Chapter 19

व्यास उवाच अथ प्रमुदिताः सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । महिषं निहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ॥ १ ॥ देवा ऊचुः ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरिदं महेशः शक्त्या तवैव हरते ननु चान्तकाले ॥ ईशा न तेऽपि च भवन्ति तया विहीना- स्तस्मात्त्वमेव जगतः स्थितिनाशकर्त्री ॥ २ ॥ कीर्तिर्मतिः स्मृतिगती करुणा दया त्वं श्रद्धा धृतिश्च वसुधा कमलाजपा च । पुष्टिः कलाथ विजया गिरिजा जया त्वं तुष्टिः प्रमा त्वमसि बुद्धिरुमा रमा च ॥ ३ ॥ विद्या क्षमा जगति कान्तिरपीह मेधा सर्वं त्वमेव विदिता भुवनत्रयेऽस्मिन् । आभिर्विना तव तु शक्तिभिराशु कर्तुं को वा क्षमः सकललोकनिवासभूमे ॥ ४ ॥ त्वं धारणा ननु न चेदसि कूर्मनागौ धर्तुं क्षमौ कथमिलामपि तौ भवेताम् । पृथ्वी न चेत्त्वमसि वा गगने कथं स्था- स्यत्येतदम्ब निखिलं बहुभारयुक्तम् ॥ ५ ॥ ये वा स्तुवन्ति मनुजा अमरान्विमूढा मायागुणैस्तव चतुर्मुखविष्णुरुद्रान् । शुभ्रांशुवह्नियमवायुगणेशमुख्यान् किं त्वामृते जननि ते प्रभवन्ति कार्ये ॥ ६ ॥ ये जुह्वति प्रविततेऽल्पधियोऽम्ब यज्ञे वह्नौ सुरान्समधिकृत्य हविः समृद्धम् । स्वाहा न चेत्त्वमसि ते कथमापुरद्धा त्वामेव किं न हि यजन्ति ततो हि मूढाः ॥ ७ ॥ भोगप्रदासि भवतीह चराचराणां स्वांशैर्ददासि खलु जीवनमेव नित्यम् । स्वीयान्सुराञ्जननि पोषयसीह यद्व- त्तद्वत्परानपि च पालयसीति हेतोः ॥ ८ ॥ मातः स्वयंविरचितान्विपिने विनोदा- द्वन्ध्यान्पलाशरहितांश्च कटूंश्च वृक्षान् । नोच्छेदयन्ति पुरुषा निपुणाः कथञ्चि- त्तस्मात्त्वमप्यतितरां परिपासि दैत्यान् ॥ ९ ॥ यत्त्वं तु हंसि रणमूर्ध्नि शरैरराती- न्देवाङ्गनासुरतकेलिमतीन्विदित्वा । देहान्तरेऽपि करुणारसमाददाना तत्ते चरित्रमिदमीप्सितपूरणाय ॥ १० ॥ चित्रं त्वमी यदसुभी रहिता न सन्ति त्वच्चिन्तितेन दनुजाः प्रथितप्रभावाः । येषां कृते जननि देहनिबन्धनं ते क्रीडारसस्तव न चान्यतरोऽत्र हेतुः ॥ ११ ॥ प्राप्ते कलावहह दुष्टतरे च काले न त्वां भजन्ति मनुजा ननु वञ्चितास्ते । धूर्तैः पुराणचतुरैर्हरिशङ्कराणां सेवापराश्च विहितास्तव निर्मितानाम् ॥ १२ ॥ ज्ञात्वा सुरांस्तव वशानसुरार्दितांश्च ये वै भजन्ति भुवि भावयुता विभग्नान् । धृत्वा करे सुविमलं खलु दीपकं ते कूपे पतन्ति मनुजा विजलेऽतिघोरे ॥ १३ ॥ विद्या त्वमेव सुखदासुखदाप्यविद्या मातस्त्वमेव जननार्तिहरा नराणाम् । मोक्षार्थिभिस्तु कलिता किल मन्दधीभि- र्नाराधिता जननि भोगपरैस्तथाज्ञैः ॥ १४ ॥ ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं शरण्यं पादाम्बुजं तव भजन्ति सुरास्तथान्ये । तद्वै न येऽल्पमतयो मनसा भजन्ति भ्रान्ताः पतन्ति सततं भवसागरे ते ॥ १५ ॥ चण्डि त्वदङ्‌घ्रिजलजोत्थरजःप्रसादै- र्ब्रह्मा करोति सकलं भुवनं भवादौ । शौरिश्च पाति खलु संहरते हरस्तु त्वां सेवते न मनुजस्त्विह दुर्भगोऽसौ ॥ १६ ॥ वाग्देवता त्वमसि देवि सुरासुराणां वक्तुं न तेऽमरवराः प्रभवन्ति शक्ताः । त्वं चेन्मुखे वससि नैव यदैव तेषां यस्माद्‌भवन्ति मनुजा न हि तद्विहीनाः ॥ १७ ॥ शप्तो हरिस्तु भृगुणा कुपितेन कामं मीनो बभूव कमठः खलु सूकरस्तु । पश्चान्नृसिंह इति यश्छलकृद्धरायां तान्सेवतां जननि मृत्युभयं न किं स्यात् ॥ १८ ॥ शम्भोः पपात भुवि लिङ्गमिदं प्रसिद्धं शापेन तेन च भृगोर्विपिने गतस्य । तं ये नरा भुवि भजन्ति कपालिनं तु तेषां सुखं कथमिहापि परत्र मातः ॥ १९ ॥ योऽभूद्‌ गजाननगणाधिपतिर्महेशा- त्तं ये भजन्ति मनुजा वितथप्रपन्नाः । जानन्ति ते न सकलार्थफलप्रदात्रीं त्वां देवि विश्वजननीं सुखसेवनीयाम् ॥ २० ॥ चित्रं त्वयारिजनतापि दयार्द्रभावा- द्धत्वा रणे शितशरैर्गमिता द्युलोकम् । नोचेत्स्वकर्मनिचिते निरये नितान्तं दुःखातिदुःखगतिमापदमापतेत्सा ॥ २१ ॥ ब्रह्मा हरश्च हरिरप्युत गर्वभावा- ज्जानन्ति तेऽपि विबुधा न तव प्रभावम् । केऽन्ये भवन्ति मनुजा विदितुं समर्थाः सम्मोहितास्तव गुणैरमितप्रभावैः ॥ २२ ॥ क्लिश्यन्ति तेऽपि मुनयस्तव दुर्विभाव्यं पादाम्बुजं न हि भजन्ति विमूढचित्ताः । सूर्याग्निसेवनपराः परमार्थतत्त्वं ज्ञातं न तैः श्रुतिशतैरपि वेदसारम् ॥ २३ ॥ मन्ये गुणास्तव भुवि प्रथितप्रभावाः कुर्वन्ति ये हि विमुखान्ननु भक्तिभावात् । लोकान्स्वबुद्धिरचितैर्विविधागमैश्च विष्ण्वीशभास्करगणेशपरान्विधाय ॥ २४ ॥ कुर्वन्ति ये तव पदाद्विमुखान्नराग्र्या- न्स्वोक्तागमैर्हरिहरार्चनभक्तियोगैः । तेषां न कुप्यसि दयां कुरुषेऽम्बिके त्वं तान्मोहमन्त्रनिपुणान्प्रथयस्यलं च ॥ २५ ॥ तुर्ये युगे भवति चातिबलं गुणस्य तुर्यस्य तेन मथितान्यसदागमानि । त्वां गोपयन्ति निपुणाः कवयः कलौ वै त्वत्कल्पितान्सुरगणानपि संस्तुवन्ति ॥ २६ ॥ ध्यायन्ति मुक्तिफलदां भुवि योगसिद्धां विद्यां पराञ्च मुनयोऽतिविशुद्धसत्त्वाः । ते नाप्नुवन्ति जननीजठरे तु दुःखं धन्यास्त एव मनुजास्त्वयि ये विलीनाः ॥ २७ ॥ चिच्छक्तिरस्ति परमात्मनि येन सोऽपि व्यक्तो जगत्सु विदितो भवकृत्यकर्ता । कोऽन्यस्त्वया विरहितः प्रभवत्यमुष्मिन् कर्तुं विहर्तुमपि सञ्चलितुं स्वशक्त्या ॥ २८ ॥ तत्त्वानि चिद्विरहितानि जगद्विधातुं किं वा क्षमाणि जगदम्ब यतो जडानि । किं चेन्द्रियाणि गुणकर्मयुतानि सन्ति देवि त्वया विरहितानि फलं प्रदातुम् ॥ २९ ॥ देवा मखेष्वपि हुतं मुनिभिः स्वभागं गृह्णीयुरम्ब विधिवत्प्रतिपादितं किम् । स्वाहा न चेत्त्वमसि तत्र निमित्तभूता तस्मात्त्वमेव ननु पालयसीव विश्वम् ॥ ३० ॥ सर्वं त्वयेदमखिलं विहितं भवादौ त्वं पासि वै हरिहरप्रमुखान्दिगीशान् । कालेऽत्सि विश्वमपि ते चरितं भवाद्यं जानन्ति नैव मनुजाः क्व नु मन्दभाग्याः ॥ ३१ ॥ हत्वासुरं महिषरूपधरं महोग्रं मातस्त्वया सुरगणः किल रक्षितोऽयम् । कां ते स्तुतिं जननि मन्दधियो विदामो वेदा गतिं तव यथार्थतया न जग्मुः ॥ ३२ ॥ कार्यं कृतं जगति नो यदसौ दुरात्मा वैरी हतो भुवनकण्टकदुर्विभाव्यः । कीर्तिः कृता ननु जगत्सु कृपा विधेया- प्यस्मांश्च पाहि जननि प्रथितप्रभावे ॥ ३३ ॥ व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी तानुवाच मृदुस्वरा । अन्यत्कार्यं च दुःसाध्यं ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ ३४ ॥ यदा यदा हि देवानां कार्यं स्यादतिदुर्घटम् । स्मर्तव्याहं तदा शीघ्रं नाशयिष्यामि चापदम् ॥ ३५ ॥ देवा ऊचुः सर्वं कृतं त्वया देवि कार्यं नः खलु साम्प्रतम् । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः ॥ ३६ ॥ स्मरिष्यामो यथा तेऽम्ब सदैव पदपङ्कजम् । तथा कुरु जगन्मातर्भक्तिं त्वय्यप्यचञ्चलाम् ॥ ३७ ॥ अपराधसहस्राणि मातैव सहते सदा । इति ज्ञात्वा जगद्योनिं न भजन्ते कुतो जनाः ॥ ३८ ॥ द्वौ सुपर्णो तु देहेऽस्मिंस्तयोः सख्यं निरन्तरम् । नान्यः सखा तृतीयोऽस्ति योऽपराधं सहेत हि ॥ ३९ ॥ तस्माज्जीवः सखायं त्वां हित्वा किं नु करिष्यति । पापात्मा मन्दभाग्योऽसौ सुरमानुषयोनिषु ॥ ४० ॥ प्राप्य देहं सुदुष्प्रापं न स्मरेत्त्वां नराधमः । मनसा कर्मणा वाचा ब्रूमः सत्यं पुनः पुनः ॥ ४१ ॥ सुखे वाप्यथवा दुःखे त्वं नः शरणमद्‌भुतम् । पाहि नः सततं देवि सर्वैस्तव वरायुधैः ॥ ४२ ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वत्पादाम्बुजरेणुतः । व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी तत्रैवान्तरधीयत । विस्मयं परमं जग्मुर्देवास्तां वीक्ष्य निर्गताम् ॥ ४३ ॥

vyāsa uvāca atha pramuditāḥ sarve devā indrapurogamāḥ | mahiṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvurjagadambikām || 1 || devā ūcuḥ brahmā sṛjatyavati viṣṇuridaṃ maheśaḥ śaktyā tavaiva harate nanu cāntakāle || īśā na te'pi ca bhavanti tayā vihīnā- stasmāttvameva jagataḥ sthitināśakartrī || 2 || kīrtirmatiḥ smṛtigatī karuṇā dayā tvaṃ śraddhā dhṛtiśca vasudhā kamalājapā ca | puṣṭiḥ kalātha vijayā girijā jayā tvaṃ tuṣṭiḥ pramā tvamasi buddhirumā ramā ca || 3 || vidyā kṣamā jagati kāntirapīha medhā sarvaṃ tvameva viditā bhuvanatraye'smin | ābhirvinā tava tu śaktibhirāśu kartuṃ ko vā kṣamaḥ sakalalokanivāsabhūme || 4 || tvaṃ dhāraṇā nanu na cedasi kūrmanāgau dhartuṃ kṣamau kathamilāmapi tau bhavetām | pṛthvī na cettvamasi vā gagane kathaṃ sthā- syatyetadamba nikhilaṃ bahubhārayuktam || 5 || ye vā stuvanti manujā amarānvimūḍhā māyāguṇaistava caturmukhaviṣṇurudrān | śubhrāṃśuvahniyamavāyugaṇeśamukhyān kiṃ tvāmṛte janani te prabhavanti kārye || 6 || ye juhvati pravitate'lpadhiyo'mba yajñe vahnau surānsamadhikṛtya haviḥ samṛddham | svāhā na cettvamasi te kathamāpuraddhā tvāmeva kiṃ na hi yajanti tato hi mūḍhāḥ || 7 || bhogapradāsi bhavatīha carācarāṇāṃ svāṃśairdadāsi khalu jīvanameva nityam | svīyānsurāñjanani poṣayasīha yadva- ttadvatparānapi ca pālayasīti hetoḥ || 8 || mātaḥ svayaṃviracitānvipine vinodā- dvandhyānpalāśarahitāṃśca kaṭūṃśca vṛkṣān | nocchedayanti puruṣā nipuṇāḥ kathañci- ttasmāttvamapyatitarāṃ paripāsi daityān || 9 || yattvaṃ tu haṃsi raṇamūrdhni śarairarātī- ndevāṅganāsuratakelimatīnviditvā | dehāntare'pi karuṇārasamādadānā tatte caritramidamīpsitapūraṇāya || 10 || citraṃ tvamī yadasubhī rahitā na santi tvaccintitena danujāḥ prathitaprabhāvāḥ | yeṣāṃ kṛte janani dehanibandhanaṃ te krīḍārasastava na cānyataro'tra hetuḥ || 11 || prāpte kalāvahaha duṣṭatare ca kāle na tvāṃ bhajanti manujā nanu vañcitāste | dhūrtaiḥ purāṇacaturairhariśaṅkarāṇāṃ sevāparāśca vihitāstava nirmitānām || 12 || jñātvā surāṃstava vaśānasurārditāṃśca ye vai bhajanti bhuvi bhāvayutā vibhagnān | dhṛtvā kare suvimalaṃ khalu dīpakaṃ te kūpe patanti manujā vijale'tighore || 13 || vidyā tvameva sukhadāsukhadāpyavidyā mātastvameva jananārtiharā narāṇām | mokṣārthibhistu kalitā kila mandadhībhi- rnārādhitā janani bhogaparaistathājñaiḥ || 14 || brahmā haraśca harirapyaniśaṃ śaraṇyaṃ pādāmbujaṃ tava bhajanti surāstathānye | tadvai na ye'lpamatayo manasā bhajanti bhrāntāḥ patanti satataṃ bhavasāgare te || 15 || caṇḍi tvadaṅ‌ghrijalajottharajaḥprasādai- rbrahmā karoti sakalaṃ bhuvanaṃ bhavādau | śauriśca pāti khalu saṃharate harastu tvāṃ sevate na manujastviha durbhago'sau || 16 || vāgdevatā tvamasi devi surāsurāṇāṃ vaktuṃ na te'maravarāḥ prabhavanti śaktāḥ | tvaṃ cenmukhe vasasi naiva yadaiva teṣāṃ yasmād‌bhavanti manujā na hi tadvihīnāḥ || 17 || śapto haristu bhṛguṇā kupitena kāmaṃ mīno babhūva kamaṭhaḥ khalu sūkarastu | paścānnṛsiṃha iti yaśchalakṛddharāyāṃ tānsevatāṃ janani mṛtyubhayaṃ na kiṃ syāt || 18 || śambhoḥ papāta bhuvi liṅgamidaṃ prasiddhaṃ śāpena tena ca bhṛgorvipine gatasya | taṃ ye narā bhuvi bhajanti kapālinaṃ tu teṣāṃ sukhaṃ kathamihāpi paratra mātaḥ || 19 || yo'bhūd‌ gajānanagaṇādhipatirmaheśā- ttaṃ ye bhajanti manujā vitathaprapannāḥ | jānanti te na sakalārthaphalapradātrīṃ tvāṃ devi viśvajananīṃ sukhasevanīyām || 20 || citraṃ tvayārijanatāpi dayārdrabhāvā- ddhatvā raṇe śitaśarairgamitā dyulokam | nocetsvakarmanicite niraye nitāntaṃ duḥkhātiduḥkhagatimāpadamāpatetsā || 21 || brahmā haraśca harirapyuta garvabhāvā- jjānanti te'pi vibudhā na tava prabhāvam | ke'nye bhavanti manujā vidituṃ samarthāḥ sammohitāstava guṇairamitaprabhāvaiḥ || 22 || kliśyanti te'pi munayastava durvibhāvyaṃ pādāmbujaṃ na hi bhajanti vimūḍhacittāḥ | sūryāgnisevanaparāḥ paramārthatattvaṃ jñātaṃ na taiḥ śrutiśatairapi vedasāram || 23 || manye guṇāstava bhuvi prathitaprabhāvāḥ kurvanti ye hi vimukhānnanu bhaktibhāvāt | lokānsvabuddhiracitairvividhāgamaiśca viṣṇvīśabhāskaragaṇeśaparānvidhāya || 24 || kurvanti ye tava padādvimukhānnarāgryā- nsvoktāgamairhariharārcanabhaktiyogaiḥ | teṣāṃ na kupyasi dayāṃ kuruṣe'mbike