Eleventh Skandha · Chapter 20
Sourceश्रीनारायण उवाच त्रिराचम्य द्विजः पूर्वं द्विर्मार्जनमथाचरेत् । उपस्पृशेत्सव्यपाणिं पादौ च प्रोक्षयेत्ततः ॥ १ ॥ शिरसि चक्षुषि तथा नासायां श्रोत्रदेशके । हृदये च तथा मौलौ प्रोक्षणं सम्यगाचरेत् ॥ २ ॥ देशकालौ समुच्चार्य ब्रह्मयज्ञमथाचरेत् । द्वौ दर्भौ दक्षिणे हस्ते वामे त्रीनासने सकृत् ॥ ३ ॥ उपवीते शिखायां च पादमूले सकृत्सकृत् । विमुक्तये सर्वपापक्षयार्थं चैवमेव हि ॥ ४ ॥ सूत्रोक्तदेवताप्रीत्यै ब्रह्मयज्ञं करोम्यहम् । गायत्रीं त्रिर्जपेत्पूर्वं चाग्निमीळे ततः परम् ॥ ५ ॥ यदङ्गेति ततः प्रोच्य अग्निर्वै इति कीर्तयेत् । अथ महाव्रतं चैव पन्था एतच्च कीर्तयेत् ॥ ६ ॥ अथातः संहितायाश्च विदा मघवदित्यपि । महाव्रतस्येति तथा इषे त्वोर्जे इतीव हि ॥ ७ ॥ अग्न आयाहि चेत्येवं शन्तो देवीरितीति च । अथ तस्य समाम्नायो वृद्धिरादैजितीव हि ॥ ८ ॥ अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पञ्चसंवत्सरेति च । मयरसतजभनेत्येव गौर्ग्मा इत्येव कीर्तयेत् ॥ ९ ॥ अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म इत्यपि । तच्छंयोरिति च प्रोच्य ब्रह्मणे नम इत्यपि ॥ १० ॥ तर्पणं चैव देवानां ततः कुर्यात्प्रदक्षिणम् । प्रजापतिश्च ब्रह्मा च वेदा देवास्तथर्षयः ॥ ११ ॥ सर्वाणि चैव छन्दांसि तथोङ्कारस्तथैव च । वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री च ततः परम् ॥ १२ ॥ गायत्री चैव यज्ञाश्च द्यावापृथिवी इत्यपि । अन्तरिक्षं त्वहोरात्राणि च सांख्या अतः परम् ॥ १३ ॥ सिद्धाः समुद्रा नद्यश्च गिरयश्च ततः परम् । क्षेत्रौषधिवनस्पत्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १४ ॥ नागा वयांसि गावश्च साध्या विप्रास्तथैव च । यक्षा रक्षांसि भूतानीत्येवमन्तानि कीर्तयेत् ॥ १५ ॥ अथो निवीती भूत्वा च ऋषीन्सन्तर्पयेदपि । शतर्चिनो माध्यमाश्च गृत्समदस्तथैव च ॥ १६ ॥ विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाज एव च । वसिष्ठश्च प्रगाथश्च पावमान्यस्ततः परम् ॥ १७ ॥ क्षुद्रसूक्ता महासूक्ताः सनकश्च सनन्दनः । सनातनस्तथैवात्र सनत्कुमार एव च ॥ १८ ॥ कपिलासुरिनामानौ वोहलिः पञ्चशीर्षकः । प्राचीनावीतिना तच्च कर्तव्यमथ तर्पणम् ॥ १९ ॥ सुमन्तुर्जैमिनिर्वैशम्पायनः पैलसूत्रयुक् । भाष्यभारतपूर्वं च महाभारत इत्यपि ॥ २० ॥ धर्माचार्या इमे सर्वे तृप्यन्त्विति च कीर्तयेत् । जानन्ति बाहविगार्ग्यगौतमाश्चैव शाकलः ॥ २१ ॥ बाभ्रव्यमाण्डव्ययुतोमाण्डूकेयस्ततः परम् । गार्गी वाचक्नवी चैव वडवा प्रातिथेयिका ॥ २२ ॥ सुलभायुक्तमैत्रेयी कहोलश्च ततः परम् । कौषीतकं महाकौषीतकं वै तर्पयेत्ततः ॥ २३ ॥ भारद्वाजं च पैङ्ग्यं च महापैङ्ग्यं सुयज्ञकम् । सांख्यायनमैतरेयं महैतरेयमेव च ॥ २४ ॥ बाष्कलं शाकलं चैव सुजातवक्त्रमेव च । औदवाहिं च सौजामिं शौनकं चाश्वलायनम् ॥ २५ ॥ ये चान्ये सर्व आचार्यास्ते सर्वे तृप्तिमाप्नुयुः । ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ॥ २६ ॥ ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् । एवं ते ब्रह्मयज्ञस्य विधिरुक्तो महामुने ॥ २७ ॥ यश्चायं कुरुते ब्रह्मयज्ञस्य विधिमुत्तमम् । सर्ववेदाङ्गपाठस्य फलमाप्नोति साधकः ॥ २८ ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्यश्राद्धं तथैव च । अतिथिभ्योऽन्नदानं च नित्यमेव समाचरेत् ॥ २९ ॥ गोग्रासं च ततो दत्त्वा भुञ्जीत ब्राह्मणैः सह । अह्नस्तु पञ्चमे भागे प्रकुर्यादेतदुत्तमम् ॥ ३० ॥ इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् । अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः सन्ध्यां ततः पुनः ॥ ३१ ॥ अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने । यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति ॥ ३२ ॥ आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः । बद्धपद्मासनो योगी सायंकाले स्थिरो भवेत् ॥ ३३ ॥ श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः । अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥ भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् । सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः ॥ ३५ ॥ ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायंकाले विचक्षणः । वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्गीं कृष्णवाससम् ॥ ३६ ॥ शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् । नानारत्नलसद्भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम् ॥ ३७ ॥ अनर्घ्यरत्नमुकुटां तारहारावलीयुताम् । ताटङ्कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम् ॥ ३८ ॥ पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना ॥ ३९ ॥ व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् । आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात् ॥ ४० ॥ एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्कल्पमाचरेत् । आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च ॥ ४१ ॥ विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् । गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये ॥ ४२ ॥ अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः । उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम् ॥ ४३ ॥ देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् । अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः ॥ ४४ ॥ उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः । ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः ॥ ४५ ॥ गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् । सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम् ॥ ४६ ॥ यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् । सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः । देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती ॥ ४८ ॥ सायंकालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः । स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च ॥ ४९ ॥ मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा । तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम् ॥ ५० ॥ वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च । सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा ॥ ५१ ॥ निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा । सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम् ॥ ५२ ॥ इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् । सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम् ॥ ५३ ॥ सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा । सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव । सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति ॥ ५४ ॥
