Chapter 35

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः महिष उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा दुःखितौ वैश्यपार्थिवौ । प्रणिपत्य मुनिं प्रीत्या प्रश्रयावनतौ भृशम् ॥१॥ हर्षेणोत्फुल्लनयनावूचतुर्वाक्यकोविदौ । कृताञ्जलिपुटौ शान्तौ भक्तिप्रवणचेतसौ ॥२॥ भगवन्पावितावद्य शान्तौ दीनौ शुचान्वितौ । तव सूक्तसरस्वत्या गङ्गयेव भगीरथः ॥ ३ ॥ साधवः सम्भवन्तीह परोपकृतितत्पराः । अकृत्रिमगुणारामाः सुखदाः सर्वदेहिनाम् ॥४॥ पूर्वपुण्यप्रसङ्गेन प्राप्तोऽयमाश्रयः शुभः । तवावाभ्यां महाभाग महादुःखविनाशकः ॥५॥ भवन्ति मानवा भूमौ बहवः स्वार्थतत्पराः । परार्थसाधने दक्षाः केचित्क्वापि भवादृशाः ॥ ६ ॥ दुःखितोऽहं मुनिश्रेष्ठ वैश्योऽयं चातिदुःखितः । उभौ संसारसंतप्तौ तवाश्रमपदे मुदा ॥७॥ दर्शनादेव हे विद्वन्गतं दुःखमिहावयोः । देहजं मानसं वाक्यश्रवणादेव साम्प्रतम् ॥८॥ धन्यावावां कृतकृत्यौ जातौ सूक्तिसुधारसात् । पावितौ भवता ब्रह्मन्कृपया करुणार्णव ॥ ९ ॥ गृहाणास्मत्करौ साधो नय पारं भवार्णवात् । मग्नौ श्रांताविति ज्ञात्वा मंत्रदानेन सांप्रतम् ॥ १० ॥ तपः कृत्वाऽतिविपुलं समाराध्य सुखप्रदाम् । संप्राप्य दर्शनं भूयो यास्यावो निजमंदिरम् ॥११। वदनात्तव सम्प्राप्य देवीमन्त्रं नवाक्षरम् । स्मरणं च करिष्यावो निराहारौ धृतव्रतौ ॥ १२ ॥ व्यास उवाच। इति सञ्चोदितस्ताभ्यां सुमेधा मुनिसत्तमः । ददौ मंत्रं शुभं ताभ्यां ध्यानबीजपुरःसरम् ॥१३। तौ च प्राप्य मुनेर्मंत्रं सम्मन्त्र्य गुरुदैवतौ । जग्मतुर्वैश्यराजानौ नदीतीरमनुत्तमम् ॥१४॥ एकांते विजने स्थाने कृत्वासनपरिग्रहम् । उपविष्टौ स्थिरप्रज्ञौ तावतीव कृशोदरौ ॥ १५ । मन्त्रजाप्यरतौ शान्तौ चरित्रत्रयपाठकौ । निन्यतुर्मासमेकं तु तत्र ध्यानपरायणौ ॥ १६ । तयोर्मासव्रतेनैव जाता प्रीतिरनुत्तमा । पदाम्बुजे भवान्यास्तु स्थिरा बुद्धिस्तथाप्यलम् ॥ १७॥ कदाचित्पादयोर्गत्वा मुनेस्तस्य महात्मनः । कृतप्रणामावागत्य तस्थतुश्च कुशासने ॥ १८॥ नान्यकार्य परौ क्वापि बभूवतुः कदाचन । देवीध्यानपरौ नित्यं जपमन्त्ररतौ सदा ॥१९॥ एवं जाते तदा पूर्णे तत्र संवत्सरे नृप । बभूवतुः फलाहारं त्यक्त्वा पर्णाशनौ नृप ॥ २० ॥ वर्षमेकं तपस्तत्र चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ । शुष्कपर्णाशनौ दान्तौ जपध्यानपरायणौ ॥२१॥ पूर्णे वर्षद्वये जाते कदाचिद्दर्शनं च तौ । प्रापतुः स्वप्नमध्ये तु भगवत्या मनोहरम् ॥२२॥ रक्ताम्बरधरां देवीं चारुभूषणभूषिताम् । कदाचिन्नृपतिः स्वप्नेऽप्यपश्यज्जगदम्बिकाम् २३॥ वीक्ष्य स्वप्ने च तौ देवीं प्रीतियुक्तौ बभूवतुः । जलाहारैस्तृतीये तु स्थितौ संवत्सरे तु तौ ॥२४॥ एवं वर्षत्रयं कृत्वा ततस्तौ वैश्यपार्थिवौ । चक्रतुस्तौ तदा चिंतां चित्ते दर्शनलालसौ ॥२५॥ प्रत्यक्षदर्शनं देव्या न प्राप्तं शांतिदं नृणाम् । देहत्यागं करिष्यावो दुःखितौ भृशमातुरौ ॥ २६॥ इति संचिन्त्य मनसा राजा कुण्डं चकार ह । त्रिकोणं सुस्थिरं सौम्यं हस्तमात्रप्रमाणतः ॥ २७ ॥ संस्थाप्य पावकं राजा तथा वैश्योऽतिभक्तिमान् । गुहावासो निजं मांसं छित्त्वा छित्त्वा पुनःपुनः ॥२८॥ तथा वैश्योऽपि दीप्तेऽग्नौ स्वमांसं प्रापक्षिपत्तदा । रुधिरेण बलिं चास्यै ददतुस्तौ कृतोद्यमौ ॥२९॥ तदा भगवती दत्त्वा प्रत्यक्षं दर्शनं तयोः । प्राह प्रीतिभरोद्भ्रांतौ दृष्ट्वा तौ दुःखितौ भृशम् ॥ श्रीदेव्युवाच। वरं वरय भो राजन् यत्ते मनसि वांछितम् । तुष्टाऽहं तपसा तेऽद्य भक्तोऽसि त्वं मतो मम ३१ ॥ वैश्यं प्राह तदा देवी प्रसन्नाऽहं महामते । किं तेऽभीष्टं ददाम्यद्य प्रार्थयाशु मनोगतम् ॥३२॥ व्यास उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं राजा तामुवाच मुदान्वितः । देहि मेऽद्य निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥ ३३ ॥ तमुवाच तदा देवी गच्छ राजन्निजं गृहम् । शत्रवः क्षीणसत्त्वास्ते गमिष्यंति पराजिताः ॥ ३४ ॥ मंत्रिणस्तु समागत्य ते पतिष्यंति पादयोः । कुरु राज्यं महाभाग नगरे स्वं यथासुखम् ॥३५॥ कृत्वा राज्यं सुविपुलं वर्षाणामयुतं नृप । देहान्ते जन्म संप्राप्य सूर्याच्च भविता मनुः ३६ ॥ व्यास उवाच। वैश्यस्तामप्युवाचेदं कृतांजलिपुट: शुचिः । न मे गृहेण कार्यं वै न पुत्रेण धनेन वा ॥ ३७ ॥ सर्वं बंधकरं मातः स्वप्नवन्नश्वरं स्फुटम् । ज्ञानं मे देहि विशदं मोक्षदं बंधनाशनम् ॥ ३८ ॥ असारेऽस्मिंश्च संसारे मूढा मज्जंति पामराः । पंडिता: संतरंतीह तस्मान्नेच्छन्ति संसृतिम् ३९ ॥ व्यास उवाच। तदाकर्ण्य महामाया वैश्यं प्राह पुरःस्थितम् । वैश्ववर्य तव ज्ञानं भविष्यति न संशयः ॥ ४० ॥ इति दत्त्वा वरं ताभ्यां तत्रैवांतरधीयत । अदर्शनं गतायां तु राजा तं मुनिसत्तमम् ॥ ४१ ॥ प्रणम्य हयमारुह्य गमनाय मनो दधे । तदैव तस्य सचिवास्तत्रागत्य नृपं प्रजाः ॥ ४२॥ प्रणेमुर्विनयोपेतास्तमूचुः प्रांजलिस्थिताः । राजंस्ते शत्रवः सर्वे पापाच्च निहता रणे ॥४३॥ राज्यं निष्कंटकं भूप कुरुष्व पुरमास्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नत्वा तं मुनिसत्तमम् ४४ ॥ आपृच्छ्य निर्ययौ तत्र मंत्रिभिः परिवारितः । संप्राप्य च निजं राज्यं दारान्स्वजनबांधवान् ४५ ॥ बुभुजे पृथिवीं सर्वां ततः सागरमेखलाम् । वैश्योऽपि ज्ञानमासाद्य मुक्तसंगः समंततः ॥ ४६ ॥ कालातिवाहनं तत्र मुक्तबंधश्चकार ह। तीर्थेषु विचरन्गायन्भगवत्या गुणानथ ॥ ४७॥ एतत्ते कथितं देव्याश्चरितं परमाद्भुतम् । आराधनफलप्राप्तिर्यथावद्भूपवैश्ययोः॥४८॥ दैत्यानां हननं प्रोक्तं प्रादुर्भावस्तथा शुभः । एवंप्रभावा सा देवी भक्तानामभयप्रदा ॥ ४९ ॥ यः शृणोति नरो नित्यमेतदाख्यानमुत्तमम् । संप्राप्नोति नरः सत्यं संसारसुखमद्भुतम् ॥५०॥ ज्ञानदं मोक्षदं चैव कीर्तिदं सुखदं तथा । पावनं श्रवणान्नूनमेतदाख्यानमद्भुतम् ॥ ५१ ॥ अखिलार्थप्रदं नॄणां सर्वधर्मसमावृतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं परमं मतम् ॥५२॥ सूत उवाच। जनमेजयेन राज्ञाऽसौ पृष्टः सत्यवतीसुतः । उवाच संहितां दिव्यां व्यासः सर्वार्थतत्त्ववित् ॥५३॥ चरितं चंडिकायास्तु शुम्भदैत्यवधाश्रितम् । कथयामास भगवान्कृष्णः कारुणिको मुनिः ॥ इति वः कथितः सारः पुराणानां मुनीश्वराः ॥ ५४ ॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५॥ व्योमांकाभ्रद्विसंख्यातः २०९० श्लोकैर्व्यासेन धीमता । देवीभागवतस्यास्य पञ्चमस्कन्ध ईरितः ॥५॥ समाप्तोऽयं पञ्चमः स्कन्धः

atha pañcatriṃśo'dhyāyaḥ mahiṣa uvāca| iti tasya vacaḥ śrutvā duḥkhitau vaiśyapārthivau | praṇipatya muniṃ prītyā praśrayāvanatau bhṛśam ||1|| harṣeṇotphullanayanāvūcaturvākyakovidau | kṛtāñjalipuṭau śāntau bhaktipravaṇacetasau ||2|| bhagavanpāvitāvadya śāntau dīnau śucānvitau | tava sūktasarasvatyā gaṅgayeva bhagīrathaḥ || 3 || sādhavaḥ sambhavantīha paropakṛtitatparāḥ | akṛtrimaguṇārāmāḥ sukhadāḥ sarvadehinām ||4|| pūrvapuṇyaprasaṅgena prāpto'yamāśrayaḥ śubhaḥ | tavāvābhyāṃ mahābhāga mahāduḥkhavināśakaḥ ||5|| bhavanti mānavā bhūmau bahavaḥ svārthatatparāḥ | parārthasādhane dakṣāḥ kecitkvāpi bhavādṛśāḥ || 6 || duḥkhito'haṃ muniśreṣṭha vaiśyo'yaṃ cātiduḥkhitaḥ | ubhau saṃsārasaṃtaptau tavāśramapade mudā ||7|| darśanādeva he vidvangataṃ duḥkhamihāvayoḥ | dehajaṃ mānasaṃ vākyaśravaṇādeva sāmpratam ||8|| dhanyāvāvāṃ kṛtakṛtyau jātau sūktisudhārasāt | pāvitau bhavatā brahmankṛpayā karuṇārṇava || 9 || gṛhāṇāsmatkarau sādho naya pāraṃ bhavārṇavāt | magnau śrāṃtāviti jñātvā maṃtradānena sāṃpratam || 10 || tapaḥ kṛtvā'tivipulaṃ samārādhya sukhapradām | saṃprāpya darśanaṃ bhūyo yāsyāvo nijamaṃdiram ||11| vadanāttava samprāpya devīmantraṃ navākṣaram | smaraṇaṃ ca kariṣyāvo nirāhārau dhṛtavratau || 12 || vyāsa uvāca| iti sañcoditastābhyāṃ sumedhā munisattamaḥ | dadau maṃtraṃ śubhaṃ tābhyāṃ dhyānabījapuraḥsaram ||13| tau ca prāpya munermaṃtraṃ sammantrya gurudaivatau | jagmaturvaiśyarājānau nadītīramanuttamam ||14|| ekāṃte vijane sthāne kṛtvāsanaparigraham | upaviṣṭau