tvaṃ tānmohamantranipuṇānprathayasyalaṃ ca || 25 || turye yuge bhavati cātibalaṃ guṇasya turyasya tena mathitānyasadāgamāni | tvāṃ gopayanti nipuṇāḥ kavayaḥ kalau vai tvatkalpitānsuragaṇānapi saṃstuvanti || 26 || dhyāyanti muktiphaladāṃ bhuvi yogasiddhāṃ vidyāṃ parāñca munayo'tiviśuddhasattvāḥ | te nāpnuvanti jananījaṭhare tu duḥkhaṃ dhanyāsta eva manujāstvayi ye vilīnāḥ || 27 || cicchaktirasti paramātmani yena so'pi vyakto jagatsu vidito bhavakṛtyakartā | ko'nyastvayā virahitaḥ prabhavatyamuṣmin kartuṃ vihartumapi sañcalituṃ svaśaktyā || 28 || tattvāni cidvirahitāni jagadvidhātuṃ kiṃ vā kṣamāṇi jagadamba yato jaḍāni | kiṃ cendriyāṇi guṇakarmayutāni santi devi tvayā virahitāni phalaṃ pradātum || 29 || devā makheṣvapi hutaṃ munibhiḥ svabhāgaṃ gṛhṇīyuramba vidhivatpratipāditaṃ kim | svāhā na cettvamasi tatra nimittabhūtā tasmāttvameva nanu pālayasīva viśvam || 30 || sarvaṃ tvayedamakhilaṃ vihitaṃ bhavādau tvaṃ pāsi vai hariharapramukhāndigīśān | kāle'tsi viśvamapi te caritaṃ bhavādyaṃ jānanti naiva manujāḥ kva nu mandabhāgyāḥ || 31 || hatvāsuraṃ mahiṣarūpadharaṃ mahograṃ mātastvayā suragaṇaḥ kila rakṣito'yam | kāṃ te stutiṃ janani mandadhiyo vidāmo vedā gatiṃ tava yathārthatayā na jagmuḥ || 32 || kāryaṃ kṛtaṃ jagati no yadasau durātmā vairī hato bhuvanakaṇṭakadurvibhāvyaḥ | kīrtiḥ kṛtā nanu jagatsu kṛpā vidheyā- pyasmāṃśca pāhi janani prathitaprabhāve || 33 || vyāsa uvāca evaṃ stutā surairdevī tānuvāca mṛdusvarā | anyatkāryaṃ ca duḥsādhyaṃ bruvantu surasattamāḥ || 34 || yadā yadā hi devānāṃ kāryaṃ syādatidurghaṭam | smartavyāhaṃ tadā śīghraṃ nāśayiṣyāmi cāpadam || 35 || devā ūcuḥ sarvaṃ kṛtaṃ tvayā devi kāryaṃ naḥ khalu sāmpratam | yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ || 36 || smariṣyāmo yathā te'mba sadaiva padapaṅkajam | tathā kuru jaganmātarbhaktiṃ tvayyapyacañcalām || 37 || aparādhasahasrāṇi mātaiva sahate sadā | iti jñātvā jagadyoniṃ na bhajante kuto janāḥ || 38 || dvau suparṇo tu dehe'smiṃstayoḥ sakhyaṃ nirantaram | nānyaḥ sakhā tṛtīyo'sti yo'parādhaṃ saheta hi || 39 || tasmājjīvaḥ sakhāyaṃ tvāṃ hitvā kiṃ nu kariṣyati | pāpātmā mandabhāgyo'sau suramānuṣayoniṣu || 40 || prāpya dehaṃ suduṣprāpaṃ na smarettvāṃ narādhamaḥ | manasā karmaṇā vācā brūmaḥ satyaṃ punaḥ punaḥ || 41 || sukhe vāpyathavā duḥkhe tvaṃ naḥ śaraṇamad‌bhutam | pāhi naḥ satataṃ devi sarvaistava varāyudhaiḥ || 42 || anyathā śaraṇaṃ nāsti tvatpādāmbujareṇutaḥ | vyāsa uvāca evaṃ stutā surairdevī tatraivāntaradhīyata | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāstāṃ vīkṣya nirgatām || 43 ||