Chapter 12

भस्मधारणमाहाम्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु तत्सर्वं भस्मोद्धूलनजं फलम् । सरहस्यविधानं च सर्वकामफलप्रदम् ॥ १ ॥ कपिलायाः शकृत्स्वच्छं गृहीत्वा गगनेऽपतत् । न क्लिन्नं नापि कठिनं न दुर्गन्धं न चोषितम् ॥ २ ॥ उपर्यधः परित्यज्य गह्णीयात्पतितं यदि । पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रितम् ॥ ३ ॥ आदाय वाससाऽऽच्छाद्य भस्माधाने विनिक्षिपेत् । सुकृते सुदृढे शुद्धे क्षालिते प्रोक्षिते शुभे ॥ ४ ॥ विन्यस्य मन्त्री मन्त्रेण पात्रे भस्म विनिक्षिपेत् । तैजसं दारवं चाथ मृण्मयं चैलमेव च ॥ ५ ॥ अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् । क्षौमे चैवातिशुद्धे वा धनवद्‍भस्म निक्षिपेत् ॥ ६ ॥ प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात्स्वयं चानुचरोऽपि वा । न चायुक्तकरे दद्यान्न चाशुचितले क्षिपेत् ॥ ७ ॥ न संस्पृशेत्तु नीचाङ्‌गैर्न क्षिपेन्न च लङ्‌घयेत् । तस्माद्‍भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रितम् ॥ ८ ॥ विभूतिधारणविधिः स्मृतिप्रोक्तो मयेरितः । यदीयाचरणेनैव शिवतुल्यो न संशयः ॥ ९ ॥ शैवैः सम्पादितं भस्म वैदिकैः शिवसन्निधौ । भक्त्या परमया ग्राह्यं प्रार्थयित्वा तु पूजयेत् ॥ १० ॥ तन्त्रोक्तवर्त्मना सिद्धं भस्म तान्त्रिकपूजकैः । यत्रकुत्रापि दत्तं चेत्तद्‌ग्राह्यं नैव वैदिकैः ॥ ११ ॥ शूद्रैः कापालिकैर्वाथ पाखण्डैरपरैस्तु तत् । त्रिपुण्ड्रं धारयेद्‍भक्त्या मनसापि न लङ्‌घयेत् ॥ १२ ॥ श्रुत्या विधीयते यस्मात्तत्त्यागी पतितो भवेत् । त्रिपुण्ड्रधारणं भक्त्या तथा देहावगुण्ठनम् ॥ १३ ॥ द्विजः कुर्याद्धि मन्त्रेण तत्त्यागी पतितो भवेत् । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च भक्त्या नैवाचरन्ति ये ॥ १४ ॥ तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः । येन भस्मोक्तमार्गेण धृतं न मुनिपुङ्‌गव ॥ १५ ॥ तस्य विद्धि मुने जन्म निष्कलं सौकरं यथा । येषां वपुर्मनुष्याणां त्रिपुण्ड्रेण विना स्थितम् ॥ १६ ॥ श्मशानसदृशं तत्स्यान्न प्रेक्ष्यं पुण्यकृज्जनैः । धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् ॥ १७ ॥ धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् । त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते ॥ १८ ॥ धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते । यथा कृशानुरहितो भूधरो न विराजते ॥ १९ ॥ अशेषसाधनेऽप्येवं भस्महीनं शिवार्चनम् । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये ॥ २० ॥ तैः पूर्वाचरितं सर्वं विपरीतं भवेदपि । भस्मना वेदमन्त्रेण त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ॥ २१ ॥ विना वेदोचिताचारं स्मार्तस्यानर्थकारणम् । कृतं स्यादकृतं तेन श्रुतमप्यश्रुतं भवेत् ॥ २२ ॥ अधीतमनधीतं च त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् । वृथा वेदा वृथा यज्ञा वृथा दानं वृथा तपः ॥ २३ ॥ वृथा व्रतोपवासेन त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् । भस्मधारणकं त्यक्त्वा मुक्तिमिच्छति यः पुमान् ॥ २४ ॥ विषपानेन नित्यत्वं कुरुते ह्यात्मनो हि सः । स्रष्टा सृष्टिच्छलेनाह त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ॥ २५ ॥ ससर्ज स ललाटं हि तिर्यगूर्ध्वं न वर्तुलम् । तिर्यग्रेखाः प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्वदेहिनाम् ॥ २६ ॥ तथापि मानवा मूर्खा न कुर्वन्ति त्रिपुण्ड्रकम् । न तद्ध्यानं न तन्मोक्षं न तज्ज्ञानं न तत्तपः ॥ २७ ॥ विना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं च विप्रेण यदनुष्ठितम् । वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत् ॥ २८ ॥ त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने । प्राङ्‌मुखश्चरणौ हस्तौ प्रक्षाल्याचम्य पूर्ववत् ॥ २९ ॥ प्राणानायम्य सङ्‌कल्प्य भस्मस्नानं समाचरेत् । आदाय भसितं शुद्धमग्निहोत्रसमुद्‍भवम् ॥ ३० ॥ ईशानेन तु मन्त्रेण स्वमूर्धनि विनिक्षिपेत् । तत आदाय तद्‍भस्म मुखे च पुरुषेण तु ॥ ३१ ॥ अघोराख्येण हृदये गुह्ये वामाह्वयेन च । सद्योजाताभिधानेन भस्म पादद्वये क्षिपेत् ॥ ३२ ॥ सर्वाङ्‌गं प्रणवेनैव मन्त्रेणोद्धूलनं ततः । एतदाग्नेयकं स्नानमुदितं परमर्षिभिः ॥ ३३ ॥ सर्वकर्मसमृद्ध्यर्थं कुर्यादादाविदं बुधः । ततः प्रक्षाल्य हस्तादीनुपस्पृश्य यथाविधि ॥ ३४ ॥ तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं विधिना ललाटे हृदये गले । पञ्चभिर्ब्रह्मभिर्वापि कृतेन भसितेन च ॥ ३५ ॥ घृतमेतत्त्रिपुण्ड्रं स्यात्सर्वकर्मसु पावनम् । शूद्रैरन्त्यजहस्तस्थं न धार्यं भस्म च क्वचित् ॥ ३६ ॥ भस्मना साग्निहोत्रेण लिप्तः कर्म समाचरेत् । अन्यथा सर्वकर्माणि न फलन्ति कदाचन ॥ ३७ ॥ सत्यं शौचं जपो होमस्तीर्थं देवादिपूजनम् । तस्य व्यर्थमिदं सर्वं यस्त्रिपुण्ड्रं न धारयेत् ॥ ३८ ॥ त्रिपुण्ड्रधृग्विप्रवरो यो रुद्राक्षधरः शुचिः । स हन्ति रोगदुरितव्याधिदुर्भिक्षतस्करान् ॥ ३९ ॥ समाप्नोति परं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः । स पङ्‌क्तिपावनः श्राद्धे पूज्यो विप्रैः सुरैरपि ॥ ४० ॥ श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः । भस्मधारणमाहात्म्यं भूयोऽपि कथयामि ते ॥ ४१ ॥

bhasmadhāraṇamāhāmyavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca devarṣe śṛṇu tatsarvaṃ bhasmoddhūlanajaṃ phalam | sarahasyavidhānaṃ ca sarvakāmaphalapradam || 1 || kapilāyāḥ śakṛtsvacchaṃ gṛhītvā gagane'patat | na klinnaṃ nāpi kaṭhinaṃ na durgandhaṃ na coṣitam || 2 || uparyadhaḥ parityajya gahṇīyātpatitaṃ yadi | piṇḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamantritam || 3 || ādāya vāsasā''cchādya bhasmādhāne vinikṣipet | sukṛte sudṛḍhe śuddhe kṣālite prokṣite śubhe || 4 || vinyasya mantrī mantreṇa pātre bhasma vinikṣipet | taijasaṃ dāravaṃ cātha mṛṇmayaṃ cailameva ca || 5 || anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet | kṣaume caivātiśuddhe vā dhanavad‍bhasma nikṣipet || 6 || prasthito bhasma gṛhṇīyātsvayaṃ cānucaro'pi vā | na cāyuktakare dadyānna cāśucitale kṣipet || 7 || na saṃspṛśettu nīcāṅ‌gairna kṣipenna ca laṅ‌ghayet | tasmād‍bhasitamādāya viniyuñjīta mantritam || 8 || vibhūtidhāraṇavidhiḥ smṛtiprokto mayeritaḥ | yadīyācaraṇenaiva śivatulyo na saṃśayaḥ || 9 || śaivaiḥ sampāditaṃ bhasma vaidikaiḥ śivasannidhau | bhaktyā paramayā grāhyaṃ prārthayitvā tu pūjayet || 10 || tantroktavartmanā siddhaṃ bhasma tāntrikapūjakaiḥ | yatrakutrāpi dattaṃ cettad‌grāhyaṃ naiva vaidikaiḥ || 11 || śūdraiḥ kāpālikairvātha pākhaṇḍairaparaistu tat | tripuṇḍraṃ dhārayed‍bhaktyā manasāpi na laṅ‌ghayet || 12 || śrutyā vidhīyate yasmāttattyāgī patito bhavet | tripuṇḍradhāraṇaṃ bhaktyā tathā dehāvaguṇṭhanam || 13 || dvijaḥ kuryāddhi mantreṇa tattyāgī patito bhavet | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca bhaktyā naivācaranti ye || 14 || teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ | yena bhasmoktamārgeṇa dhṛtaṃ na munipuṅ‌gava || 15 || tasya viddhi mune janma niṣkalaṃ saukaraṃ yathā | yeṣāṃ vapurmanuṣyāṇāṃ tripuṇḍreṇa vinā sthitam || 16 || śmaśānasadṛśaṃ tatsyānna prekṣyaṃ puṇyakṛjjanaiḥ | dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam || 17 || dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām | tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te || 18 || dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te | yathā kṛśānurahito bhūdharo na virājate || 19 || aśeṣasādhane'pyevaṃ bhasmahīnaṃ śivārcanam | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye || 20 || taiḥ pūrvācaritaṃ sarvaṃ viparītaṃ bhavedapi | bhasmanā vedamantreṇa tripuṇḍrasya ca dhāraṇam || 21 || vinā vedocitācāraṃ smārtasyānarthakāraṇam | kṛtaṃ syādakṛtaṃ tena śrutamapyaśrutaṃ bhavet || 22 || adhītamanadhītaṃ ca tripuṇḍraṃ yo na dhārayet | vṛthā vedā vṛthā yajñā vṛthā dānaṃ vṛthā tapaḥ || 23 || vṛthā vratopavāsena tripuṇḍraṃ yo na dhārayet | bhasmadhāraṇakaṃ tyaktvā muktimicchati yaḥ pumān || 24 || viṣapānena nityatvaṃ kurute hyātmano hi saḥ | sraṣṭā sṛṣṭicchalenāha tripuṇḍrasya ca dhāraṇam || 25 || sasarja sa lalāṭaṃ hi tiryagūrdhvaṃ na vartulam | tiryagrekhāḥ pradṛśyante lalāṭe sarvadehinām || 26 || tathāpi mānavā mūrkhā na kurvanti tripuṇḍrakam | na taddhyānaṃ na tanmokṣaṃ na tajjñānaṃ na tattapaḥ || 27 || vinā tiryaktripuṇḍraṃ ca vipreṇa yadanuṣṭhitam | vedasyādhyayane śūdro nādhikārī yathā bhavet || 28 || tripuṇḍreṇa vinā vipro nādhikārī śivārcane | prāṅ‌mukhaścaraṇau hastau prakṣālyācamya pūrvavat || 29 || prāṇānāyamya saṅ‌kalpya bhasmasnānaṃ samācaret | ādāya bhasitaṃ śuddhamagnihotrasamud‍bhavam || 30 || īśānena tu mantreṇa svamūrdhani vinikṣipet | tata ādāya tad‍bhasma mukhe ca puruṣeṇa tu || 31 || aghorākhyeṇa hṛdaye guhye vāmāhvayena ca | sadyojātābhidhānena bhasma pādadvaye kṣipet || 32 || sarvāṅ‌gaṃ praṇavenaiva mantreṇoddhūlanaṃ tataḥ | etadāgneyakaṃ snānamuditaṃ paramarṣibhiḥ || 33 || sarvakarmasamṛddhyarthaṃ kuryādādāvidaṃ budhaḥ | tataḥ prakṣālya hastādīnupaspṛśya yathāvidhi || 34 || tiryaktripuṇḍraṃ vidhinā lalāṭe hṛdaye gale | pañcabhirbrahmabhirvāpi kṛtena bhasitena ca || 35 || ghṛtametattripuṇḍraṃ syātsarvakarmasu pāvanam | śūdrairantyajahastasthaṃ na dhāryaṃ bhasma ca kvacit || 36 || bhasmanā sāgnihotreṇa liptaḥ karma samācaret | anyathā sarvakarmāṇi na phalanti kadācana || 37 || satyaṃ śaucaṃ japo homastīrthaṃ devādipūjanam | tasya vyarthamidaṃ sarvaṃ yastripuṇḍraṃ na dhārayet || 38 || tripuṇḍradhṛgvipravaro yo rudrākṣadharaḥ śuciḥ | sa hanti rogaduritavyādhidurbhikṣataskarān || 39 || samāpnoti paraṃ brahma yato nāvartate punaḥ | sa paṅ‌ktipāvanaḥ śrāddhe pūjyo vipraiḥ surairapi || 40 || śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane | dhṛtatripuṇḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ | bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ bhūyo'pi kathayāmi te || 41 ||