Chapter 3

सूतउवाच एवं समुपदिश्यायं देवर्षिः परमः स्वराट् । जगाम ब्रह्मणो लोकं स्वैरचारी महामुनिः ॥ १ ॥ गते मुनिवरे विन्ध्यश्चिन्तां लेभेऽनपायिनीम् । नैव शान्तिं स लेभे च सदान्तःकृतशोचनः ॥ २ ॥ कथं किं त्वत्र मे कार्यं कथं मेरुं जयाम्यहम् । नैव शान्तिं लभे नापि स्वास्थ्यं मे मानसे भवेत् ॥ ३ ॥ (धिगुत्साहं च मानं च धिङ्‌मे कीर्तिं च धिक्कुलम्) धिग्बलं मे पौरुषं धिक् स्मृतं पूर्वैर्महात्मभिः । एवं चिन्तयमानस्य विन्ध्यस्य मनसि स्फुटम् ॥ ४ ॥ प्रादुर्भूता मतिः कार्ये कर्तव्ये दोषकारिणी । मेरुप्रदक्षिणां कुर्वन्नित्यमेव दिवाकरः ॥ ५ ॥ सग्रहर्क्षगणोपेतः सदा दृप्यत्ययं नगः । तस्य मार्गस्य संरोधं करिष्यामि निजैः करैः ॥ ६ ॥ तदा निरुद्धो द्युमणिः परिक्रामेत्कथं नगम् । एवं मार्गे निरुद्धे तु मया दिनकरस्य च ॥ ७ ॥ भग्नदर्पो दिव्यनगो भविष्यति विनिश्चयम् । एवं निश्चित्य विन्ध्याद्रिः खं स्पृशन् ववृधे भुजैः ॥ ८ ॥ महोन्नतैः शृङ्‌गवरैः सर्वं व्याप्य व्यवस्थितः । कदोदेष्यति भास्वांस्तं रोधयिष्याम्यहं कदा ॥ ९ ॥ एवं सञ्चिन्तयानस्य सा व्यतीयाय शर्वरी । प्रभातं विमलं जज्ञे दिशो वितिमिराः करैः ॥ १० ॥ कुर्वन्स निर्गतो भानुरुदयायोदये गिरौ । प्रकाशते स्म विमलं नभो भानुकरैः शुभैः ॥ ११ ॥ विकासं नलिनी भेजे मीलनं च कुमुद्वती । स्वानि कार्याणि सर्वे च लोकाः समुपतस्थिरे ॥ १२ ॥ हव्यं कव्यं भूतबलिं देवानां च प्रवर्धयन् । प्राह्णापराह्णमध्याह्नविभागेन त्विषां पतिः ॥ १३ ॥ एवं प्राचीं तथाग्नेयीं समाश्वास्य वियोगिनीम् । ज्वलन्तीं चिरकालीनविरहादिव कामिनीम् ॥ १४ ॥ भास्करोऽथ कृशानोश्च दिशं नूनं विहाय च । याम्यां गन्तुं ततस्तूर्णं प्रतस्थे कमलाकरः ॥ १५ ॥ न शशाकाग्रतो गन्तुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत् । अनूरुरुवाच भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निरुध्य गगनं स्थितः ॥ १६ ॥ स्पर्धते मेरुणा प्रेप्सुस्त्वद्दत्तां च प्रदक्षिणाम् । सूत उवाच अनूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता ह्यास चिन्तयन् ॥ १७ ॥ अहो गगनमार्गोऽपि रुध्यते चातिविस्मयः । प्रायः शूरो न किं कुर्यादुत्पथे वर्त्मनि स्थितः ॥ १८ ॥ निरुद्धो नो वाजिमार्गो दैवं हि बलवत्तरम् । राहुबाहुग्रहव्यग्रो यः क्षणं नावतिष्ठते ॥ १९ ॥ स चिरं रुद्धमार्गोऽपि किं करोति विधिर्बली । एवं च मार्गे संरुद्धे लोकाः सर्वे च सेश्वराः ॥ २० ॥ नान्वविन्दन्त शरणं कर्तव्यं नान्वपद्यत । चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानन्ति सूर्यतः ॥ २१ ॥ संरुद्धो विन्ध्यगिरिणा अहो दैवविपर्ययः । यदा निरुद्धः सविता गिरिणा स्पर्धया तदा ॥ २२ ॥ नष्टः स्वाहास्वधाकारो नष्टप्रायमभूज्जगत् । एवं च पाश्चिमा लोका दाक्षिणात्यास्तथैव च ॥ २३ ॥ निद्रामीलितचक्षुष्का निशामेव प्रपेदिरे । प्राञ्चस्तथोत्तराहाश्च तीक्ष्णतापप्रतापिताः ॥ २४ ॥ मृता नष्टाश्च भग्नाश्च विनाशमभजन् प्रजाः । हाहाभूतं जगत्सर्वं स्वधाकव्यविवर्जितम् । देवाः सेन्द्राः समुद्विग्नाः किं कुर्म इतिवादिनः ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां दशमस्कन्धे देवीमाहात्म्ये विन्ध्योपाख्यानवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

