम्भं स्थिरं कृत्वा गमिष्यामि यथासुखम् ॥ २७ ॥ देवानां दुःखदातारं दानवं मदगर्वितम् । हनिष्येऽहं दुराचारं युद्धं कुरु स्थिरो भव ॥ २८ ॥ जीवितेच्छास्ति चेन्मूढ महिषस्य तथा तव । तदा गच्छन्तु पातालं दानवाः सर्व एव ते ॥ २९ ॥ मुमूर्षा यदि वश्चित्ते युद्धं कुर्वन्तु सत्वराः । सर्वानेव वधिष्यामि निश्चयोऽयं ममाधुना ॥ ३० ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दानवो बलदर्पितः । मुमोच बाणवृष्टिं तां घनवृष्टिमिवापराम् ॥ ३१ ॥ चिच्छेद तस्य सा बाणान्स्वबाणैर्निशितैस्तदा । जघान तं तथा घोरैराशीविषसमैः शरैः ॥ ३२ ॥ युद्धं परस्परं तत्र बभूव विस्मयप्रदम् । गदया घातयामास तं रथाज्जगदम्बिका ॥ ३३ ॥ मूर्च्छां प्राप स दुष्टात्मा गदयाभिहतो भृशम् । मुहूर्तद्वयमात्रं तु रथोपस्थ इवाचलः ॥ ३४ ॥ तं तथा मूर्च्छितं दृष्ट्वा ताम्रः परबलार्दनः । आजगाम रणे योद्धुं चण्डिकां प्रति चापलात् ॥ ३५ ॥ आगच्छन्तं तु तं वीक्ष्य हसन्ती प्राह चण्डिका । एह्येहि दानवश्रेष्ठ यमलोकं नयाम्यहम् ॥ ३६ ॥ किं भवद्‌भिः समायातैरबलैश्च गतायुषैः । महिषः किं गृहे मूढः करोति जीवनोद्यमम् ॥ ३७ ॥ किं भवद्‌भिर्हतैर्मन्दैर्ममापि विफलः श्रमः । अहते महिषे पापे सुरशत्रौ दुरात्मनि ॥ ३८ ॥ तस्माद्यूयं गृहं गत्वा महिषं प्रेषयन्त्विह । पश्येन्मां सोऽपि मन्दात्मा यादृशीं तादृशीं स्थिताम् ॥ ३९ ॥ ताम्रस्तद्वचनं श्रुत्वा बाणवृष्टिं चकार ह । चण्डिकां प्रति कोपेन कर्णाकृष्टशरासनः ॥ ४० ॥ भगवत्यपि ताम्राक्षी समाकृष्य शरासनम् । बाणान्मुमोच तरसा हन्तुकामा सुराहितम् ॥ ४१ ॥ चिक्षुराख्योऽपिबलवान्मूर्च्छां त्यक्त्वोत्थितः पुनः । गृहीत्वा सशरं चापं तस्थौ तत्सम्मुखः क्षणात् ॥ ४२ ॥ चिक्षुराख्यश्च ताम्रश्च द्वावप्यतिबलोत्कटौ । युयुधाते महावीरौ सह देव्या रणाङ्गणे ॥ ४३ ॥ कुपिता च महामाया ववर्ष शरसन्ततिम् । चकार दानवान् सर्वान् बाणक्षततनुच्छदान् ॥ ४४ ॥ असुराः क्रोधसम्मूढा बभूवुः शरताडिताः । चिक्षिपुः शरजालानि देवीं प्रति रुषान्विताः ॥ ४५ ॥ बभुस्ते राक्षसास्तत्र किंशुका इव पुष्पिणः । शिलीमुखक्षताः सर्वे वसन्ते च वने रणे ॥ ४६ ॥ बभूव तुमुलं युद्धं ताम्रेण सह संयुगे । विस्मयं परमं जग्मुर्देवा ये प्रेक्षकाः स्थिताः ॥ ४७ ॥ ताम्रो मुसलमादाय लोहजं दारुणं दृढम् । जघान मस्तके सिंहं जहास च ननर्द च ॥ ४८ ॥ नर्दमानं तदा तं तु दृष्ट्वा देवी रुषान्विता । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद सत्वरा ॥ ४९ ॥ छिन्ने शिरसि ताम्रस्तु विशीर्षो मुसली बली । बभ्राम क्षणमात्रं तु पपात रणमस्तके ॥ ५० ॥ पतितं ताम्रमालोक्य चिक्षुराख्यो महाबलः । खड्गमादाय तरसा दुद्राव चण्डिकां प्रति ॥ ५१ ॥ भगवत्यपि तं दृष्ट्वा खड्गपाणिमुपागतम् । दानवं पञ्चभिर्बाणैर्जघान तरसा रणे ॥ ५२ ॥ एकेन पातितं खड्गं द्वितीयेन तु तत्करः । कण्ठाच्च मस्तकं तस्य कृन्तितं चापरैः शरैः ॥ ५३ ॥ एवं तौ निहतौ कूरौ राक्षसौ रणदुर्मदौ । भग्नं सैन्यं तयोस्तूर्णं दिक्षु सन्त्रस्तमानसम् ॥ ५४ ॥ देवाश्च मुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तौ निहतौ रणे । पुष्पवृष्टिं मुदा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः ॥ ५५ ॥ ऋषयो देवगन्धर्वा वेतालाः सिद्धचारणाः । ऊचुस्ते जय देवीति चाम्बिकेति पुनः पुनः ॥ ५६ ॥