śrīnārāyaṇa uvāca trirācamya dvijaḥ pūrvaṃ dvirmārjanamathācaret | upaspṛśetsavyapāṇiṃ pādau ca prokṣayettataḥ || 1 || śirasi cakṣuṣi tathā nāsāyāṃ śrotradeśake | hṛdaye ca tathā maulau prokṣaṇaṃ samyagācaret || 2 || deśakālau samuccārya brahmayajñamathācaret | dvau darbhau dakṣiṇe haste vāme trīnāsane sakṛt || 3 || upavīte śikhāyāṃ ca pādamūle sakṛtsakṛt | vimuktaye sarvapāpakṣayārthaṃ caivameva hi || 4 || sūtroktadevatāprītyai brahmayajñaṃ karomyaham | gāyatrīṃ trirjapetpūrvaṃ cāgnimīḻe tataḥ param || 5 || yadaṅgeti tataḥ procya agnirvai iti kīrtayet | atha mahāvrataṃ caiva panthā etacca kīrtayet || 6 || athātaḥ saṃhitāyāśca vidā maghavadityapi | mahāvratasyeti tathā iṣe tvorje itīva hi || 7 || agna āyāhi cetyevaṃ śanto devīritīti ca | atha tasya samāmnāyo vṛddhirādaijitīva hi || 8 || atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pañcasaṃvatsareti ca | mayarasatajabhanetyeva gaurgmā ityeva kīrtayet || 9 || athāto dharmajijñāsā athāto brahma ityapi | tacchaṃyoriti ca procya brahmaṇe nama ityapi || 10 || tarpaṇaṃ caiva devānāṃ tataḥ kuryātpradakṣiṇam | prajāpatiśca brahmā ca vedā devāstatharṣayaḥ || 11 || sarvāṇi caiva chandāṃsi tathoṅkārastathaiva ca | vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ sāvitrī ca tataḥ param || 12 || gāyatrī caiva yajñāśca dyāvāpṛthivī ityapi | antarikṣaṃ tvahorātrāṇi ca sāṃkhyā ataḥ param || 13 || siddhāḥ samudrā nadyaśca girayaśca tataḥ param | kṣetrauṣadhivanaspatyo gandharvāpsarasastathā || 14 || nāgā vayāṃsi gāvaśca sādhyā viprāstathaiva ca | yakṣā rakṣāṃsi bhūtānītyevamantāni kīrtayet || 15 || atho nivītī bhūtvā ca ṛṣīnsantarpayedapi | śatarcino mādhyamāśca gṛtsamadastathaiva ca || 16 || viśvāmitro vāmadevo'trirbharadvāja eva ca | vasiṣṭhaśca pragāthaśca pāvamānyastataḥ param || 17 || kṣudrasūktā mahāsūktāḥ sanakaśca sanandanaḥ | sanātanastathaivātra sanatkumāra eva ca || 18 || kapilāsurināmānau vohaliḥ pañcaśīrṣakaḥ | prācīnāvītinā tacca kartavyamatha tarpaṇam || 19 || sumanturjaiminirvaiśampāyanaḥ pailasūtrayuk | bhāṣyabhāratapūrvaṃ ca mahābhārata ityapi || 20 || dharmācāryā ime sarve tṛpyantviti ca kīrtayet | jānanti bāhavigārgyagautamāścaiva śākalaḥ || 21 || bābhravyamāṇḍavyayutomāṇḍūkeyastataḥ param | gārgī vācaknavī caiva vaḍavā prātitheyikā || 22 || sulabhāyuktamaitreyī kaholaśca tataḥ param | kauṣītakaṃ mahākauṣītakaṃ vai tarpayettataḥ || 23 || bhāradvājaṃ ca paiṅgyaṃ ca mahāpaiṅgyaṃ suyajñakam | sāṃkhyāyanamaitareyaṃ mahaitareyameva ca || 24 || bāṣkalaṃ śākalaṃ caiva sujātavaktrameva ca | audavāhiṃ ca saujāmiṃ śaunakaṃ cāśvalāyanam || 25 || ye cānye sarva ācāryāste sarve tṛptimāpnuyuḥ | ye ke cāsmatkule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ || 26 || te gṛhṇantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakam | evaṃ te brahmayajñasya vidhirukto mahāmune || 27 || yaścāyaṃ kurute brahmayajñasya vidhimuttamam | sarvavedāṅgapāṭhasya phalamāpnoti sādhakaḥ || 28 || vaiśvadevaṃ tataḥ kuryānnityaśrāddhaṃ tathaiva ca | atithibhyo'nnadānaṃ ca nityameva samācaret || 29 || gogrāsaṃ ca tato dattvā bhuñjīta brāhmaṇaiḥ saha | ahnastu pañcame bhāge prakuryādetaduttamam || 30 || itihāsapurāṇādyaiḥ ṣaṣṭhasaptamakau nayet | aṣṭame lokayātrā tu bahiḥ sandhyāṃ tataḥ punaḥ || 31 || atha sāyantanīṃ sandhyāṃ pravakṣyāmi mahāmune | yadanuṣṭhānamātreṇa mahāmāyā prasīdati || 32 || ācamya prāṇānāyamya sādhakaḥ sthiramānasaḥ | baddhapadmāsano yogī sāyaṃkāle sthiro bhavet || 33 || śrutismṛtyādikarmādau sagarbhaḥ prāṇasaṃyamaḥ | agarbho dhyānamātraṃ tu sa cāmantraḥ prakīrtitaḥ || 34 || bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā nānyathā karma kīrtitam | salakṣo devatāṃ dhyātvā pūrakumbhakarecakaiḥ || 35 || dhyānaṃ prakuryātsandhyāyāṃ sāyaṃkāle vicakṣaṇaḥ | vṛddhāṃ sarasvatīṃ devīṃ kṛṣṇāṅgīṃ kṛṣṇavāsasam || 36 || śaṅkhacakragadāpadmahastāṃ garuḍavāhanām | nānāratnalasadbhūṣāṃ kvaṇanmañjīramekhalām || 37 || anarghyaratnamukuṭāṃ tārahārāvalīyutām | tāṭaṅkabaddhamāṇikyakāntiśobhikapolakām || 38 || pītāmbaradharāṃ devīṃ saccidānandarūpiṇīm | sāmavedena sahitāṃ saṃyutāṃ sattvavartmanā || 39 || vyavasthitāṃ ca svarloke ādityapayhagāminīm | āvāhayāmyahaṃ devīmāyāntīṃ sūryamaṇḍalāt || 40 || evaṃ dhyātvā ca tāṃ devīṃ sandhyāsaṅkalpamācaret | āpo hi ṣṭheti mantreṇa agniśceti tathaiva ca || 41 || vidadhyādācamanakaṃ śeṣaṃ pūrvavadīritam | gāyatrīmantramukccārya śrīnārāyaṇaprītaye || 42 || arghyaṃ dadyācca sūryāya sādhakaḥ śuddhamānasaḥ | ubhau pādau samau kṛtvā haste dhūtvā jalāñjalim || 43 || devaṃ dhyātvā maṇḍalasthaṃ kṣipedarghyaṃ tataḥ kramāt | arghyaṃ dadyāttu yo nīre mūḍhātmā jñānavarjitaḥ || 44 || ullaṅghya smṛtimantrāṃśca prāyaścittī bhaveddvijaḥ | tataḥ sūryamupasthāyāpyasāvādityamantrataḥ || 45 || gāyatryāśca japaṃ kuryādupaviśya tato bṛsīm | sahasraṃ vā tadardhaṃ vā śrīdevīdhyānapūrvakam || 46 || yathā prātaḥ punastadvadupasthānādikaṃ caret | sāyaṃ sandhyātarpaṇe ca krameṇa parikīrtayet || 47 || vasiṣṭho ṛṣirevātra sarasvatyāḥ prakīrtitaḥ | devatā viṣṇurūpā sā chandaścaiva sarasvatī || 48 || sāyaṃkālīnasandhyāyāstarpaṇe viniyogakaḥ | svarityuktvā ca puruṣaṃ sāmavedaṃ tathaiva ca || 49 || maṇḍalaṃ ceti samprocya hiraṇyagarbhakaṃ tathā | tathaiva paramātmānaṃ tato'pi ca sarasvatīm || 50 || vedamātaramevātra saṅkṛtiṃ tadvadeva ca | sandhyāṃ vṛddhāṃ tathā viṣṇurūpiṇīmuṣasīṃ tathā || 51 || nirmṛjīṃ ca tathā sarvasiddhīnāṃ kāriṇīṃ tathā | sarvamantrādhipatikāṃ bhūrbhuvaḥ svaśca pūruṣam || 52 || ityevaṃ tarpaṇaṃ kāryaṃ sandhyāyāḥ śrutisammatam | sāyaṃ sandhyāvidhānaṃ ca kathitaṃ pāpanāśanam || 53 || sarvaduḥkhaharaṃ vyādhināśakaṃ mokṣadaṃ tathā | sadācāreṣu sandhyāyāḥ prādhānyaṃ munipuṅgava | sandhyācaraṇato devī bhaktābhīṣṭaṃ prayacchati || 54 ||
English translation
1-25. The twice born (Brahmana) is firstly to sip three times (make Achamana); then to make the marjana (sprinkle water) twice; he is to touch the water by the right hand and sprinkle water on his two feet. Next, he is to sprinkle with water his head, eyes, nose, ears, heart, and head thoroughly. Then speaking out the Des’a and Kala (place and time) he should commence the Brahma Yajha. Next for the destruction of all the sins and for getting liberation, he should have the Darbha (sacrificial grass, and the Kus’a grasses), two on his right hand, three on his left hand, one grass each on his seat, sacrificial thread, his tuft, and his heels. No sin can now remain in his body.