sthiraprajñau tāvatīva kṛśodarau || 15 | mantrajāpyaratau śāntau caritratrayapāṭhakau | ninyaturmāsamekaṃ tu tatra dhyānaparāyaṇau || 16 | tayormāsavratenaiva jātā prītiranuttamā | padāmbuje bhavānyāstu sthirā buddhistathāpyalam || 17|| kadācitpādayorgatvā munestasya mahātmanaḥ | kṛtapraṇāmāvāgatya tasthatuśca kuśāsane || 18|| nānyakārya parau kvāpi babhūvatuḥ kadācana | devīdhyānaparau nityaṃ japamantraratau sadā ||19|| evaṃ jāte tadā pūrṇe tatra saṃvatsare nṛpa | babhūvatuḥ phalāhāraṃ tyaktvā parṇāśanau nṛpa || 20 || varṣamekaṃ tapastatra cakraturvaiśyapārthivau | śuṣkaparṇāśanau dāntau japadhyānaparāyaṇau ||21|| pūrṇe varṣadvaye jāte kadāciddarśanaṃ ca tau | prāpatuḥ svapnamadhye tu bhagavatyā manoharam ||22|| raktāmbaradharāṃ devīṃ cārubhūṣaṇabhūṣitām | kadācinnṛpatiḥ svapne'pyapaśyajjagadambikām 23|| vīkṣya svapne ca tau devīṃ prītiyuktau babhūvatuḥ | jalāhāraistṛtīye tu sthitau saṃvatsare tu tau ||24|| evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā tatastau vaiśyapārthivau | cakratustau tadā ciṃtāṃ citte darśanalālasau ||25|| pratyakṣadarśanaṃ devyā na prāptaṃ śāṃtidaṃ nṛṇām | dehatyāgaṃ kariṣyāvo duḥkhitau bhṛśamāturau || 26|| iti saṃcintya manasā rājā kuṇḍaṃ cakāra ha | trikoṇaṃ susthiraṃ saumyaṃ hastamātrapramāṇataḥ || 27 || saṃsthāpya pāvakaṃ rājā tathā vaiśyo'tibhaktimān | guhāvāso nijaṃ māṃsaṃ chittvā chittvā punaḥpunaḥ ||28|| tathā vaiśyo'pi dīpte'gnau svamāṃsaṃ prāpakṣipattadā | rudhireṇa baliṃ cāsyai dadatustau kṛtodyamau ||29|| tadā bhagavatī dattvā pratyakṣaṃ darśanaṃ tayoḥ | prāha prītibharodbhrāṃtau dṛṣṭvā tau duḥkhitau bhṛśam || śrīdevyuvāca| varaṃ varaya bho rājan yatte manasi vāṃchitam | tuṣṭā'haṃ tapasā te'dya bhakto'si tvaṃ mato mama 31 || vaiśyaṃ prāha tadā devī prasannā'haṃ mahāmate | kiṃ te'bhīṣṭaṃ dadāmyadya prārthayāśu manogatam ||32|| vyāsa uvāca| tacchrutvā vacanaṃ rājā tāmuvāca mudānvitaḥ | dehi me'dya nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt || 33 || tamuvāca tadā devī gaccha rājannijaṃ gṛham | śatravaḥ kṣīṇasattvāste gamiṣyaṃti parājitāḥ || 34 || maṃtriṇastu samāgatya te patiṣyaṃti pādayoḥ | kuru rājyaṃ mahābhāga nagare svaṃ yathāsukham ||35|| kṛtvā rājyaṃ suvipulaṃ varṣāṇāmayutaṃ nṛpa | dehānte janma saṃprāpya sūryācca bhavitā manuḥ 36 || vyāsa