Chapter 11

श्रीनारायण उवाच भारताख्ये च वर्षेऽस्मिन्नहमादिजपूरुषः । तिष्ठामि भवता चैव स्तवनं क्रियतेऽनिशम् ॥ १ ॥ नारद उवाच ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति । कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः । द्रष्टुर्न दृश्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ २ ॥ इदं हि योगेश्वरयोगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः ॥ ३ ॥ यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया- द्यस्तस्य यत्‍नः श्रम एव केवलम् ॥ ४ ॥ तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वं माययाहं ममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावजम् ॥ ५ ॥ एवं स्तौति सदा देवं नारायणमनामयम् । नारदो मुनिशार्दूलः प्रज्ञाताखिलसारदृक् ॥ ६ ॥ अस्मिन् वै भारते वर्षे सरिच्छैलास्तु सन्ति हि । तान्प्रवक्ष्यामि देवर्षे शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥ ७ ॥ मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकश्च त्रिकूटकः । ऋषभः कूटकः कोल्लः सह्यो देवगिरिस्तथा ॥ ८ ॥ ऋष्यमूकश्च श्रीशैलो व्यङ्कटाद्रिर्महेन्द्रकः । वारिधारश्च विन्ध्यश्च मुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥ ९ ॥ पारियात्रस्तथा द्रोणश्चित्रकूटगिरिस्तथा । गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलपर्वतः ॥ १० ॥ गौरमुखश्चेन्द्रकीलो गिरिः कामगिरिस्तथा । एते चान्येऽप्यसंख्याता गिरयो बहुपुण्यदाः ॥ ११ ॥ एतदुत्पन्नसरितः शतशोऽथ सहस्रशः । पानावगाहनस्नानदर्शनोत्कीर्तनैरपि ॥ १२ ॥ नाशयन्ति च पापानि त्रिविधानि शरीरिणाम् । ताम्रपर्णी चन्द्रवशा कृतमाला वटोदका ॥ १३ ॥ वैहायसी च कावेरी वेणा चैव पयस्विनी । तुङ्गभद्रा कृष्णवेणा शर्करावर्तका तथा ॥ १४ ॥ गोदावरी भीमरथी निर्विन्ध्या च पयोष्णिका । तापी रेवा च सुरसा नर्मदा च सरस्वती ॥ १५ ॥ चर्मण्वती च सिन्धुश्च अन्धशोणौ महानदौ । ऋषिकुल्या त्रिसामा च वेदस्मृतिर्महानदी ॥ १६ ॥ कौशिकी यमुना चैव मन्दाकिनी दृषद्वती । गोमती सरयू रोधवती सप्तवती तथा ॥ १७ ॥ सुषोमा च शतद्रुश्च चन्द्रभागा मरुद्‌वृधा । वितस्ता च असिक्नी च विश्वा चेति प्रकीर्तिताः ॥ १८ ॥ अस्मिन्वर्षे लब्धजन्मपुरुषैः स्वस्वकर्मभिः । शुक्ललोहितकृष्णाख्यैर्दिव्यमानुषनारकाः ॥ १९ ॥ भवन्ति विविधा भोगाः सर्वेषां च निवासिनाम् । यथा वर्णविधानेनापवर्गो भवति स्फुटम् ॥ २० ॥ एतदेव च वर्षस्य प्राधान्यं कार्यसिद्धितः । वदन्ति मुनयो वेदवादिनः स्वर्गवासिनः ॥ २१ ॥ अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः ॥ २२ ॥ किं दुष्करैर्नः क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपदपङ्कज- स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २३ ॥ कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवा- त्क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः संन्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः ॥ २४ ॥ न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २५ ॥ प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्न पुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २६ ॥ यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः । एकः पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्णः स्वयमाशिषां प्रभुः ॥ २७ ॥ सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यतः । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २८ ॥ (यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य पूर्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाब्जनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्या- द्वर्षे हरिर्भजतां शं तनोति ॥) श्रीनारायण उवाच एवं स्वर्गगता देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रवदन्ति च माहात्म्यं भारतस्य सुशोभनम् ॥ २९ ॥ जम्बुद्वीपस्य चाष्टौ हि उपद्वीपाः स्मृताः परे । हयमार्गान्विशोधद्‌भिः सागरैः परिकल्पिताः ॥ ३० ॥ स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्र आवर्तनरमाणकौ । मन्दरोपाख्यहरिणः पाञ्चजन्यस्तथैव च ॥ ३१ ॥ सिंहलश्चैव लङ्केति उपद्वीपाष्टकं स्मृतम् । जम्बुद्वीपस्य मानं हि कीर्तितं विस्तरेण च ॥ ३२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि प्लक्षादिद्वीपषट्ककम् ॥ ३३ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca bhāratākhye ca varṣe'sminnahamādijapūruṣaḥ | tiṣṭhāmi bhavatā caiva stavanaṃ kriyate'niśam || 1 || nārada uvāca oṃ namo bhagavate upaśamaśīlāyoparatānātmyāya namo'kiñcanavittāya ṛṣiṛṣabhāya naranārāyaṇāya paramahaṃsaparamagurave ātmārāmādhipataye namo nama iti | kartāsya sargādiṣu yo na badhyate na hanyate dehagato'pi daihikaiḥ | draṣṭurna dṛśyasya guṇairvidūṣyate tasmai namo'saktaviviktasākṣiṇe || 2 || idaṃ hi yogeśvarayoganaipuṇaṃ hiraṇyagarbho bhagavāñjagāda yat | yadantakāle tvayi nirguṇe mano bhaktyā dadhītojjhitaduṣkalevaraḥ || 3 || yathaihikāmuṣmikakāmalampaṭaḥ suteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayan | śaṅketa vidvān kukalevarātyayā- dyastasya yat‍naḥ śrama eva kevalam || 4 || tannaḥ prabho tvaṃ kukalevarārpitāṃ tvaṃ māyayāhaṃ mamatāmadhokṣaja | bhindyāma yenāśu vayaṃ sudurbhidāṃ vidhehi yogaṃ tvayi naḥ svabhāvajam || 5 || evaṃ stauti sadā devaṃ nārāyaṇamanāmayam | nārado muniśārdūlaḥ prajñātākhilasāradṛk || 6 || asmin vai bhārate varṣe saricchailāstu santi hi | tānpravakṣyāmi devarṣe śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ || 7 || malayo maṅgalaprastho mainākaśca trikūṭakaḥ | ṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollaḥ sahyo devagiristathā || 8 || ṛṣyamūkaśca śrīśailo vyaṅkaṭādrirmahendrakaḥ | vāridhāraśca vindhyaśca muktimānṛkṣaparvataḥ || 9 || pāriyātrastathā droṇaścitrakūṭagiristathā | govardhano raivatakaḥ kakubho nīlaparvataḥ || 10 || gauramukhaścendrakīlo giriḥ kāmagiristathā | ete cānye'pyasaṃkhyātā girayo bahupuṇyadāḥ || 11 || etadutpannasaritaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | pānāvagāhanasnānadarśanotkīrtanairapi || 12 || nāśayanti ca pāpāni trividhāni śarīriṇām | tāmraparṇī candravaśā kṛtamālā vaṭodakā || 13 || vaihāyasī ca kāverī veṇā caiva payasvinī | tuṅgabhadrā kṛṣṇaveṇā śarkarāvartakā tathā || 14 || godāvarī bhīmarathī nirvindhyā ca payoṣṇikā | tāpī revā ca surasā narmadā ca sarasvatī || 15 || carmaṇvatī ca sindhuśca andhaśoṇau mahānadau | ṛṣikulyā trisāmā ca vedasmṛtirmahānadī || 16 || kauśikī yamunā caiva mandākinī dṛṣadvatī | gomatī sarayū rodhavatī saptavatī tathā || 17 || suṣomā ca śatadruśca candrabhāgā marud‌vṛdhā | vitastā ca asiknī ca viśvā ceti prakīrtitāḥ || 18 || asminvarṣe labdhajanmapuruṣaiḥ svasvakarmabhiḥ | śuklalohitakṛṣṇākhyairdivyamānuṣanārakāḥ || 19 || bhavanti vividhā bhogāḥ sarveṣāṃ ca nivāsinām | yathā varṇavidhānenāpavargo bhavati sphuṭam || 20 || etadeva ca varṣasya prādhānyaṃ kāryasiddhitaḥ | vadanti munayo vedavādinaḥ svargavāsinaḥ || 21 || aho amīṣāṃ kimakāri śobhanaṃ prasanna eṣāṃ sviduta svayaṃ hariḥ | yairjanma labdhaṃ nṛṣu bhāratājire mukundasevaupayikaṃ spṛhā hi naḥ || 22 || kiṃ duṣkarairnaḥ kratubhistapovratai- rdānādibhirvā dyujayena phalgunā | na yatra nārāyaṇapadapaṅkaja- smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt || 23 || kalpāyuṣāṃ sthānajayātpunarbhavā- tkṣaṇāyuṣāṃ bhāratabhūjayo varam | kṣaṇena martyena kṛtaṃ manasvinaḥ saṃnyasya saṃyāntyabhayaṃ padaṃ hareḥ || 24 || na yatra vaikuṇṭhakathāsudhāpagā na sādhavo bhāgavatāstadāśrayāḥ | na yatra yajñeśamakhā mahotsavāḥ sureśaloko'pi na vai sa sevyatām || 25 || prāptā nṛjātiṃ tviha ye ca jantavo jñānakriyādravyakalāpasambhṛtām | na vai yateranna punarbhavāya te bhūyo vanaukā iva yānti bandhanam || 26 || yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havi- rniruptamiṣṭaṃ vidhimantravastutaḥ | ekaḥ pṛthaṅnāmabhirāhuto mudā gṛhṇāti pūrṇaḥ svayamāśiṣāṃ prabhuḥ || 27 || satyaṃ diśatyarthitamarthito nṛṇāṃ naivārthado yatpunararthitā yataḥ | svayaṃ vidhatte bhajatāmanicchatā- micchāpidhānaṃ nijapādapallavam || 28 || (yadyatra naḥ svargasukhāvaśeṣitaṃ sviṣṭasya pūrtasya kṛtasya śobhanam | tenābjanābhe smṛtimajjanma naḥ syā- dvarṣe harirbhajatāṃ śaṃ tanoti ||) śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ svargagatā devāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | pravadanti ca māhātmyaṃ bhāratasya suśobhanam || 29 || jambudvīpasya cāṣṭau hi upadvīpāḥ smṛtāḥ pare | hayamārgānviśodhad‌bhiḥ sāgaraiḥ parikalpitāḥ || 30 || svarṇaprasthaścandraśukra āvartanaramāṇakau | mandaropākhyahariṇaḥ pāñcajanyastathaiva ca || 31 || siṃhalaścaiva laṅketi upadvīpāṣṭakaṃ smṛtam | jambudvīpasya mānaṃ hi kīrtitaṃ vistareṇa ca || 32 || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi plakṣādidvīpaṣaṭkakam || 33 ||