“I am performing this Brahma Yajha for the satisfaction of the Devata according to the Sutra,” thus thinking he is to repeat the Gayatri thrice. Then he is to recite the following mantras “Agnimile purohitam, etc.,” “Yadamgeti” “Agnirvai,” “Mahavratanchaiva pantha,” “Athatah S’amhitayas’cha vidamaghavat,” “Mahavratasya,” “Isetvorjetva,” “Agna ayahi” “S’anno Devi rabbistaye,” “Tasya Samamnayo” “Briddairadaich” “S’iksam pravaksyami,” “Pancha Samvatsareti,” “Mayarasatajabhetyeva,” “Gaurgma,” also he is to recite the two following Sutras “Athato Dharma Jijhasa,” “Athato Brahma Jijhasa.” Next he is to recite the mantra “Tachhamyoh” and also the mantra “Name Brahmane name stvagnaye namah prithivyai nama Osadhibhyoh namah”. (These mantras are the famous mantras of the Rig Veda). Next perform the Deva-tarpanam, thus “Om Prajapati stripyatu”, “Om Brahma stripyatu”, “Om Vedas tripyantu,” “Om Risayastri pyantu”, “ Om Devastripantu,” “Om Sarvani chhandamsi tripyantu”, “Om Om Kara stripyatu”, “Om Vasat Kara stripyatu”, “Om Vyarhitayas tripyantu”, Om Savitri tripyatu”, “Om Gayatri tripyatu”, “Om Yajha stripyantu,” Om Dyava prithivyau tripyatam. Om antariksam tripyatu, Om Ahoratrani
tripyantu, Om Samkkya stripyantu, Om Siddha stripyantu, Om Samudra stripyantu, Om Nadyas tripyantu, Om girayas tripyantu,
Om Ksettraus adhivana spati gandharva Psarasas tripyantu, Om naga vayamsi gavascha sadhya viprasta thaiva cha, yaksa raksansi bhutani tyeva mantani tripyantu. Next, suspending the sacrificial thread from the neck, perform the Risi tarpanam, thus Om S’atarchinas tripyantu, Om madhyamas tripyantu, Om Gritsamada stripyatu, Om VisVamitra stripyantu, Om Vamadeva stripyantu, Om Atri stripyatu, Om Bharadvajastripyatu, Om Vas’isthastripyatu, Om Pragathastripyatu, Pavamanyastripyantu. Next, holding the sacrificial thread over the right shoulder and under the left arm, perform the Tarpanam, thus
Om Ksudrasukta stripyantu.
Om Mahasuktastripyantu.
Om Sanaka stripyatu.
Om Sananda stripyatu.
Om Sanatana stripyatu.
Om Sanat Kumara stripyatu.
Om Kapila stripyatu.
Om Asuristripyatu,
Om Vohalistripyatu.
Om Pahchas’ikha stripyatu.
Om Sumantu Jaimini Vais’ampayana Paila Sutra Bhasya bharata Maha Bharata Dharmacharyah stripyantu.
Om Janantivaha vigargya Gautama S’akalya vabhravya Mandavya Mandukeya stripyantu.
Om Gargi Vachaknavi tripyatu.
Om Vadava pratitheyi tripyatu.
Om Sulabha maitreyi tripyatu.
Om Kahola stripyatu.
Om Kausitaka stripyatu.
Om Maha Kausitaka stripyatu.
Om Bharadvaja stripyatu,
Om Paimga stripyatu.
Om Mahapaimga stripyatu.
Om Sujajna stripyatu.
Om Samkhyayana stripyatu.
Om Aitareya stripyatu.
Om Mahaitareya stripyatu.
Om Vaskala stripyatu.
Om Sakala stripyatu.
Om Sujata vaktra stripyatu.
Om Audavahi stripyatu.
Om Saujami stripyatu,
Om S’aunaka stripyatu,
Om AsValayana stripyatu.
