Chapter 16

दृष्ट्वा तं विस्मितं देवं शयानं वटपत्रके । उवाच सस्मितं वाक्यं विष्णो किं विस्मितो ह्यसि ॥ १ ॥ महाशक्त्याः प्रभावेण त्वं मां विस्मृतवान्पुरा । प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः ॥ २ ॥ निर्गुणा सा परा शक्तिः सगुणस्त्वं तथाप्यहम् । सात्त्विकी किल या शक्तिस्तां शक्तिं विद्धि मामिकाम् ॥ ३ ॥ त्वन्नाभिकमलाद्‌ब्रह्मा भविष्यति प्रजापतिः । स कर्ता सर्वलोकस्य रजोगुणसमन्वितः ॥ ४ ॥ स तदा तप आस्थाय प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् । रजसा रक्तवर्णञ्च करिष्यति जगत्त्रयम् ॥ ५ ॥ सगुणान्पञ्चभूतांश्च समुत्पाद्य महामतिः । इन्द्रियाणीन्द्रियेशांश्च मनःपूर्वान्समन्ततः ॥ ६ ॥ करिष्यति ततः सर्गं तेन कर्ता स उच्यते । विश्वस्यास्य महाभाग त्वं वै पालयिता तथा ॥ ७ ॥ तद्‌भुवोर्मध्यदेशाच्च क्रोधाद्‌रुद्रो भविष्यति । तपः कृत्वा महाघोरं प्राप्य शक्तिं तु तामसीम् ॥ ८ ॥ कल्पान्ते सोऽपि संहर्ता भविष्यति महामते । तेनाहं त्वामुपायाता सात्त्विकीं त्वमवेहि माम् ॥ ९ ॥ स्थास्येऽहं त्वत्समीपस्था सदाहं मधुसूदन । हृदये ते कृतावासा भवामि सततं किल ॥ १० ॥ विष्णुरुवाच श्लोकस्यार्धं मया पूर्वं श्रुतं देवि स्फुटाक्षरम् । तत्केनोक्तं वरारोहे रहस्यं परमं शिवम् ॥ ११ ॥ तन्मे ब्रूहि वरारोहे संशयोऽयं वरानने । निर्धनो हि यथा द्रव्यं तत्स्मरामि पुनः पुनः ॥ १२ ॥ व्यास उवाच विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा महालक्ष्मीः स्मितानना । उवाच परया प्रीत्या वचनं चारुहासिनी ॥ १३ ॥ महालक्ष्मीरुवाच शृणु शौरे वचो मह्यं सगुणाहं चतुर्भुजा । मां जानासि न जानासि निर्गुणां सगुणालयाम् ॥ १४ ॥ त्वं जानीहि महाभाग तया तत्प्रकटीकृतम् । पुण्यं भागवतं विद्धि वेदसारं शुभावहम् ॥ १५ ॥ कृपां च महतीं मन्ये देव्याः शत्रुनिषूदन । यया प्रोक्तं परं गुह्यं हिताय तव सुव्रत ॥ १६ ॥ रक्षणीयं सदा चित्ते न विस्मार्यं कदाचन । सारं हि सर्वशास्त्राणां महाविद्याप्रकाशितम् ॥ १७ ॥ नातः परं वेदितव्यं वर्तते भुवनत्रये । प्रियोऽसि खलु देव्यास्त्वं तेन ते व्याहृतं वचः ॥ १८ ॥ व्यास उवाच इति श्रुत्वा वचो देव्या महालक्ष्याश्चतुर्भुजः । दधार हृदये नित्यं मत्वा मन्त्रमनुत्तमम् ॥ १९ ॥ कालेन कियता तत्र तन्नाभिकमलोद्‌भवः । ब्रह्मा दैत्यभयात्त्रस्तो जगाम शरणं हरेः ॥ २० ॥ ततः कृत्वा महायुद्धं हत्वा तौ मधुकैटभौ । जजाप भगवान्विष्णुः श्लोकार्धं विशदाक्षरम् ॥ २१ ॥ जपन्तं वासुदेवं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः । पप्रच्छ परमप्रीतः कञ्जजः कमलापतिम् ॥ २२ ॥ किं त्वं जपसि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्ति वै । यत्कृत्वा पुण्डरीकाक्ष प्रीतोऽसि जगदीश्वर ॥ २३ ॥ हरिरुवाच मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा । विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा ॥ २४ ॥ यस्याधारे जगत्सर्वं तिष्ठत्यत्र महार्णवे । साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी ॥ २५ ॥ यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये ॥ २६ ॥ सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी ॥ २७ ॥ अहं त्वमखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिसम्भवम् । विद्धि ब्रह्मन्न सन्देहः कर्तव्यः सर्वदानघ ॥ २८ ॥ श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं तद्वै भागवतं किल । विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा ॥ २९ ॥ व्यास उवाच ब्रह्मणा संगृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे । नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये ॥ ३० ॥ नारदेन तथा मह्यं दत्तं हि मुनिना पुरा । मया कृतमिदं पूर्णं द्वादशस्कन्धविस्तरम् ॥ ३१ ॥ तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम् ॥ ३२ ॥ तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम् ॥ ३३ ॥ वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् । ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम् ॥ ३४ ॥ गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः । पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ ॥ ३५ ॥ अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु संग्रहम् । अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम् ॥ ३६ ॥ सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् । शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम् ॥ ३७ ॥ शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः । पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम् ॥ ३८ ॥ सूत उवाच इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल । मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम् ॥ ३९ ॥ शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे । न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः ॥ ४० ॥ एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते । नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा ॥ ४१ ॥ चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति । किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद ॥ ४२ ॥ आस्से ध्यानपरो नित्यमृणग्रस्त इवाधनः । का चिन्ता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति ॥ ४३ ॥ सुखं भुंक्ष्व यथाकामं मुञ्च शोकं मनोगतम् । ज्ञानं चिन्तय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु ॥ ४४ ॥ न चेन्मनसि ते शान्तिर्वचसा मम सुव्रत । गच्छ त्वं मिथिलां पुत्र पालितां जनकेन ह ॥ ४५ ॥ स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपतिः । जनको नाम धर्मात्मा विदेहः सत्यसागरः ॥ ४६ ॥ तं गत्वा नृपतिं पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय । वर्णाश्रमाणां धर्मांस्त्वं पृच्छ पुत्र यथातथम् ॥ ४७ ॥ जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्बह्मज्ञानमतिः शुचिः । तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा ॥ ४८ ॥ सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासस्यामिततेजसः । प्रत्युवाच महातेजाः शुकश्चारणिसम्भवः ॥ ४९ ॥ दम्भोऽयं किल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना । जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वितः ॥ ५० ॥ वन्ध्यापुत्र इवाभाति राजासौ जनकः पितः । कुर्वन् राज्यं विदेहः किं सन्देहोऽयं ममाद्‌भुतः ॥ ५१ ॥ द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् । कथं तिष्ठति संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ ५२ ॥ सन्देहोऽयं महांस्तात विदेहे परिवर्तते । मोक्षः किं वदतां श्रेष्ठ सौगतानामिवापरः ॥ ५३ ॥ कथं भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृतं कथम् । व्यवहारः कथं त्याज्य इन्द्रियाणां महामते ॥ ५४ ॥ माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा । भेदाभेदः कथं न स्याद्यद्येतन्मुक्तता कथम् ॥ ५५ ॥ कटु क्षारं तथा तीक्ष्णां कषायं मिष्टमेव च । रसना यदि जानाति भुंक्ते भोगाननुत्तमान् ॥ ५६ ॥ शीतोष्णुसुखदुःखादिपरिज्ञानं यदा भवेत् । मुक्तता कीदृशी तात सन्देहोऽयं ममाद्‌भुतः ॥ ५७ ॥ शत्रुमित्रपरिज्ञानं वैरं प्रीतिकरं सदा । व्यवहारे परे तिष्ठन्कथं न कुरुते नृपः ॥ ५८ ॥ चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् । असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तर्हि कीदृशी ॥ ५९ ॥ दृष्टपूर्वो न मे कश्चिज्जीवन्मुक्तश्च भूपतिः । शङ्केयं महती तात गृहे मुक्तः कथं नृपः ॥ ६० ॥ दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपतिं तथा । सन्देहविनिवृत्त्यर्थं गच्छामि मिथिलां प्रति ॥ ६१ ॥

