Chapter 27

नारद उवाच तत्पुत्र्या वचनं श्रुत्वा राजा धात्रीमुखात्ततः । भार्यां प्रोवाच कैकेयीं समीपस्थां सुलोचनाम् ॥ १ ॥ राजोवाच यदुक्तं वचनं कान्ते धात्र्या तत्तु त्वया श्रुतम् । वृतोऽयं नारदः कामं मुनिर्वानरवक्त्रभाक् ॥ २ ॥ किमिदं चिन्तितं पुत्र्या बुद्धिहीनं विचेष्टितम् । कथमस्मै मया देया कन्या हरिमुखाय सा ॥ ३ ॥ क्वासौ भिक्षुः कुरूपः क्व दमयन्ती ममात्मजा । विपरीतमिदं कार्यं न विधेयं कदाचन ॥ ४ ॥ तामेकान्ते सुकेशान्ते निवारय हठात्सुताम् । युक्त्या मुनिरतां मुग्धां शास्त्रवृद्धानुसारया ॥ ५ ॥ इति भर्तृवचः श्रुत्वा जननी तामथाब्रवीत् । च ते रूपं मुनिः क्वासौ वानरास्योऽधनः पुनः ॥ ६ ॥ कथं मोहमवाप्तासि भिक्षुके चतुरा पुनः । लताकोमलदेहा त्वं भस्मरूक्षतनुस्त्वयम् ॥ ७ ॥ वार्ता वानरवक्त्रेण कथं युक्ता तवानघे । का प्रीतिः कुत्सिते पुंसि भविष्यति शुचिस्मिते ॥ ८ ॥ वरस्ते राजपुत्रोऽस्तु मा कुरु त्वं वृथा हठम् । पिता ते दुःखमाप्नोति श्रुत्वा धात्रीमुखाद्वचः ॥ ९ ॥ लग्नां बुबूलवृक्षेण कोमलां मालतीलताम् । दृष्ट्वा कस्य मनः खेदं चतुरस्य न गच्छति ॥ १० ॥ दासेरकाय ताम्बूलीदलानि कोमलानि कः । ददाति भक्षणार्थाय मूर्खोऽपि धरणीतले ॥ ११ ॥ वीक्ष्य त्वां करसंलग्नां नारदस्य समीपतः । विवाहे वर्तमाने तु कस्य चेतो न दह्यति ॥ १२ ॥ कुमुखेन समं वार्ता न रुचिं जनयत्यतः । आमृतेस्तु कथं कालः क्षपितव्यस्त्वयामुना ॥ १३ ॥ नारद उवाच इति मातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती भृशातुरा । मातरं प्राह तन्वङ्गी मयि सा कृतनिश्चया ॥ १४ ॥ किं मुखेन च रूपेण मूर्खस्य च धनेन किम् । किं राज्येनाविदग्धस्य रसमार्गाविदोऽस्य च ॥ १५ ॥ हरिण्योऽपि वने धन्या या नादेन विमोहिताः । मातः प्राणान्प्रयच्छन्ति धिङ्‌मूर्खान्मानुषान्भुवि ॥ १६ ॥ नारदो वेत्ति यां विद्यां मातः सप्तस्वरात्मिकाम् । तृतीयः कोऽपि नो वेद शिवादन्यः पुमान्किल ॥ १७ ॥ मूर्खेण सह संवासो मरणं तत्क्षणे क्षणे । रूपवान्धनवांस्त्याज्यो गुणहीनो नरः सदा ॥ १८ ॥ धिङ्‌मैत्रीं मूर्खभूपाले वृथा गर्वसमन्विते । गुणज्ञे भिक्षुके श्रेष्ठा वचनात्सुखदायिनी ॥ १९ ॥ स्वरज्ञो ग्रामवित्कामं मूर्च्छनाज्ञानभेदभाक् । दुर्लभः पुरुषश्चाष्टरसज्ञो दुर्बलोऽपि वै ॥ २० ॥ यथा नयति कैलासं गङ्गा चैव सरस्वती । तथा नयति कैलासं स्वरज्ञानविशारदः । २१ ॥ स्वरमानं तु यो वेद स देवो मानुषोऽपि सन् । सप्तभेदं न यो वेद स पशुः सुरराडपि ॥ २२ ॥ मूर्च्छनातानमार्गं तु श्रुत्वा मोदं न याति यः । स पशुः सर्वथा ज्ञेयो हरिणाः पशवो न हि ॥ २३ ॥ वरं विषधरः सर्पः श्रुत्वा नादं मनोहरम् । अश्रोत्रोऽपि मुदं याति धिक्सकर्णांश्च मानवान् ॥ २४ ॥ बालोऽपि सुस्वरं गेयं श्रुत्वा मुदितमानसः । जायते किन्तु ते वृद्धा न जानन्ति धिगस्तु तान् ॥ २५ ॥ पिता मे किं न जानाति नारदस्य गुणान् बत । द्वितीयः सामगो नास्ति त्रिषु लोकेषु तत्समः ॥ २६ ॥ तस्मादसौ मया नूनं वृतः पूर्वं समागमात् । पश्चाच्छापवशाज्जातो वानरास्यो गुणाकरः ॥ २७ ॥ किन्नरा न प्रियाः कस्य भवन्ति तुरगाननाः । गानविद्यासमायुक्ताः किं मुखेन वरेण ह ॥ २८ ॥ पितरं ब्रूहि मे मातर्वृतोऽयं मुनिसत्तमः । तस्मात्त्वमाग्रहं त्यक्त्वा देहि तस्मै च मां मुदा ॥ २९ ॥ नारद उवाच इति पुत्र्या वचः श्रुत्वा राज्ञी राज्ञे न्यवेदयत् । आग्रहं सुन्दरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुनौ ॥ ३० ॥ विवाहं कुरु राजेन्द्र दमयन्त्याः शुभे दिने । मुनिना स च सर्वज्ञो वृतोऽसौ मनसानया ॥ ३१ ॥ नारद उवाच इति सञ्चोदितो राज्ञ्या सञ्जयः पृथिवीपतिः । चकार विथिवत्सर्वं विधिं वैवाहिकं ततः ॥ ३२ ॥ एवं दारग्रहं कृत्वा वानरास्यः परन्तप । स्थितस्तत्रैव मनसा दह्यमानेन चान्वहम् ॥ ३३ ॥ यदाऽऽगच्छद्‌राजसुता सेवार्थं मम सन्निधौ । अभवं दुःखसन्तप्तस्तदाहं वानराननः ॥ ३४ ॥ दमयन्ती तु मां वीक्ष्य प्रफुल्लवदनाम्बुजा । शोकं वानरवक्त्रत्वान्न चकार कदाचन ॥ ३५ ॥ एवं गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनिः । कुर्वंस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टुं मां समुपागतः ॥ ३६ ॥ मयातिमानितः प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि । आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मां दुःखितो ह्यभूत् ॥ ३७ ॥ कृतदारं वानरास्यं दीनं चिन्तातुरं भृशम् । दयावान्मामुवाचेदं पर्वतो मातुलं कृशम् ॥ ३८ ॥ मया नारद कोपात्त्वं शप्तोऽसि मुनिसत्तम । निष्कृतिं तस्य शापस्य करोम्यद्य निशामय ॥ ३९ ॥ भव त्वं चारुवदनो मम पुण्येन नारद । दृष्ट्वा राजसुतां चित्ते कृपा जाता ममाधुना ॥ ४० ॥ नारद उवाच मयापि प्रवणं चित्तं कृत्वा श्रुत्वास्य भाषितम् । अनुग्रहः कृतः सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात् ॥ ४१ ॥ भागिनेय तवाप्यस्तु गमनं सुरसद्मनि । शापस्यानुग्रहः कामं कृतोऽयं पर्वताधुना ॥ ४२ ॥ नारद उवाच जातोऽहं चारुवदनो वचनात्तस्य पश्यतः । राजपुत्री तु सन्तुष्टा मातरं प्राह सत्वरम् ॥ ४३ ॥ मातस्ते सुमुखो जातो जामाता च महाद्युतिः । वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनेरभूत् ॥ ४४ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञ्या कथितं तत्तु राजनि । ययौ द्रष्टुं मुनिं तत्र सञ्जयः प्रीतिमांस्तदा ॥ ४५ ॥ धनं समर्पितं राज्ञा सन्तुष्टेन तदा महत् । मह्यं च भागिनेयाय पारिबर्हं महात्मना ॥ ४६ ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं वर्तनं यत्पुरातनम् । मायाया बलमाहात्म्यं ह्यनुभूतं यथा मया ॥ ४७ ॥ संसारेऽस्मिन्महाभाग मायागुणकृतेऽनृते । तनुभृत्तु सुखी नास्ति न भूतो न भविष्यति ॥ ४८ ॥ कामक्रोधौ तथा लोभो मत्सरो ममता तथा । अहङ्कारो मदः केन जिताः सर्वे महाबलाः ॥ ४९ ॥ सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्रय इमे किल । कारणं प्राणिनां देहसम्भवे सर्वथा मुने ॥ ५० ॥ कस्मिंश्चित्समये व्यास वनेऽहं विष्णुना सह । गच्छन्हास्यविनोदेन स्त्रीभावं गमितः क्षणात् ॥ ५१ ॥ राजपत्‍नीत्वमापन्नो मायाबलविमोहितः । पुत्राः प्रसूता बहवो गेहे तस्य नृपस्य ह ॥ ५२ ॥ व्यास उवाच संशयोऽयं महान्साधो श्रुत्वा ते वचनं किल । कथं नारीत्वमापन्नस्त्वं मुने ज्ञानवान्भृशम् ॥ ५३ ॥ कथं च पुरुषो जातो ब्रूहि सर्वमशेषतः । कथं पुत्रास्त्वया जाताः कस्य राज्ञो गृहेऽ‍ञ्जसा ॥ ५४ ॥ एतदाख्याहि चरितं मायाया महदद्‌भुतम् । मोहितं च यया सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् ॥ ५५ ॥ न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वंस्तव कथामृतम् । सर्वग्रन्थार्थतत्त्वं च सर्वसंशयनाशनम् ॥ ५६ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नारदस्य मायादमयन्त्या सह विवाहवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

nārada uvāca tatputryā vacanaṃ śrutvā rājā dhātrīmukhāttataḥ | bhāryāṃ provāca kaikeyīṃ samīpasthāṃ sulocanām || 1 || rājovāca yaduktaṃ vacanaṃ kānte dhātryā tattu tvayā śrutam | vṛto'yaṃ nāradaḥ kāmaṃ munirvānaravaktrabhāk || 2 || kimidaṃ cintitaṃ putryā buddhihīnaṃ viceṣṭitam | kathamasmai mayā deyā kanyā harimukhāya sā || 3 || kvāsau bhikṣuḥ kurūpaḥ kva damayantī mamātmajā | viparītamidaṃ kāryaṃ na vidheyaṃ kadācana || 4 || tāmekānte sukeśānte nivāraya haṭhātsutām | yuktyā muniratāṃ mugdhāṃ śāstravṛddhānusārayā || 5 || iti bhartṛvacaḥ śrutvā jananī tāmathābravīt | ca te rūpaṃ muniḥ kvāsau vānarāsyo'dhanaḥ punaḥ || 6 || kathaṃ mohamavāptāsi bhikṣuke caturā punaḥ | latākomaladehā tvaṃ bhasmarūkṣatanustvayam || 7 || vārtā vānaravaktreṇa kathaṃ yuktā tavānaghe | kā prītiḥ kutsite puṃsi bhaviṣyati śucismite || 8 || varaste rājaputro'stu