Chapter 7

सूत उवाच तौ वीक्ष्य बलिनौ ब्रह्मा तदोपायानचिन्तयत् । सामदानभिदादींश्च युद्धान्तान्सर्वतन्त्रवित् ॥ १ ॥ न जानेऽहं बलं नूनमेतयोर्वा यथातथम् । अज्ञाते तु बले कामं नैव युद्धं प्रशस्यते ॥ २ ॥ स्तुतिं करोमि चेदद्य दुष्टयोर्मदमत्तयोः । प्रकाशितं भवेन्नूनं निर्बलत्वं मया स्वयम् ॥ ३ ॥ वधिष्यति तदैकोऽपि निर्बलत्वे प्रकाशिते । दानं नैवाद्य योग्यं वा भेदः कार्यो मया कथम् ॥ ४ ॥ विष्णुं प्रबोधयाम्यद्य शेषे सुप्तं जनार्दनम् । चतुर्भुजं महावीर्यं दुःखहा स भविष्यति ॥ ५ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा पद्मनालगतोऽब्जजः । जगाम शरणं विष्णुं मनसा दुःखनाशकम् ॥ ६ ॥ तुष्टाव बोधनार्थं तं शुभैः सम्बोधनैर्हरिम् । नारायणं जगन्नाथं निस्पन्दं योगनिद्रया ॥ ७ ॥ ब्रह्मोवाच दीननाथ हरे विष्णो वामनोत्तिष्ठ माधव । भक्तार्तिहृद्धृषीकेश सर्वावास जगत्पते ॥ ८ ॥ अन्तर्यामिन्नमेयात्मन्वासुदेव जगत्पते । दुष्टारिनाशनैकाग्रचित्त चक्रगदाधर ॥ ९ ॥ सर्वज्ञ सर्वलोकेश सर्वशक्तिसमन्वित । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश दुःखनाशन पाहि माम् ॥ १० ॥ विश्वम्भर विशालाक्ष पुण्यश्रवणकीर्तन । जगद्योने निराकार सर्गस्थित्यन्तकारक ॥ ११ ॥ इमौ दैत्यौ महाराज हन्तुकामौ मदोद्धतौ । न जानास्यखिलाधार कथं मां सङ्कटे गतम् ॥ १२ ॥ उपेक्षसेऽतिदुःखार्तं यदि मां शरणं गतम् । पालकत्वं महाविष्णो निराधारं भवेत्ततः ॥ १३ ॥ एवं स्तुतोऽपि भगवान् न बुबोध यदा हरिः । योगनिद्रासमाक्रान्तस्तदा ब्रह्मा ह्यचिन्तयत् ॥ १४ ॥ नूनं शक्तिसमाक्रान्तो विष्णुर्निद्रावशं गतः । जजागार न धर्मात्मा किं करोम्यद्य दुःखितः ॥ १५ ॥ हन्तुकामावुभौ प्राप्तौ दानवौ मदगर्वितौ । किं करोमि क्व गच्छामि नास्ति मे शरणं क्वचित् ॥ १६ ॥ इति संचिन्त्य मनसा निश्चयं प्रतिपद्य च । तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः ॥ १७ ॥ विचार्य मनसाप्येवं शक्तिर्मे रक्षणे क्षमा । यया ह्यचेतनो विष्णुः कृतोऽस्ति स्पन्दवर्जितः ॥ १८ ॥ व्यसुर्यथा न जानाति गुणाच्छब्दादिकानिह । तथा हरिर्न जानाति निद्रामीलितलोचनः ॥ १९ ॥ न जहाति यतो निद्रां बहुधा संस्तुतोऽप्यसौ । मन्ये नास्य वशे निद्रा निद्रयायं वशीकृतः ॥ २० ॥ यो यस्य वशमापन्तः स तस्य किङ्करः किल । तस्माच्च योगनिद्रेयं स्वामिनी मापतेर्हरेः ॥ २१ ॥ सिन्धुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृतः । नूनं जगदिदं सर्वं भगवत्या वशीकृतम् ॥ २२ ॥ अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सावित्री च रमाप्युमा । सर्वे वयं वशे यस्या नात्र किञ्चिद्विचारणा ॥ २३ ॥ हरिरप्यवशः शेते यथान्यः प्राकृतो जनः । ययाभिभूतः का वार्ता किलान्येषां महात्मनाम् ॥ २४ ॥ स्तौम्यद्य योगनिद्रां वै यया मुक्तो जनार्दनः । घटयिष्यति युद्धे च वासुदेवः सनातनः ॥ २५ ॥ इति कृत्वा मतिं ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा । तुष्टाव योगनिद्रां तां विष्णोरङ्गेषु संस्थिताम् ॥ २६ ॥ ब्रह्मोवाच देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब । यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य ॥ २७ ॥ को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते । ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः ॥ २८ ॥ सांख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् । किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य ॥ २९ ॥ नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् । ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि ॥ ३० ॥ बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् । कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः ॥ ३१ ॥ नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन । त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम् ॥ ३२ ॥ त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद । यस्मात्त्वदुद्‌भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत् ॥ ३३ ॥ कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये । ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके ॥ ३४ ॥ यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि । न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि ॥ ३५ ॥ त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव । भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च ॥ ३६ ॥ नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दुःखमेत- ज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टिः । मुञ्चादिदेवमथवा जहि दानवेन्द्रौ यद्‌रोचते तव कुरुष्व महानुभावे ॥ ३७ ॥ जानन्ति ये न तव देवि परं प्रभावं ध्यायन्ति ते हरिहरावपि मन्दचित्ताः । ज्ञातं मयाद्य जननि प्रकटं प्रमाणं यद्विष्णुरप्यतितरां विवशोऽथ शेते ॥ ३८ ॥ सिन्धूद्‌भवापि न हरिं प्रतिबोधितुं वै शक्ता पतिं तव वशानुगमद्य शक्त्या । मन्ये त्वया भगवति प्रसभं रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतेव ॥ ३९ ॥ धन्यास्त एव भुवि भक्तिपरास्तवांघ्रौ त्यक्त्वान्यदेवभजनं त्वयि लीनभावाः । कुर्वन्ति देवि भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम् ॥ ४० ॥ धीकान्तिकीर्तिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहृत्य गताः क्व चाद्य । बन्दीकृतो हरिरसौ ननु निद्रयात्र शक्त्या तवैव भगवत्यतिमानवत्याः ॥ ४१ ॥ त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा त्वन्निर्मितं च सकलं खलु भावमात्रम् । त्वं क्रीडसे निजविनिर्मितमोहजाले नाट्ये यथा विहरते स्वकृते नटो वै ॥ ४२ ॥ विष्णुस्त्वया प्रकटितः प्रथमं युगादौ दत्ता च शक्तिरमला खलु पालनाय । त्रातं च सर्वमखिलं विवशीकृतोऽद्य यद्‌रोचते तव तथाम्ब करोषि नूनम् ॥ ४३ ॥ सृष्ट्वात्र मां भगवति प्रविनाशितुं चे- न्नेच्छास्ति ते कुरु दयां परिहृत्य मौनम् । कस्मादिमौ प्रकटितौ किल कालरूपौ यद्वा भवानि हसितुं नु किमिच्छसे माम् ॥ ४४ ॥ ज्ञातं मया तव विचेष्टितमद्‌भुतं वै कृत्वाखिलं जगदिदं रमसे स्वतन्त्रा । लीनं करोषि सकलं किल मां तथैव हन्तुं त्वमिच्छसि भवानि किमत्र चित्रम् ॥ ४५ ॥ कामं कुरुष्व वधमद्य ममैव मात- र्दुःखं न मे मरणजं जगदम्बिकेऽत्र । कर्ता त्वयैव विहितः प्रथमं स चायं दैत्याहतोऽथ मृत इत्ययशो गरिष्ठम् ॥ ४६ ॥ उत्तिष्ठ देवि कुरु रूपमिहाद्‌भुतं त्वं मां वा त्विमौ जहि यथेच्छसि बाललीले । नो चेत्प्रबोधय हरिं निहनेदिमौ य- स्त्वत्साध्यमेतदखिलं किल कार्यजातम् ॥ ४७ ॥ सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । निःसृत्य हरिदेहात्तु संस्थिता पार्श्वतस्तदा ॥ ४८ ॥ त्यक्त्वाङ्गानि च सर्वाणि विष्णोरतुलतेजसः । निर्गता योगनिद्रा सा नाशाय च तयोस्तदा ॥ ४९ ॥ विस्पन्दितशरीरोऽसौ यदा जातो जनार्दनः । धाता परमिकां प्राप्तो मुदं दृष्ट्वा हरिं ततः ॥ ५० ॥