dṛṣṭvā taṃ vismitaṃ devaṃ śayānaṃ vaṭapatrake | uvāca sasmitaṃ vākyaṃ viṣṇo kiṃ vismito hyasi || 1 || mahāśaktyāḥ prabhāveṇa tvaṃ māṃ vismṛtavānpurā | prabhave pralaye jāte bhūtvā bhūtvā punaḥ punaḥ || 2 || nirguṇā sā parā śaktiḥ saguṇastvaṃ tathāpyaham | sāttvikī kila yā śaktistāṃ śaktiṃ viddhi māmikām || 3 || tvannābhikamalād‌brahmā bhaviṣyati prajāpatiḥ | sa kartā sarvalokasya rajoguṇasamanvitaḥ || 4 || sa tadā tapa āsthāya prāpya śaktimanuttamām | rajasā raktavarṇañca kariṣyati jagattrayam || 5 || saguṇānpañcabhūtāṃśca samutpādya mahāmatiḥ | indriyāṇīndriyeśāṃśca manaḥpūrvānsamantataḥ || 6 || kariṣyati tataḥ sargaṃ tena kartā sa ucyate | viśvasyāsya mahābhāga tvaṃ vai pālayitā tathā || 7 || tad‌bhuvormadhyadeśācca krodhād‌rudro bhaviṣyati | tapaḥ kṛtvā mahāghoraṃ prāpya śaktiṃ tu tāmasīm || 8 || kalpānte so'pi saṃhartā bhaviṣyati mahāmate | tenāhaṃ tvāmupāyātā sāttvikīṃ tvamavehi mām || 9 || sthāsye'haṃ tvatsamīpasthā sadāhaṃ madhusūdana | hṛdaye te kṛtāvāsā bhavāmi satataṃ kila || 10 || viṣṇuruvāca ślokasyārdhaṃ mayā pūrvaṃ śrutaṃ devi sphuṭākṣaram | tatkenoktaṃ varārohe rahasyaṃ paramaṃ śivam || 11 || tanme brūhi varārohe saṃśayo'yaṃ varānane | nirdhano hi yathā dravyaṃ tatsmarāmi punaḥ punaḥ || 12 || vyāsa uvāca viṣṇostadvacanaṃ śrutvā mahālakṣmīḥ smitānanā | uvāca parayā prītyā vacanaṃ cāruhāsinī || 13 || mahālakṣmīruvāca śṛṇu śaure vaco mahyaṃ saguṇāhaṃ caturbhujā | māṃ jānāsi na jānāsi nirguṇāṃ saguṇālayām || 14 || tvaṃ jānīhi mahābhāga tayā tatprakaṭīkṛtam | puṇyaṃ bhāgavataṃ viddhi vedasāraṃ śubhāvaham || 15 || kṛpāṃ ca mahatīṃ manye devyāḥ śatruniṣūdana | yayā proktaṃ paraṃ guhyaṃ hitāya tava suvrata || 16 || rakṣaṇīyaṃ sadā citte na vismāryaṃ kadācana | sāraṃ hi sarvaśāstrāṇāṃ mahāvidyāprakāśitam || 17 || nātaḥ paraṃ veditavyaṃ vartate bhuvanatraye | priyo'si khalu devyāstvaṃ tena te vyāhṛtaṃ vacaḥ || 18 || vyāsa uvāca iti śrutvā vaco devyā mahālakṣyāścaturbhujaḥ | dadhāra hṛdaye nityaṃ matvā mantramanuttamam || 19 || kālena kiyatā tatra tannābhikamalod‌bhavaḥ | brahmā daityabhayāttrasto jagāma śaraṇaṃ hareḥ || 20 || tataḥ kṛtvā mahāyuddhaṃ hatvā tau madhukaiṭabhau | jajāpa bhagavānviṣṇuḥ ślokārdhaṃ viśadākṣaram || 21 || japantaṃ vāsudevaṃ ca dṛṣṭvā devaḥ prajāpatiḥ | papraccha paramaprītaḥ kañjajaḥ kamalāpatim || 22 || kiṃ tvaṃ japasi deveśa tvattaḥ ko'pyadhiko'sti vai | yatkṛtvā puṇḍarīkākṣa prīto'si jagadīśvara || 23 || hariruvāca mayi tvayi ca yā śaktiḥ kriyākāraṇalakṣaṇā | vicāraya mahābhāga yā sā bhagavatī śivā || 24 || yasyādhāre jagatsarvaṃ tiṣṭhatyatra mahārṇave | sākārā yā mahāśaktirameyā ca sanātanī || 25 || yayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram | saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye || 26 || sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī | saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī || 27 || ahaṃ tvamakhilaṃ viśvaṃ tasyāścicchaktisambhavam | viddhi brahmanna sandehaḥ kartavyaḥ sarvadānagha || 28 || ślokārdhena tayā proktaṃ tadvai bhāgavataṃ kila | vistaro bhavitā tasya dvāparādau yuge tathā || 29 || vyāsa uvāca brahmaṇā saṃgṛhītaṃ ca viṣṇostu nābhipaṅkaje | nāradāya ca tenoktaṃ putrāyāmitabuddhaye || 30 || nāradena tathā mahyaṃ dattaṃ hi muninā purā | mayā