uvāca| vaiśyastāmapyuvācedaṃ kṛtāṃjalipuṭa: śuciḥ | na me gṛheṇa kāryaṃ vai na putreṇa dhanena vā || 37 || sarvaṃ baṃdhakaraṃ mātaḥ svapnavannaśvaraṃ sphuṭam | jñānaṃ me dehi viśadaṃ mokṣadaṃ baṃdhanāśanam || 38 || asāre'smiṃśca saṃsāre mūḍhā majjaṃti pāmarāḥ | paṃḍitā: saṃtaraṃtīha tasmānnecchanti saṃsṛtim 39 || vyāsa uvāca| tadākarṇya mahāmāyā vaiśyaṃ prāha puraḥsthitam | vaiśvavarya tava jñānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 40 || iti dattvā varaṃ tābhyāṃ tatraivāṃtaradhīyata | adarśanaṃ gatāyāṃ tu rājā taṃ munisattamam || 41 || praṇamya hayamāruhya gamanāya mano dadhe | tadaiva tasya sacivāstatrāgatya nṛpaṃ prajāḥ || 42|| praṇemurvinayopetāstamūcuḥ prāṃjalisthitāḥ | rājaṃste śatravaḥ sarve pāpācca nihatā raṇe ||43|| rājyaṃ niṣkaṃṭakaṃ bhūpa kuruṣva puramāsthitaḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājā natvā taṃ munisattamam 44 || āpṛcchya niryayau tatra maṃtribhiḥ parivāritaḥ | saṃprāpya ca nijaṃ rājyaṃ dārānsvajanabāṃdhavān 45 || bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ tataḥ sāgaramekhalām | vaiśyo'pi jñānamāsādya muktasaṃgaḥ samaṃtataḥ || 46 || kālātivāhanaṃ tatra muktabaṃdhaścakāra ha| tīrtheṣu vicarangāyanbhagavatyā guṇānatha || 47|| etatte kathitaṃ devyāścaritaṃ paramādbhutam | ārādhanaphalaprāptiryathāvadbhūpavaiśyayoḥ||48|| daityānāṃ hananaṃ proktaṃ prādurbhāvastathā śubhaḥ | evaṃprabhāvā sā devī bhaktānāmabhayapradā || 49 || yaḥ śṛṇoti naro nityametadākhyānamuttamam | saṃprāpnoti naraḥ satyaṃ saṃsārasukhamadbhutam ||50|| jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva kīrtidaṃ sukhadaṃ tathā | pāvanaṃ śravaṇānnūnametadākhyānamadbhutam || 51 || akhilārthapradaṃ nṝṇāṃ sarvadharmasamāvṛtam | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ paramaṃ matam ||52|| sūta uvāca| janamejayena rājñā'sau pṛṣṭaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca saṃhitāṃ divyāṃ vyāsaḥ sarvārthatattvavit ||53|| caritaṃ caṃḍikāyāstu śumbhadaityavadhāśritam | kathayāmāsa bhagavānkṛṣṇaḥ kāruṇiko muniḥ || iti vaḥ kathitaḥ sāraḥ purāṇānāṃ munīśvarāḥ || 54 || iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35|| vyomāṃkābhradvisaṃkhyātaḥ 2090 ślokairvyāsena dhīmatā | devībhāgavatasyāsya pañcamaskandha īritaḥ ||5|| samāpto'yaṃ pañcamaḥ skandhaḥ