sūta uvāca tau vīkṣya balinau brahmā tadopāyānacintayat | sāmadānabhidādīṃśca yuddhāntānsarvatantravit || 1 || na jāne'haṃ balaṃ nūnametayorvā yathātatham | ajñāte tu bale kāmaṃ naiva yuddhaṃ praśasyate || 2 || stutiṃ karomi cedadya duṣṭayormadamattayoḥ | prakāśitaṃ bhavennūnaṃ nirbalatvaṃ mayā svayam || 3 || vadhiṣyati tadaiko'pi nirbalatve prakāśite | dānaṃ naivādya yogyaṃ vā bhedaḥ kāryo mayā katham || 4 || viṣṇuṃ prabodhayāmyadya śeṣe suptaṃ janārdanam | caturbhujaṃ mahāvīryaṃ duḥkhahā sa bhaviṣyati || 5 || iti sañcintya manasā padmanālagato'bjajaḥ | jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ manasā duḥkhanāśakam || 6 || tuṣṭāva bodhanārthaṃ taṃ śubhaiḥ sambodhanairharim | nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ nispandaṃ yoganidrayā || 7 || brahmovāca dīnanātha hare viṣṇo vāmanottiṣṭha mādhava | bhaktārtihṛddhṛṣīkeśa sarvāvāsa jagatpate || 8 || antaryāminnameyātmanvāsudeva jagatpate | duṣṭārināśanaikāgracitta cakragadādhara || 9 || sarvajña sarvalokeśa sarvaśaktisamanvita | uttiṣṭhottiṣṭha deveśa duḥkhanāśana pāhi mām || 10 || viśvambhara viśālākṣa puṇyaśravaṇakīrtana | jagadyone nirākāra sargasthityantakāraka || 11 || imau daityau mahārāja hantukāmau madoddhatau | na jānāsyakhilādhāra kathaṃ māṃ saṅkaṭe gatam || 12 || upekṣase'tiduḥkhārtaṃ yadi māṃ śaraṇaṃ gatam | pālakatvaṃ mahāviṣṇo nirādhāraṃ bhavettataḥ || 13 || evaṃ stuto'pi bhagavān na bubodha yadā hariḥ | yoganidrāsamākrāntastadā brahmā hyacintayat || 14 || nūnaṃ śaktisamākrānto viṣṇurnidrāvaśaṃ gataḥ | jajāgāra na dharmātmā kiṃ karomyadya duḥkhitaḥ || 15 || hantukāmāvubhau prāptau dānavau madagarvitau | kiṃ karomi kva gacchāmi nāsti me śaraṇaṃ kvacit || 16 || iti saṃcintya manasā niścayaṃ pratipadya ca | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ || 17 || vicārya manasāpyevaṃ śaktirme rakṣaṇe kṣamā | yayā hyacetano viṣṇuḥ kṛto'sti spandavarjitaḥ || 18 || vyasuryathā na jānāti guṇācchabdādikāniha | tathā harirna jānāti nidrāmīlitalocanaḥ || 19 || na jahāti yato nidrāṃ bahudhā saṃstuto'pyasau | manye nāsya vaśe nidrā nidrayāyaṃ vaśīkṛtaḥ || 20 || yo yasya vaśamāpantaḥ sa tasya kiṅkaraḥ kila | tasmācca yoganidreyaṃ svāminī māpaterhareḥ || 21 || sindhujāyā api vaśe yayā svāmī vaśīkṛtaḥ | nūnaṃ jagadidaṃ sarvaṃ bhagavatyā vaśīkṛtam || 22 || ahaṃ viṣṇustathā śambhuḥ sāvitrī ca ramāpyumā | sarve vayaṃ vaśe yasyā nātra kiñcidvicāraṇā || 23 || harirapyavaśaḥ śete yathānyaḥ prākṛto janaḥ | yayābhibhūtaḥ kā vārtā kilānyeṣāṃ mahātmanām || 24 || staumyadya yoganidrāṃ vai yayā mukto janārdanaḥ | ghaṭayiṣyati yuddhe ca vāsudevaḥ sanātanaḥ || 25 || iti kṛtvā matiṃ brahmā padmanālasthitastadā | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāṃ viṣṇoraṅgeṣu saṃsthitām || 26 || brahmovāca devi tvamasya jagataḥ kila kāraṇaṃ hi jñātaṃ mayā sakalavedavacobhiramba | yadviṣṇurapyakhilalokavivekakartā nidrāvaśaṃ ca gamitaḥ puruṣottamo'dya || 27 || ko veda te janani mohavilāsalīlāṃ mūḍho'smyahaṃ harirayaṃ vivaśaśca śete | īdṛktayā sakalabhūtamanonivāse vidvattamo vibudhakoṭiṣu nirguṇāyāḥ || 28 || sāṃkhyā vadanti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca yāṃ tāṃ caitanyabhāvarahitāṃ jagataśca kartrīm | kiṃ tādṛśāsi kathamatra jagannivāsa- ścaitanyatāvirahito vihitastvayādya || 29 || nāṭyaṃ tanoṣi saguṇā vividhaprakāraṃ no vetti ko'pi tava kṛtyavidhānayogam | dhyāyanti yāṃ munigaṇā niyataṃ trikālaṃ sandhyeti nāma parikalpya guṇān bhavāni || 30 || buddhirhi bodhakaraṇā jagatāṃ sadā tvaṃ śrīścāsi devi satataṃ sukhadā