kṛtamidaṃ pūrṇaṃ dvādaśaskandhavistaram || 31 || tatpaṭhasva mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam | pañcalakṣaṇayuktaṃ ca devyāścaritamuttamam || 32 || tattvajñānarasopetaṃ sarveṣāmuttamottamam | dharmaśāstrasamaṃ puṇyaṃ vedārthenopabṛṃhitam || 33 || vṛtrāsuravadhopetaṃ nānākhyānakathāyutam | brahmavidyānidhānaṃ tu saṃsārārṇavatārakam || 34 || gṛhāṇa tvaṃ mahābhāga yogyo'si matimattaraḥ | puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ puruṣarṣabha || 35 || aṣṭādaśasahasrāṇāṃ ślokānāṃ kuru saṃgraham | ajñānanāśanaṃ divyaṃ jñānabhāskarabodhakam || 36 || sukhadaṃ śāntidaṃ dhanyaṃ dīrghāyuṣyakaraṃ śivam | śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ cedaṃ putrapautravivardhanam || 37 || śiṣyo'yaṃ mama dharmātmā lomaharṣaṇasambhavaḥ | paṭhiṣyati tvayā sārdhaṃ purāṇīṃ saṃhitāṃ śubhām || 38 || sūta uvāca ityuktaṃ tena putrāya mahyaṃ ca kathitaṃ kila | mayā gṛhītaṃ tatsarvaṃ purāṇaṃ cātivistaram || 39 || śuko'dhītya purāṇaṃ tu sthito vyāsāśrame śubhe | na lebhe śarma dharmātmā brahmātmaja ivāparaḥ || 40 || ekāntasevī vikalaḥ sa śūnya iva lakṣyate | nātyantabhojanāsakto nopavāsaratastathā || 41 || cintāviṣṭaṃ śukaṃ dṛṣṭvā vyāsaḥ prāha sutaṃ prati | kiṃ putra cintyate nityaṃ kasmādvyagro'si mānada || 42 || āsse dhyānaparo nityamṛṇagrasta ivādhanaḥ | kā cintā vartate putra mayi tāte tu tiṣṭhati || 43 || sukhaṃ bhuṃkṣva yathākāmaṃ muñca śokaṃ manogatam | jñānaṃ cintaya śāstroktaṃ vijñāne ca matiṃ kuru || 44 || na cenmanasi te śāntirvacasā mama suvrata | gaccha tvaṃ mithilāṃ putra pālitāṃ janakena ha || 45 || sa te mohaṃ mahābhāga nāśayiṣyati bhūpatiḥ | janako nāma dharmātmā videhaḥ satyasāgaraḥ || 46 || taṃ gatvā nṛpatiṃ putra sandehaṃ svaṃ nivartaya | varṇāśramāṇāṃ dharmāṃstvaṃ pṛccha putra yathātatham || 47 || jīvanmuktaḥ sa rājarṣirbahmajñānamatiḥ śuciḥ | tathyavaktātiśāntaśca yogī yogapriyaḥ sadā || 48 || sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsasyāmitatejasaḥ | pratyuvāca mahātejāḥ śukaścāraṇisambhavaḥ || 49 || dambho'yaṃ kila dharmātmanbhāti citte mamādhunā | jīvanmukto videhaśca rājyaṃ śāsti mudānvitaḥ || 50 || vandhyāputra ivābhāti rājāsau janakaḥ pitaḥ | kurvan rājyaṃ videhaḥ kiṃ sandeho'yaṃ mamād‌bhutaḥ || 51 || draṣṭumicchāmyahaṃ bhūpaṃ videhaṃ nṛpasattamam | kathaṃ tiṣṭhati saṃsāre padmapatramivāmbhasi || 52 || sandeho'yaṃ mahāṃstāta videhe parivartate | mokṣaḥ kiṃ vadatāṃ śreṣṭha saugatānāmivāparaḥ || 53 || kathaṃ bhuktamabhuktaṃ syādakṛtaṃ ca kṛtaṃ katham | vyavahāraḥ kathaṃ tyājya indriyāṇāṃ mahāmate || 54 || mātā putrastathā bhāryā bhaginī kulaṭā tathā | bhedābhedaḥ kathaṃ na syādyadyetanmuktatā katham || 55 || kaṭu kṣāraṃ tathā tīkṣṇāṃ kaṣāyaṃ miṣṭameva ca | rasanā yadi jānāti bhuṃkte bhogānanuttamān || 56 || śītoṣṇusukhaduḥkhādiparijñānaṃ yadā bhavet | muktatā kīdṛśī tāta sandeho'yaṃ mamād‌bhutaḥ || 57 || śatrumitraparijñānaṃ vairaṃ prītikaraṃ sadā | vyavahāre pare tiṣṭhankathaṃ na kurute nṛpaḥ || 58 || cauraṃ vā tāpasaṃ vāpi samānaṃ manyate katham | asamā yadi buddhiḥ syānmuktatā tarhi kīdṛśī || 59 || dṛṣṭapūrvo na me kaścijjīvanmuktaśca bhūpatiḥ | śaṅkeyaṃ mahatī tāta gṛhe muktaḥ kathaṃ nṛpaḥ || 60 || didṛkṣā mahatī jātā śrutvā taṃ bhūpatiṃ tathā | sandehavinivṛttyarthaṃ gacchāmi mithilāṃ prati || 61 ||