26-54. Let all the other Acharyas be satisfied. “Om Ye Ke chasmat kule data aputra gotrino mritah. te grihnantu maya dattam vastranispidi to dakam.” Saying thus offer water squeezed out of a cloth. O Narada! Thus I have spoken to you of the rules of Brahma
Yajna. Whoever performs thus the Brahma Yajha gets the fruits of studying all the Vedas. Then performing, in due order, the VaisVa deva, Homa, S’raddha, serving the guests, and feeding the cows, the devotee is to take his meals during the fifth part of the day along with the other Brahmanas. Then the sixth and the seventh parts of the day he is to spend in reading histories and the Puranas. Then the eighth part of the day he is to devote in seeing the relatives, talking with them and receiving visits from other persons; then he will be prepared to perform the evening Sandhya. O Narada! I am now talking of the evening Sandhya. Listen. S’ri Bhagavati is pleased very quickly with him who performs the evening Sandhya. First make the Achaman and make the Vayu (air) in the body steady. With heart tranquilled and with the seat Baddha Padmasana, be calm and quiet while engaged in performing the Sandhya. At the commencement of all actions prescribed in the S’rutis and Smritis, first perform the Sagarbha Pranayama. In other words recite the mantra mentally for the due number of moments and make the Pranayama. Simply meditating is called Agarbha Pranayama. Here no mantra is necessary to be recited. Then have the Bhutas’uddhi (have the purifications of the elements) and make the Sankalpa. First of all, the purification of elements, etc., are to be done first; one becomes, then, entitled to do other actions. While doing Puraka (inhaling), Kumbhaka (retaining) and Rechaka (exhaling) in Pranayama, meditate on the Deity stated duly. In the evening time meditate on the Bhagavati Sandhya Devi thus The name of the then Gayatri Devi is Sarasvati. She is old, of black colour, wearing ordinary clothes; in her hands are seen conch shell, disc, club and lotus. On Her feet the anklets are making sweet tinkling sounds; on Her loins there is the golden thread; decked with various ornaments. She is sitting on Garuda. On Her head the invaluable jewel crown is seen; on Her neck, the necklaces of stars; Her forehead is shining with a brilliant lustre emitting from the pearl and jewel Tatamka ornaments. She has put on yellow clothes; Her nature is eternal knowledge and ever-bliss. She is uttering Sama Veda. She resides in the Heavens and daily She goes in the path of the Sun. I invoke the Devi from the Solar Orb. O Narada! Meditate on the Devi thus and perform the
Sandhya. Then perform the Marjanam by the mantra “Apohistha” and next by the mantra “Agnis’cha ma manyus’cha.” The remaining actions are the same as before. Next, repeat the Gayatri and offer, with a pure heart, the offering of Arghya to the Sun for the satisfaction of Narayana. While offering this Arghya, keep the two legs level and similar and take water in folded palms and meditating on the Devata within the Solar Orb, throw it towards Him. The fool that offers Suryarghya in the water, out of ignorance, disregarding the injunctions of the S’rutis, will have to perform Prayas’chitta for that sin. Next, worship the Sun by the Surya mantra. Then taking one’s seat, meditate on the Devi and repeat the Gayatri. One thousand times or five hundred times the Gayatri is to be repeated. The worship, etc., in the evening is the same as in the morning. Now I am speaking of the Tarpanam in the Evening Sandhya. Hear. Vas’istha is the Risi of the aforesaid Sarasvati. Visnu in the form of Sarasvati is the Devata; Gayatri is the Chhanda; its application is in the Evening Sandhya Tarpanam. Now the Tarpanam of the Sandhyanga (the adjunct of Sandhya) runs as follows
“Om Svah Purusam Tarpayami.”
“Om Samavedam Tarpayami.”
“Om Suryamandalam tarpayami.”
“Om Hiranyagarbham tarpayami.”
“Om Paramatmanam tarpayami.”
“Om Sarasvatim tarpayami.”
“Om Devamataram tarpayami.”
“Om Samkritim tarpayami.”
“Om Vriddham Sandhyam tarpayami “Om Visnu rupinim Usasim tarpayami.”
“Om Nirmrijim tarpayami.”
“Om Sarvasiddhi karinim tarpayami.”
“Om Sarvamantra dhipatikam tarpayami.” “Om Bhurbhuvah Svah Purusam tarpayami.”
Thus perform the Vaidik Tarpanam. O Narada! Thus have been described the rules of the sin destroying evening Sandhya. By this evening Sandhya, all sorts of pains and afflictions and diseases are removed. And ultimately the Moksa is obtained. What more than this that you should know this Sandhya Bandanam as the principal thing amongst the good conduct and right ways of living. Therefore S’ri Bhagavati fructifies all the desires of the Bhaktas who perform this Sandhya Vandanam.
Here ends the Twentieth Chapter of the Eleventh Book on the description of Brahma Yajha, Sandhyas, etc., in the Mahapuranam S’ri Mad Devi Bhagavatam of 18,000 verses by Maharsi Veda Vyasa.
Complete chapter-aligned witnesses. Sanskrit Wikisource page 24046, revision 334112 (2022-03-25T08:17:32Z). English is Swami Vijñanananda’s complete 1921–23 public-domain translation, controlled against the archival OCR and its chapter page at https://sacred-texts.com/hin/db/bk11ch20.htm. Historic spelling and transliteration are lightly normalized; no verse-by-verse alignment is asserted.