surāṇām | kīrtistathā matidhṛtī kila kāntireva śraddhā ratiśca sakaleṣu janeṣu mātaḥ || 31 || nātaḥ paraṃ kila vitarkaśataiḥ pramāṇaṃ prāptaṃ mayā yadiha duḥkhagatiṃ gatena | tvaṃ cātra sarvajagatāṃ jananīti satyaṃ nidrālutāṃ vitaratā hariṇātra dṛṣṭam || 32 || tvaṃ devi vedaviduṣāmapi durvibhāvyā vedo'pi nūnamakhilārthatayā na veda | yasmāttvadud‌bhavamasau śrutirāpnuvānā pratyakṣameva sakalaṃ tava kāryametat || 33 || kaste caritramakhilaṃ bhuvi veda dhīmā- nnāhaṃ harirna ca bhavo na surāstathānye | jñātuṃ kṣamāśca munayo na mamātmajāśca durvācya eva mahimā tava sarvaloke || 34 || yajñeṣu devi yadi nāma na te vadanti svāheti vedaviduṣo havane kṛte'pi | na prāpnuvanti satataṃ makhabhāgadheyaṃ devāstvameva vibudheṣvapi vṛttidāsi || 35 || trātā vayaṃ bhagavati prathamaṃ tvayā vai devārisambhavabhayādadhunā tathaiva | bhīto'smi devi varade śaraṇaṃ gato'smi ghoraṃ nirīkṣya madhunā saha kaiṭabhaṃ ca || 36 || no vetti viṣṇuradhunā mama duḥkhameta- jjāne tvayātmavivaśīkṛtadehayaṣṭiḥ | muñcādidevamathavā jahi dānavendrau yad‌rocate tava kuruṣva mahānubhāve || 37 || jānanti ye na tava devi paraṃ prabhāvaṃ dhyāyanti te hariharāvapi mandacittāḥ | jñātaṃ mayādya janani prakaṭaṃ pramāṇaṃ yadviṣṇurapyatitarāṃ vivaśo'tha śete || 38 || sindhūd‌bhavāpi na hariṃ pratibodhituṃ vai śaktā patiṃ tava vaśānugamadya śaktyā | manye tvayā bhagavati prasabhaṃ ramāpi prasvāpitā na bubudhe vivaśīkṛteva || 39 || dhanyāsta eva bhuvi bhaktiparāstavāṃghrau tyaktvānyadevabhajanaṃ tvayi līnabhāvāḥ | kurvanti devi bhajanaṃ sakalaṃ nikāmaṃ jñātvā samastajananīṃ kila kāmadhenum || 40 || dhīkāntikīrtiśubhavṛttiguṇādayaste viṣṇorguṇāstu parihṛtya gatāḥ kva cādya | bandīkṛto harirasau nanu nidrayātra śaktyā tavaiva bhagavatyatimānavatyāḥ || 41 || tvaṃ śaktireva jagatāmakhilaprabhāvā tvannirmitaṃ ca sakalaṃ khalu bhāvamātram | tvaṃ krīḍase nijavinirmitamohajāle nāṭye yathā viharate svakṛte naṭo vai || 42 || viṣṇustvayā prakaṭitaḥ prathamaṃ yugādau dattā ca śaktiramalā khalu pālanāya | trātaṃ ca sarvamakhilaṃ vivaśīkṛto'dya yad‌rocate tava tathāmba karoṣi nūnam || 43 || sṛṣṭvātra māṃ bhagavati pravināśituṃ ce- nnecchāsti te kuru dayāṃ parihṛtya maunam | kasmādimau prakaṭitau kila kālarūpau yadvā bhavāni hasituṃ nu kimicchase mām || 44 || jñātaṃ mayā tava viceṣṭitamad‌bhutaṃ vai kṛtvākhilaṃ jagadidaṃ ramase svatantrā | līnaṃ karoṣi sakalaṃ kila māṃ tathaiva hantuṃ tvamicchasi bhavāni kimatra citram || 45 || kāmaṃ kuruṣva vadhamadya mamaiva māta- rduḥkhaṃ na me maraṇajaṃ jagadambike'tra | kartā tvayaiva vihitaḥ prathamaṃ sa cāyaṃ daityāhato'tha mṛta ityayaśo gariṣṭham || 46 || uttiṣṭha devi kuru rūpamihād‌bhutaṃ tvaṃ māṃ vā tvimau jahi yathecchasi bālalīle | no cetprabodhaya hariṃ nihanedimau ya- stvatsādhyametadakhilaṃ kila kāryajātam || 47 || sūta uvāca evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā | niḥsṛtya haridehāttu saṃsthitā pārśvatastadā || 48 || tyaktvāṅgāni ca sarvāṇi viṣṇoratulatejasaḥ | nirgatā yoganidrā sā nāśāya ca tayostadā || 49 || vispanditaśarīro'sau yadā jāto janārdanaḥ | dhātā paramikāṃ prāpto mudaṃ dṛṣṭvā hariṃ tataḥ || 50 ||