Chapter 7

व्यास उवाच असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा । त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ ॥ १ ॥ कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् । पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः ॥ २ ॥ गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् । जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी ॥ ३ ॥ वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् । हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः ॥ ४ ॥ यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् । तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम् ॥ ५ ॥ वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः । पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम् ॥ ६ ॥ गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः । अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७ ॥ ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् । मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः ॥ ८ ॥ वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः । यमोऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः ॥ ९ ॥ ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः । पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः ॥ १० ॥ नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ । वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ ॥ ११ ॥ एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धं दैत्यसैन्यं समभ्यगात् । विसृजन्बाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च ॥ १२ ॥ कृत्वा हि माहिषं रूपं भूपतिः संस्थितस्तदा । देवदानवयोधानां निनादस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ ज्याघातश्च तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् । संग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयोः ॥ १४ ॥ शृङ्गाभ्यां पार्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप च महाबलः । जघान सुरसङ्घांश्च दानवो मदगर्वितः ॥ १५ ॥ खुराघातैस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रमणेन च । स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्‌भुतः ॥ १६ ॥ ततो देवाः सगन्धर्वा भयमाजग्मुरुद्यताः । मघवा महिषं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत् ॥ १७ ॥ सङ्गरं सम्परित्यज्य गते शक्रे शचीपतौ । यमो धनाधिपः पाशी जग्मुः सर्वे भयातुराः ॥ १८ ॥ महिषोऽपि जयं मत्वा जगाम स्वगृहं ततः । ऐरावतं गजं प्राप्य त्यक्तमिन्द्रेण गच्छता ॥ १९ ॥ तथोच्चैःश्रवसं भानोः कामधेनुं पयस्विनीम् । स्वसैन्यसंवृतस्तूर्णं स्वर्गं गन्तुं मनो दधे ॥ २० ॥ तरसा देवसदनं गत्वा स महिषासुरः । जग्राह सुरराज्यं वै त्यक्तं देवैर्भयातुरैः ॥ २१ ॥ इन्द्रासने तथा रम्ये दानवः समुपाविशत् । दानवान्स्थापयामास देवानां स्थानकेषु सः ॥ २२ ॥ एवं वर्षशतं पूर्णं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । अवापैन्द्रपदं कामं दानवो मदगर्वितः ॥ २३ ॥ निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिताः । एवं बहूनि वर्षाणि बभ्रमुर्गिरिगह्वरे ॥ २४ ॥ श्रान्ताः सर्वे तदा राजन् ब्रह्माणं शरणं ययुः । प्रजापतिं जगन्नाथं रजोरूपं चतुर्मुखम् ॥ २५ ॥ पद्मासनं वेदगर्भं सेवितं मुनिभिः स्वजैः । मरीचिप्रमुखैः शान्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ २६ ॥ किन्नरैः सिद्धगन्धर्वैश्चारणोरगपन्नगैः । तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेवं जगद्‌गुरुम् ॥ २७ ॥ देवा ऊचुः धातः किमेतदखिलार्तिहराम्बुजन्म जन्माभिवीक्ष्य न दयां कुरुषे सुरान् यत् । सम्पीडितान् रणजितानसुराधिपेन स्थानच्युतान् गिरिगुहाकृतसन्निवासान् ॥ २८ ॥ पुत्रान्पिता किमपराधशतैः समेता- न्सन्त्यज्य लोभरहितः कुरुतेऽतिदुःस्थान् । यस्त्वं सुरांस्तव पदाम्बुजभक्तियुक्ता- न्दैत्यार्दितांश्च कृपणान् यदुपेक्षसेऽद्य ॥ २९ ॥ अमरभुवनराज्यं तेन भुक्तं नितान्तं मखहविरपि योग्यं ब्राह्मणैराददाति । सुरतरुवरपुष्पं सेवतेऽसौ दुरात्मा जलनिधिनिधिभूतां गामसौ सेवते ताम् ॥ ३० ॥ किं वा गृणीमः सुरकार्यमद्‌भुतं जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् । ज्ञानेन सर्वं त्वमशेषकार्यवि- त्तस्मात्प्रभो ते प्रणताः स्म पादयोः ॥ ३१ ॥ यत्रापि कुत्रापि गतान्सुरानसौ नानाचरित्रः खलु पापमानसः । पीडां करोत्येव स दुष्टचेष्टित- स्त्रातासि देवेश विधेहि शं विभो ॥ ३२ ॥ नो चेद्वयं दावमहाग्निपीडिताः कं शान्तिकर्तारमनन्ततेजसम् । यामः प्रजेशं शरणं सुरेष्टं धातारमाद्यं परिमुच्य कं शिवम् ॥ ३३ ॥ व्यास उवाच इति स्तुत्वा सुराः सर्वे प्रणेमुस्तं प्रजापतिम् । बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे विषण्णवदना भृशम् ॥ ३४ ॥ तांस्तथा पीडितान्दृष्ट्वा तदा लोकपितामहः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा सुखं सञ्जनयन्निव ॥ ३५ ॥ ब्रह्मोवाच किं करोमि सुराः कामं दानवो वरदर्पितः । स्त्रीवध्योऽसौ न पुंवध्यो विधेयं तत्र किं पुनः ॥ ३६ ॥ व्रजामोऽद्य सुराः सर्वे कैलासं पर्वतोत्तमम् । शङ्करं पुरतः कृत्वा सर्वकार्यविशारदम् ॥ ३७ ॥ ततो व्रजाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः । मिलित्वा देवकार्यञ्च विमृशामो विशेषतः ॥ ३८ ॥ इत्युक्त्वा हंसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये । देवांश्च पृष्ठतः कृत्वा कैलासाभिमुखो ययौ ॥ ३९ ॥ तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पद्मजम् । आगच्छन्तं सुरैः सार्धं निर्गतः स्वगृहाद्‌बहिः ॥ ४० ॥ दृष्ट्वा परस्परं तौ तु कृताभिवादनौ भृशम् । प्रणतौ च सुरैः सर्वैः सन्तुष्टौ सम्बभूवतुः ॥ ४१ ॥ आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापतिः । उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके ॥ ४२ ॥ कृत्वा तु कुशलप्रश्नं ब्रह्माणं वृषभध्वजः । पप्रच्छ कारणं देवान्कैलासागमने विभुः ॥ ४३ ॥ शिव उवाच किमत्रागमनं ब्रह्मन् कृतं देवैः सवासवैः । भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारणं किल ॥ ४४ ॥ ब्रह्मोवाच महिषेण सुरेशान पीडिताः स्वर्निवासिनः । भ्रमन्ति गिरिदुर्गेषु भयत्रस्ताः सवासवाः ॥ ४५ ॥ यज्ञभुग्महिषो जातस्तथान्ये सुरशत्रवः । पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरणं गताः ॥ ४६ ॥ मया ते भवनं शम्भो प्रापिताः कार्यगौरवात् । यद्युक्तं तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्यं सुरेश्वर ॥ ४७ ॥ त्वयि भारोऽस्ति सर्वेषां देवानां भूतभावन । व्यास उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव ॥ ४८ ॥ वचनं श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पद्मजं प्रति । शिव उवाच भवतैव कृतं कार्यं वरदानात्पुरा विभो ॥ ४९ ॥ अनर्थदञ्च देवानां किं कर्तव्यमतः परम् । ईदृशो बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयप्रदः ॥ ५० ॥ का समर्था वरा नारी तं हन्तुं मददर्पितम् । न मे भार्या न ते भार्या संग्रामं गन्तुमर्हति ॥ ५१ ॥ गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथं पुनः । इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि ॥ ५२ ॥ कान्या हन्तुं समर्थास्ति तं पापं मददर्पितम् । ममेदं मतमद्यैव गत्वा देवं जनार्दनम् ॥ ५३ ॥ स्तुत्वा तं देवकार्याय प्रेरयामः सुसत्वरम् । सोऽतिबुद्धिमतां श्रेष्ठो विष्णुः सर्वार्थसाधने ॥ ५४ ॥ मिलित्वा वासुदेवं वै कर्तव्यं कार्यचिन्तनम् । प्रपञ्चेन च बुद्ध्या स संविधास्यति साधनम् ॥ ५५ ॥ व्यास उवाच इति रुद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । उत्थितास्ते तथेत्युक्त्वा शिवेन सह सत्वराः ॥ ५६ ॥ स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे ययुविष्णपुरं प्रति । मुदिताः शकुनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराञ्छुभान्॥ ५७ ॥ ववुर्वाताः शुभाः शान्ताः सुगन्धाः शुभशंसिनः । पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः ॥ ५८ ॥ निर्मलं चाभवद्व्योम दिशश्च विमलास्तथा । गमने तत्र देवानां सर्वं शुभमिवाभवत् ॥ ५९ ॥

vyāsa uvāca asurānmahiṣo dṛṣṭvā viṣaṇṇamanasastadā | tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva mṛgarāḍasau || 1 || kṛtvā nādaṃ mahāghoraṃ vistārya ca mahāsaṭām | papāta surasenāyāṃ trāsayannakhadarśanaiḥ || 2 || garuḍañca nakhāghātaiḥ kṛtvā rudhiraviplutam | jaghāna ca bhuje viṣṇuṃ nakhāghātena kesarī || 3 || vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā cakramudyamya vegavān | hantukāmo hariḥ kāmamavāpāśu krudhānvitaḥ || 4 || yāvaddhayaripuṃ vegāccakreṇābhijaghāna tam | tāvatso'tibalaḥ śṛṅgī śṛṅgābhyāṃ nyahanaddharim || 5 || vāsudevo viṣāṇābhyāṃ tāḍitorasi vihvalaḥ | palāyanaparo vegājjagāma bhuvanaṃ nijam || 6 || gataṃ dṛṣṭvā hariṃ kāmaṃ śaṅkaro'pi bhayānvitaḥ | avadhyaṃ taṃ paraṃ matvā yayau kailāsaparvatam || 7 || brahmāpi ca nijaṃ dhāma tvaritaḥ prayayau bhayāt | maghavā vajramālambya tasthāvājau mahābalaḥ || 8 || varuṇaḥ śaktimālambya dhairyamālambya saṃsthitaḥ | yamo'pi daṇḍamādāya yattaḥ samaratatparaḥ || 9 || tato yakṣādhipaḥ kāmaṃ babhūva raṇatatparaḥ | pāvakaḥ śaktimādāya tatrābhūdyuddhamānasaḥ || 10 || nakṣatrādhipatiḥ sūryaḥ samavetau sthitāvubhau | vīkṣya taṃ dānavaśreṣṭhaṃ yuddhāya kṛtaniścayau || 11 || etasminnantare kruddhaṃ daityasainyaṃ samabhyagāt | visṛjanbāṇajālāni krūrāhisadṛśāni ca || 12 || kṛtvā hi māhiṣaṃ rūpaṃ bhūpatiḥ saṃsthitastadā | devadānavayodhānāṃ ninādastumulo'bhavat || 13 || jyāghātaśca talāghāto meghanādasamo'bhavat | saṃgrāme sumahāghore devadānavasenayoḥ || 14 || śṛṅgābhyāṃ pārvatāñchṛṅgāṃścikṣepa ca mahābalaḥ | jaghāna surasaṅghāṃśca dānavo madagarvitaḥ || 15 || khurāghātaistathā devānpucchasya bhramaṇena ca | sa jaghāna ruṣāviṣṭo mahiṣaḥ paramād‌bhutaḥ || 16 || tato devāḥ sagandharvā bhayamājagmurudyatāḥ | maghavā mahiṣaṃ dṛṣṭvā palāyanaparo'bhavat || 17 || saṅgaraṃ samparityajya gate śakre śacīpatau | yamo dhanādhipaḥ pāśī jagmuḥ sarve bhayāturāḥ || 18 || mahiṣo'pi jayaṃ matvā jagāma svagṛhaṃ tataḥ | airāvataṃ gajaṃ prāpya tyaktamindreṇa gacchatā || 19 || tathoccaiḥśravasaṃ bhānoḥ kāmadhenuṃ payasvinīm | svasainyasaṃvṛtastūrṇaṃ svargaṃ gantuṃ mano dadhe || 20 || tarasā devasadanaṃ gatvā sa mahiṣāsuraḥ | jagrāha surarājyaṃ vai tyaktaṃ devairbhayāturaiḥ || 21 || indrāsane tathā ramye dānavaḥ samupāviśat | dānavānsthāpayāmāsa devānāṃ sthānakeṣu saḥ || 22 || evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam | avāpaindrapadaṃ kāmaṃ dānavo madagarvitaḥ || 23 || nirjarā nirgatā nākāttena sarve'tipīḍitāḥ | evaṃ bahūni varṣāṇi babhramurgirigahvare || 24 || śrāntāḥ sarve tadā rājan brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | prajāpatiṃ jagannāthaṃ rajorūpaṃ caturmukham || 25 || padmāsanaṃ vedagarbhaṃ sevitaṃ munibhiḥ svajaiḥ | marīcipramukhaiḥ śāntairvedavedāṅgapāragaiḥ || 26 || kinnaraiḥ siddhagandharvaiścāraṇoragapannagaiḥ | tuṣṭuvurbhayabhītāste devadevaṃ jagad‌gurum || 27 || devā ūcuḥ dhātaḥ kimetadakhilārtiharāmbujanma janmābhivīkṣya na dayāṃ kuruṣe surān yat | sampīḍitān raṇajitānasurādhipena sthānacyutān giriguhākṛtasannivāsān || 28 || putrānpitā kimaparādhaśataiḥ sametā- nsantyajya lobharahitaḥ kurute'tiduḥsthān | yastvaṃ surāṃstava padāmbujabhaktiyuktā- ndaityārditāṃśca kṛpaṇān yadupekṣase'dya || 29 || amarabhuvanarājyaṃ tena bhuktaṃ nitāntaṃ makhahavirapi yogyaṃ brāhmaṇairādadāti | surataruvarapuṣpaṃ sevate'sau durātmā jalanidhinidhibhūtāṃ gāmasau sevate tām || 30 || kiṃ vā gṛṇīmaḥ surakāryamad‌bhutaṃ jānāsi deveśa surāriceṣṭitam | jñānena sarvaṃ tvamaśeṣakāryavi- ttasmātprabho te praṇatāḥ sma pādayoḥ || 31 || yatrāpi kutrāpi gatānsurānasau nānācaritraḥ khalu pāpamānasaḥ | pīḍāṃ karotyeva sa duṣṭaceṣṭita- strātāsi deveśa vidhehi śaṃ vibho || 32 || no cedvayaṃ dāvamahāgnipīḍitāḥ kaṃ śāntikartāramanantatejasam | yāmaḥ prajeśaṃ śaraṇaṃ sureṣṭaṃ dhātāramādyaṃ parimucya kaṃ śivam || 33 || vyāsa uvāca iti stutvā surāḥ sarve praṇemustaṃ prajāpatim | baddhāñjalipuṭāḥ sarve viṣaṇṇavadanā bhṛśam || 34 || tāṃstathā pīḍitāndṛṣṭvā tadā lokapitāmahaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā sukhaṃ sañjanayanniva || 35 || brahmovāca kiṃ karomi surāḥ kāmaṃ dānavo varadarpitaḥ | strīvadhyo'sau na puṃvadhyo vidheyaṃ tatra kiṃ punaḥ || 36 || vrajāmo'dya surāḥ sarve kailāsaṃ parvatottamam | śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā sarvakāryaviśāradam || 37 || tato vrajāma vaikuṇṭhaṃ yatra devo janārdanaḥ | militvā devakāryañca vimṛśāmo viśeṣataḥ || 38 || ityuktvā haṃsamāruhya brahmā kāryasamuccaye | devāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā kailāsābhimukho yayau || 39 || tāvacchivo'pi tarasā jñātvā dhyānena padmajam | āgacchantaṃ suraiḥ sārdhaṃ nirgataḥ svagṛhād‌bahiḥ || 40 || dṛṣṭvā parasparaṃ tau tu kṛtābhivādanau bhṛśam | praṇatau ca suraiḥ sarvaiḥ santuṣṭau sambabhūvatuḥ || 41 || āsanāni pṛthagdattvā devebhyo girijāpatiḥ | upaviṣṭeṣu teṣveva niṣasādāsane svake || 42 || kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ brahmāṇaṃ vṛṣabhadhvajaḥ | papraccha kāraṇaṃ devānkailāsāgamane vibhuḥ || 43 || śiva uvāca kimatrāgamanaṃ brahman kṛtaṃ devaiḥ savāsavaiḥ | bhavatā ca mahābhāga brūhi tatkāraṇaṃ kila || 44 || brahmovāca mahiṣeṇa sureśāna pīḍitāḥ svarnivāsinaḥ | bhramanti giridurgeṣu bhayatrastāḥ savāsavāḥ || 45 || yajñabhugmahiṣo jātastathānye suraśatravaḥ | pīḍitā lokapālāśca tvāmadya śaraṇaṃ gatāḥ || 46 || mayā te bhavanaṃ śambho prāpitāḥ kāryagauravāt | yadyuktaṃ tadvidhatsvādya surakāryaṃ sureśvara || 47 || tvayi bhāro'sti sarveṣāṃ devānāṃ bhūtabhāvana | vyāsa uvāca iti tadvacanaṃ śrutvā śaṅkaraḥ prahasanniva || 48 || vacanaṃ ślakṣṇayā vācā provāca padmajaṃ prati | śiva uvāca bhavataiva kṛtaṃ kāryaṃ varadānātpurā vibho || 49 || anarthadañca devānāṃ kiṃ kartavyamataḥ param | īdṛśo balavāñchūraḥ sarvadevabhayapradaḥ || 50 || kā samarthā varā nārī taṃ hantuṃ madadarpitam | na me bhāryā na te bhāryā saṃgrāmaṃ gantumarhati || 51 || gatvaiva te mahābhāge yuyudhāte kathaṃ punaḥ | indrāṇī ca mahābhāgā na yuddhakuśalāsti hi || 52 || kānyā hantuṃ samarthāsti taṃ pāpaṃ madadarpitam | mamedaṃ matamadyaiva gatvā devaṃ janārdanam || 53 || stutvā taṃ devakāryāya prerayāmaḥ susatvaram | so'tibuddhimatāṃ śreṣṭho viṣṇuḥ sarvārthasādhane || 54 || militvā vāsudevaṃ vai kartavyaṃ kāryacintanam | prapañcena ca buddhyā sa saṃvidhāsyati sādhanam || 55 || vyāsa uvāca iti rudravacaḥ śrutvā brahmādyāḥ surasattamāḥ | utthitāste tathetyuktvā śivena saha satvarāḥ || 56 || svakīyairvāhanaiḥ sarve yayuviṣṇapuraṃ prati | muditāḥ śakunāndṛṣṭvā kāryasiddhikarāñchubhān|| 57 || vavurvātāḥ śubhāḥ śāntāḥ sugandhāḥ śubhaśaṃsinaḥ | pakṣiṇaśca śivā vācastatrocuḥ pathi sarvaśaḥ || 58 || nirmalaṃ cābhavadvyoma diśaśca vimalāstathā | gamane tatra devānāṃ sarvaṃ śubhamivābhavat || 59 ||