sūtauvāca evaṃ samupadiśyāyaṃ devarṣiḥ paramaḥ svarāṭ | jagāma brahmaṇo lokaṃ svairacārī mahāmuniḥ || 1 || gate munivare vindhyaścintāṃ lebhe'napāyinīm | naiva śāntiṃ sa lebhe ca sadāntaḥkṛtaśocanaḥ || 2 || kathaṃ kiṃ tvatra me kāryaṃ kathaṃ meruṃ jayāmyaham | naiva śāntiṃ labhe nāpi svāsthyaṃ me mānase bhavet || 3 || (dhigutsāhaṃ ca mānaṃ ca dhiṅ‌me kīrtiṃ ca dhikkulam) dhigbalaṃ me pauruṣaṃ dhik smṛtaṃ pūrvairmahātmabhiḥ | evaṃ cintayamānasya vindhyasya manasi sphuṭam || 4 || prādurbhūtā matiḥ kārye kartavye doṣakāriṇī | merupradakṣiṇāṃ kurvannityameva divākaraḥ || 5 || sagraharkṣagaṇopetaḥ sadā dṛpyatyayaṃ nagaḥ | tasya mārgasya saṃrodhaṃ kariṣyāmi nijaiḥ karaiḥ || 6 || tadā niruddho dyumaṇiḥ parikrāmetkathaṃ nagam | evaṃ mārge niruddhe tu mayā dinakarasya ca || 7 || bhagnadarpo divyanago bhaviṣyati viniścayam | evaṃ niścitya vindhyādriḥ khaṃ spṛśan vavṛdhe bhujaiḥ || 8 || mahonnataiḥ śṛṅ‌gavaraiḥ sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ | kadodeṣyati bhāsvāṃstaṃ rodhayiṣyāmyahaṃ kadā || 9 || evaṃ sañcintayānasya sā vyatīyāya śarvarī | prabhātaṃ vimalaṃ jajñe diśo vitimirāḥ karaiḥ || 10 || kurvansa nirgato bhānurudayāyodaye girau | prakāśate sma vimalaṃ nabho bhānukaraiḥ śubhaiḥ || 11 || vikāsaṃ nalinī bheje mīlanaṃ ca kumudvatī | svāni kāryāṇi sarve ca lokāḥ samupatasthire || 12 || havyaṃ kavyaṃ bhūtabaliṃ devānāṃ ca pravardhayan | prāhṇāparāhṇamadhyāhnavibhāgena tviṣāṃ patiḥ || 13 || evaṃ prācīṃ tathāgneyīṃ samāśvāsya viyoginīm | jvalantīṃ cirakālīnavirahādiva kāminīm || 14 || bhāskaro'tha kṛśānośca diśaṃ nūnaṃ vihāya ca | yāmyāṃ gantuṃ tatastūrṇaṃ pratasthe kamalākaraḥ || 15 || na śaśākāgrato gantuṃ tato'nūrurvyajijñapat | anūruruvāca bhāno mānonnato vindhyo nirudhya gaganaṃ sthitaḥ || 16 || spardhate meruṇā prepsustvaddattāṃ ca pradakṣiṇām | sūta uvāca anūruvākyamākarṇya savitā hyāsa cintayan || 17 || aho gaganamārgo'pi rudhyate cātivismayaḥ | prāyaḥ śūro na kiṃ kuryādutpathe vartmani sthitaḥ || 18 || niruddho no vājimārgo daivaṃ hi balavattaram | rāhubāhugrahavyagro yaḥ kṣaṇaṃ nāvatiṣṭhate || 19 || sa ciraṃ ruddhamārgo'pi kiṃ karoti vidhirbalī | evaṃ ca mārge saṃruddhe lokāḥ sarve ca seśvarāḥ || 20 || nānvavindanta śaraṇaṃ kartavyaṃ nānvapadyata | citraguptādayaḥ sarve kālaṃ jānanti sūryataḥ || 21 || saṃruddho vindhyagiriṇā aho daivaviparyayaḥ | yadā niruddhaḥ savitā giriṇā spardhayā tadā || 22 || naṣṭaḥ svāhāsvadhākāro naṣṭaprāyamabhūjjagat | evaṃ ca pāścimā lokā dākṣiṇātyāstathaiva ca || 23 || nidrāmīlitacakṣuṣkā niśāmeva prapedire | prāñcastathottarāhāśca tīkṣṇatāpapratāpitāḥ || 24 || mṛtā naṣṭāśca bhagnāśca vināśamabhajan prajāḥ | hāhābhūtaṃ jagatsarvaṃ svadhākavyavivarjitam | devāḥ sendrāḥ samudvignāḥ kiṃ kurma itivādinaḥ || 25 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe devīmāhātmye vindhyopākhyānavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||