Chapter 23

श्रीनारायण उवाच ये नराः सर्वदा साक्ष्ये अनृतं भाषयन्ति च । दाने विनिमयेऽर्थस्य देवर्षे पापबुद्धयः ॥ १ ॥ ते प्रेत्यामुत्र नरके अवीच्याख्येऽतिदारुणे । योजनानां शतोच्छ्रायाद्‌‍गिरिमूर्ध्नः पतन्ति हि ॥ २ ॥ अनाकाशेऽधःशिरसस्तदवीचीतिनामके । यत्र स्थलं दृश्यते च जलवद्वीचिसंयुतम् ॥ ३ ॥ अवीचिमत्ततस्तत्र तिलशश्छिन्नविग्रहः । म्रियते नैव देवर्षे पुनरेवाऽवरोप्यते ॥ ४ ॥ यो वा द्विजो वा राजन्यो वैश्यो वा ब्रह्मसम्भव । सोमपीथस्तत्कलत्रं सुरां वा पिबतीव हि ॥ ५ ॥ प्रमादतस्तु तेषां वै निरये परिपातनम् । कुर्वन्ति यमदूतास्ते पानं कार्ष्णायसो मुने ॥ ६ ॥ वह्निना द्रवमाणस्य नितरां ब्रह्मसम्भव । सम्भावनेन स्वस्यैव योऽधमोऽपि नराधमः ॥ ७ ॥ विद्याजन्मतपोवर्णाश्रमाचारवतो नरान् । वरीयसोऽपि न बहु मन्यते पुरुषाधमः ॥ ८ ॥ स नीयते यमभटैः क्षारकर्दमनामके । निरयेऽर्वाक्‌शिरा घोरा दुरन्तयातनाश्नुते ॥ ९ ॥ ये वै नरा यजन्त्यन्यं नरमेधेन मोहिताः । स्त्रियोऽपि वा नरपशुं खादन्त्यत्र महामुने ॥ १० ॥ पशवो निहितास्ते तु यमसद्यनि सङ्गताः । सौनिका इव ते सर्वे विदार्य शितधारया ॥ ११ ॥ असृक्पिबन्ति नृत्यन्ति गायन्ति बहुधा मुने । यथेह मांसभोक्तारः पुरुषादा दुरासदाः ॥ १२ ॥ अनागसोऽपि येऽरण्ये ग्रामे वा ब्रह्मपुत्रक । वैश्रम्भकैरुपसृतान्विश्रम्भय्यजिजीविषून् ॥ १३ ॥ शूलसूत्रादिषु प्रोतान्क्रीडनोत्कारकानिव । पातयन्ति च ते प्रेत्य शूलपाते पतन्ति ह ॥ १४ ॥ शूलादिषु प्रोतदेहाः क्षुत्तृड्भ्यां चातिपीडिताः । तिग्मतुण्डैः कङ्कबकैरितश्चेतश्च ताडिताः ॥ १५ ॥ पीडिता आत्मशमलं बहुधा संस्मरन्ति हि । ये भूतानुद्वेजयन्ति नरा उल्बणवृत्तयः ॥ १६ ॥ यथा सर्पादिकास्तेऽपि नरके निपतन्ति हि । दन्दशूकाभिधाने च यत्रोत्तिष्ठन्ति सर्वतः ॥ १७ ॥ पञ्चाननः सप्तमुखा ग्रसन्ति नरकागतान् । यथा बिलेशया विप्र क्रूरबुद्धिसमन्विताः ॥ १८ ॥ येऽवटेषु कुसूलादिगुहादिषु निरुन्धते । तानमुत्रोद्यतकराः कीनाशपरिसेवकाः ॥ १९ तेष्वेवोपविशित्वा च सगरेण च वह्निना । धूमेन च निरुन्धन्ति पापकर्मरतान्नरान् ॥ २० ॥ योऽतिथीन्समयप्राप्तान्दिधक्षुरिव चक्षुषा । पापेनेहालोकयेच्च स्वयं गृहपतिर्द्विजः ॥ २१ ॥ तस्यापि पापदृष्टेर्हि निरये यमकिङ्कराः । अक्षिणी वज्रतुण्डा ये कङ्काः काकवटादयः ॥ २२ ॥ गृध्राः क्रूरतराश्चापि प्रसह्योत्पाटयन्ति हि । य आढ्याभिमतिर्याति अहङ्कृत्यातिगर्वितः ॥ २३ ॥ तिर्यक्प्रेक्षण एवात्राभिविशङ्‌की नराधमः । चिन्तयार्थस्य सर्वत्रायतिव्ययस्वरूपया ॥ २४ ॥ शुष्यद्धृदयवक्त्रश्च निर्वृतिं नैव गच्छति । ग्रहवद्‍रक्षते चार्थं स प्रेतो यमकिङ्करैः ॥ २५ ॥ सूचीमुखे च नरके पात्यते निजकर्मणा । वित्तग्रहं च पुरुषं वायका इव याम्यकाः ॥ २६ ॥ किङ्कराः सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति हि । एते बहुविधा विप्र नरकाः पापकर्मणाम् ॥ २७ ॥ नराणां शतशः सन्ति यातनास्थानभूमयः । सहस्रशोऽपि देवर्षे उक्तानुक्तांस्तथापि हि ॥ २८ ॥ विशन्ति नरकानेतान्यातनाबहुलान्मुने । तथा धर्मपराश्चापि लोकान्यान्ति सुखोद्‍गतान् ॥ २९ ॥ स्वधर्मो बहुधा गीतो यथा तव महामुने । देवीपूजनरूपो हि देव्याराधनलक्षणः ॥ ३० ॥ येनानुष्ठितमात्रेण नरो न नरकं व्रजेत् । सा देवी भवपाथोधेरुद्धर्त्री पूजिता नृणाम् ॥ ३१ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे- ऽवशिष्टनरकवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca ye narāḥ sarvadā sākṣye anṛtaṃ bhāṣayanti ca | dāne vinimaye'rthasya devarṣe pāpabuddhayaḥ || 1 || te pretyāmutra narake avīcyākhye'tidāruṇe | yojanānāṃ śatocchrāyād‌‍girimūrdhnaḥ patanti hi || 2 || anākāśe'dhaḥśirasastadavīcītināmake | yatra sthalaṃ dṛśyate ca jalavadvīcisaṃyutam || 3 || avīcimattatastatra tilaśaśchinnavigrahaḥ | mriyate naiva devarṣe punarevā'varopyate || 4 || yo vā dvijo vā rājanyo vaiśyo vā brahmasambhava | somapīthastatkalatraṃ surāṃ vā pibatīva hi || 5 || pramādatastu teṣāṃ vai niraye paripātanam | kurvanti yamadūtāste pānaṃ kārṣṇāyaso mune || 6 || vahninā dravamāṇasya nitarāṃ brahmasambhava | sambhāvanena svasyaiva yo'dhamo'pi narādhamaḥ || 7 || vidyājanmatapovarṇāśramācāravato narān | varīyaso'pi na bahu manyate puruṣādhamaḥ || 8 || sa nīyate yamabhaṭaiḥ kṣārakardamanāmake | niraye'rvāk‌śirā ghorā durantayātanāśnute || 9 || ye vai narā yajantyanyaṃ naramedhena mohitāḥ | striyo'pi vā narapaśuṃ khādantyatra mahāmune || 10 || paśavo nihitāste tu yamasadyani saṅgatāḥ | saunikā iva te sarve vidārya śitadhārayā || 11 || asṛkpibanti nṛtyanti gāyanti bahudhā mune | yatheha māṃsabhoktāraḥ puruṣādā durāsadāḥ || 12 || anāgaso'pi ye'raṇye grāme vā brahmaputraka | vaiśrambhakairupasṛtānviśrambhayyajijīviṣūn || 13 || śūlasūtrādiṣu protānkrīḍanotkārakāniva | pātayanti ca te pretya śūlapāte patanti ha || 14 || śūlādiṣu protadehāḥ kṣuttṛḍbhyāṃ cātipīḍitāḥ | tigmatuṇḍaiḥ kaṅkabakairitaścetaśca tāḍitāḥ || 15 || pīḍitā ātmaśamalaṃ bahudhā saṃsmaranti hi | ye bhūtānudvejayanti narā ulbaṇavṛttayaḥ || 16 || yathā sarpādikāste'pi narake nipatanti hi | dandaśūkābhidhāne ca yatrottiṣṭhanti sarvataḥ || 17 || pañcānanaḥ saptamukhā grasanti narakāgatān | yathā bileśayā vipra krūrabuddhisamanvitāḥ || 18 || ye'vaṭeṣu kusūlādiguhādiṣu nirundhate | tānamutrodyatakarāḥ kīnāśaparisevakāḥ || 19 teṣvevopaviśitvā ca sagareṇa ca vahninā | dhūmena ca nirundhanti pāpakarmaratānnarān || 20 || yo'tithīnsamayaprāptāndidhakṣuriva cakṣuṣā | pāpenehālokayecca svayaṃ gṛhapatirdvijaḥ || 21 || tasyāpi pāpadṛṣṭerhi niraye yamakiṅkarāḥ | akṣiṇī vajratuṇḍā ye kaṅkāḥ kākavaṭādayaḥ || 22 || gṛdhrāḥ krūratarāścāpi prasahyotpāṭayanti hi | ya āḍhyābhimatiryāti ahaṅkṛtyātigarvitaḥ || 23 || tiryakprekṣaṇa evātrābhiviśaṅ‌kī narādhamaḥ | cintayārthasya sarvatrāyativyayasvarūpayā || 24 || śuṣyaddhṛdayavaktraśca nirvṛtiṃ naiva gacchati | grahavad‍rakṣate cārthaṃ sa preto yamakiṅkaraiḥ || 25 || sūcīmukhe ca narake pātyate nijakarmaṇā | vittagrahaṃ ca puruṣaṃ vāyakā iva yāmyakāḥ || 26 || kiṅkarāḥ sarvato'ṅgeṣu sūtraiḥ parivayanti hi | ete bahuvidhā vipra narakāḥ pāpakarmaṇām || 27 || narāṇāṃ śataśaḥ santi yātanāsthānabhūmayaḥ | sahasraśo'pi devarṣe uktānuktāṃstathāpi hi || 28 || viśanti narakānetānyātanābahulānmune | tathā dharmaparāścāpi lokānyānti sukhod‍gatān || 29 || svadharmo bahudhā gīto yathā tava mahāmune | devīpūjanarūpo hi devyārādhanalakṣaṇaḥ || 30 || yenānuṣṭhitamātreṇa naro na narakaṃ vrajet | sā devī bhavapāthodheruddhartrī pūjitā nṛṇām || 31 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe- 'vaśiṣṭanarakavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||