vyāsa uvāca durmukhaṃ nihataṃ śrutvā mahiṣaḥ krodhamūrcchitaḥ | uvāca dānavānsarvānkiṃ jātamiti cāsakṛt || 1 || nihatau dānavau śūrau raṇe durmukhabāṣkalau | tanvyā tatparamāścaryaṃ paśyantu daivaceṣṭitam || 2 || kālo hi balavānkartā satataṃ sukhaduḥkhayoḥ | narāṇāṃ paratantrāṇāṃ puṇyapāpānuyogataḥ || 3 || nihatau dānavaśreṣṭhau kiṃ kartavyamataḥ param | bruvantu militāḥ sarve yadyuktaṃ kāryasaṅkaṭe || 4 || vyāsa uvāca evaṃ bruvati rājendra mahiṣe'tibalānvite | cikṣurākhyastu senānīstamuvāca mahārathaḥ || 5 || rājannahaṃ haniṣyāmi kā cintā strīvihiṃsane | ityuktvā svabalairyuktaḥ prayayau rathasaṃyutaḥ || 6 || dvitīyaṃ pārṣṇirakṣaṃ tu kṛtvā tāmraṃ mahābalam | mahatā sainyaghoṣeṇa pūrayangaganaṃ diśaḥ || 7 || tamāgacchantamālokya devī bhagavatī śivā | cakāra śaṅkhajyāghoṣaṃ ghaṇṭānādaṃ mahād‌bhutam || 8 || tatrasustena śabdena te ca sarve surārayaḥ | kimetaditi bhāṣanto dudruvurbhayakampitāḥ || 9 || cikṣurākhyastu tāndṛṣṭvā palāyanaparāyaṇān | uvācātīva saṃkuddhaḥ kiṃ bhayaṃ vaḥ samāgatam || 10 || adyaivāhaṃ haniṣyāmi bāṇairbālāṃ madonnatām | tiṣṭhantvatra bhayaṃ tyaktvā daityāḥ samaramūrdhani || 11 || ityuktvā dānavaśreṣṭhaścāpapāṇirbalānvitaḥ | āgatya saṅgare devīmityuvāca gatavyathaḥ || 12 || kiṃ garjasi viśālākṣi bhīṣayantītarānnarān | nāhaṃ bibhemi tanvaṅ‌gi śrutvā te'dya viceṣṭitam || 13 || strīvadhe dūṣaṇaṃ jñātvā tathaivākīrtisambhavam | upekṣāṃ kurute cittaṃ madīyaṃ vāmalocane || 14 || strīṇāṃ yuddhaṃ kaṭākṣaiśca tathā hāvaiśca sundari | na śastrairvihitaṃ kvāpi tvādṛśīnāṃ kadācana || 15 || puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ | bhavādṛśīnāṃ deheṣu dunoti mālatīdalam || 16 || dhigjanma mānuṣe loke kṣātradharmānujīvinām | lālito'yaṃ priyo dehaḥ kṛntanīyaḥ śitaiḥ śaraiḥ || 17 || tailābhyaṅgaiḥ puṣpavātaistathā miṣṭānnabhojanaiḥ | poṣito'yaṃ priyo deho ghātanīyaḥ pareṣubhiḥ || 18 || dehaṃ chittvāsidhārābhirdhanabhṛjjāyate naraḥ | dhigdhanaṃ duḥkhadaṃ pūrvaṃ paścātkiṃ sukhadaṃ bhavet || 19 || tvamapyajñaiva vāmoru yuddhamākāṅkṣase yataḥ | sukhaṃ sambhogajaṃ tyaktvā kaṃ guṇaṃ vetsi saṅgare || 20 || khaḍgapātaṃ gadāghātaṃ bhedanañja śilīmukhaiḥ | maraṇānte tu saṃskāro gomāyumukhakarṣaṇam || 21 || tasyaiva kavibhirdhūrtaiḥ kṛtaṃ cātīva śaṃsanam | raṇe mṛtānāṃ svaḥprāptirarthavādo'sti kevalaḥ || 22 || tasmād‌ gaccha varārohe yatra te ramate manaḥ | bhaja vā bhūpatiṃ nāthaṃ hayāriṃ suramardanam || 23 || vyāsa uvāca evaṃ bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ provāca jagadambikā | kiṃ mṛṣā bhāṣase mūḍha buddhimāniva paṇḍitaḥ || 24 || nītiśāstraṃ na jānāsi vidyāṃ cānvīkṣikīṃ tathā | na sevitāstvayā vṛddhā na dharme matirasti te || 25 || mūrkhasevāparo yasmāttasmāttvaṃ mūrkha eva hi | rājadharmaṃ na jānāsi kiṃ bravīṣi mamāgrataḥ || 26 || saṃgrāme mahiṣaṃ hatvā kṛtvā rudhirakardamam | yaśaḥstambhaṃ sthiraṃ kṛtvā gamiṣyāmi yathāsukham || 27 || devānāṃ duḥkhadātāraṃ dānavaṃ madagarvitam | haniṣye'haṃ durācāraṃ yuddhaṃ kuru sthiro bhava || 28 || jīvitecchāsti cenmūḍha mahiṣasya tathā tava | tadā gacchantu pātālaṃ dānavāḥ sarva eva te || 29 || mumūrṣā yadi vaścitte yuddhaṃ kurvantu satvarāḥ | sarvāneva vadhiṣyāmi niścayo'yaṃ mamādhunā || 30 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasyā dānavo baladarpitaḥ | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tāṃ ghanavṛṣṭimivāparām || 31 || ciccheda tasya sā bāṇānsvabāṇairniśitaistadā | jaghāna taṃ tathā ghorairāśīviṣasamaiḥ śaraiḥ || 32 || yuddhaṃ parasparaṃ tatra babhūva vismayapradam | gadayā ghātayāmāsa taṃ rathājjagadambikā || 33 || mūrcchāṃ prāpa sa duṣṭātmā gadayābhihato bhṛśam | muhūrtadvayamātraṃ tu rathopastha ivācalaḥ || 34 || taṃ tathā mūrcchitaṃ dṛṣṭvā tāmraḥ parabalārdanaḥ | ājagāma raṇe yoddhuṃ caṇḍikāṃ prati cāpalāt || 35 || āgacchantaṃ tu taṃ vīkṣya hasantī prāha caṇḍikā | ehyehi dānavaśreṣṭha yamalokaṃ nayāmyaham || 36 || kiṃ bhavad‌bhiḥ samāyātairabalaiśca gatāyuṣaiḥ | mahiṣaḥ kiṃ gṛhe mūḍhaḥ karoti jīvanodyamam || 37 || kiṃ bhavad‌bhirhatairmandairmamāpi viphalaḥ śramaḥ | ahate mahiṣe pāpe suraśatrau durātmani || 38 || tasmādyūyaṃ gṛhaṃ gatvā mahiṣaṃ preṣayantviha | paśyenmāṃ so'pi mandātmā yādṛśīṃ tādṛśīṃ sthitām || 39 || tāmrastadvacanaṃ śrutvā bāṇavṛṣṭiṃ cakāra ha | caṇḍikāṃ prati kopena karṇākṛṣṭaśarāsanaḥ || 40 || bhagavatyapi tāmrākṣī samākṛṣya śarāsanam | bāṇānmumoca tarasā hantukāmā surāhitam || 41 || cikṣurākhyo'pibalavānmūrcchāṃ tyaktvotthitaḥ punaḥ | gṛhītvā saśaraṃ cāpaṃ tasthau tatsammukhaḥ kṣaṇāt || 42 || cikṣurākhyaśca tāmraśca dvāvapyatibalotkaṭau | yuyudhāte mahāvīrau saha devyā raṇāṅgaṇe || 43 || kupitā ca mahāmāyā vavarṣa śarasantatim | cakāra dānavān sarvān bāṇakṣatatanucchadān || 44 || asurāḥ krodhasammūḍhā babhūvuḥ śaratāḍitāḥ | cikṣipuḥ śarajālāni devīṃ prati ruṣānvitāḥ || 45 || babhuste rākṣasāstatra kiṃśukā iva puṣpiṇaḥ | śilīmukhakṣatāḥ sarve vasante ca vane raṇe || 46 || babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tāmreṇa saha saṃyuge | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevā ye prekṣakāḥ sthitāḥ || 47 || tāmro musalamādāya lohajaṃ dāruṇaṃ dṛḍham | jaghāna mastake siṃhaṃ jahāsa ca nanarda ca || 48 || nardamānaṃ tadā taṃ tu dṛṣṭvā devī ruṣānvitā | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda satvarā || 49 || chinne śirasi tāmrastu viśīrṣo musalī balī | babhrāma kṣaṇamātraṃ tu papāta raṇamastake || 50 || patitaṃ tāmramālokya cikṣurākhyo mahābalaḥ | khaḍgamādāya tarasā dudrāva caṇḍikāṃ prati || 51 || bhagavatyapi taṃ dṛṣṭvā khaḍgapāṇimupāgatam | dānavaṃ pañcabhirbāṇairjaghāna tarasā raṇe || 52 || ekena pātitaṃ khaḍgaṃ dvitīyena tu tatkaraḥ | kaṇṭhācca mastakaṃ tasya kṛntitaṃ cāparaiḥ śaraiḥ || 53 || evaṃ tau nihatau kūrau rākṣasau raṇadurmadau | bhagnaṃ sainyaṃ tayostūrṇaṃ dikṣu santrastamānasam || 54 || devāśca muditāḥ sarve dṛṣṭvā tau nihatau raṇe | puṣpavṛṣṭiṃ mudā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ || 55 || ṛṣayo devagandharvā vetālāḥ siddhacāraṇāḥ | ūcuste jaya devīti cāmbiketi punaḥ punaḥ || 56 ||