mā kuru tvaṃ vṛthā haṭham | pitā te duḥkhamāpnoti śrutvā dhātrīmukhādvacaḥ || 9 || lagnāṃ bubūlavṛkṣeṇa komalāṃ mālatīlatām | dṛṣṭvā kasya manaḥ khedaṃ caturasya na gacchati || 10 || dāserakāya tāmbūlīdalāni komalāni kaḥ | dadāti bhakṣaṇārthāya mūrkho'pi dharaṇītale || 11 || vīkṣya tvāṃ karasaṃlagnāṃ nāradasya samīpataḥ | vivāhe vartamāne tu kasya ceto na dahyati || 12 || kumukhena samaṃ vārtā na ruciṃ janayatyataḥ | āmṛtestu kathaṃ kālaḥ kṣapitavyastvayāmunā || 13 || nārada uvāca iti māturvacaḥ śrutvā damayantī bhṛśāturā | mātaraṃ prāha tanvaṅgī mayi sā kṛtaniścayā || 14 || kiṃ mukhena ca rūpeṇa mūrkhasya ca dhanena kim | kiṃ rājyenāvidagdhasya rasamārgāvido'sya ca || 15 || hariṇyo'pi vane dhanyā yā nādena vimohitāḥ | mātaḥ prāṇānprayacchanti dhiṅ‌mūrkhānmānuṣānbhuvi || 16 || nārado vetti yāṃ vidyāṃ mātaḥ saptasvarātmikām | tṛtīyaḥ ko'pi no veda śivādanyaḥ pumānkila || 17 || mūrkheṇa saha saṃvāso maraṇaṃ tatkṣaṇe kṣaṇe | rūpavāndhanavāṃstyājyo guṇahīno naraḥ sadā || 18 || dhiṅ‌maitrīṃ mūrkhabhūpāle vṛthā garvasamanvite | guṇajñe bhikṣuke śreṣṭhā vacanātsukhadāyinī || 19 || svarajño grāmavitkāmaṃ mūrcchanājñānabhedabhāk | durlabhaḥ puruṣaścāṣṭarasajño durbalo'pi vai || 20 || yathā nayati kailāsaṃ gaṅgā caiva sarasvatī | tathā nayati kailāsaṃ svarajñānaviśāradaḥ | 21 || svaramānaṃ tu yo veda sa devo mānuṣo'pi san | saptabhedaṃ na yo veda sa paśuḥ surarāḍapi || 22 || mūrcchanātānamārgaṃ tu śrutvā modaṃ na yāti yaḥ | sa paśuḥ sarvathā jñeyo hariṇāḥ paśavo na hi || 23 || varaṃ viṣadharaḥ sarpaḥ śrutvā nādaṃ manoharam | aśrotro'pi mudaṃ yāti dhiksakarṇāṃśca mānavān || 24 || bālo'pi susvaraṃ geyaṃ śrutvā muditamānasaḥ | jāyate kintu te vṛddhā na jānanti dhigastu tān || 25 || pitā me kiṃ na jānāti nāradasya guṇān bata | dvitīyaḥ sāmago nāsti triṣu lokeṣu tatsamaḥ || 26 || tasmādasau mayā nūnaṃ vṛtaḥ pūrvaṃ samāgamāt | paścācchāpavaśājjāto vānarāsyo guṇākaraḥ || 27 || kinnarā na priyāḥ kasya bhavanti turagānanāḥ | gānavidyāsamāyuktāḥ kiṃ mukhena vareṇa ha || 28 || pitaraṃ brūhi me mātarvṛto'yaṃ munisattamaḥ | tasmāttvamāgrahaṃ tyaktvā dehi tasmai ca māṃ mudā || 29 || nārada uvāca iti putryā vacaḥ śrutvā rājñī rājñe nyavedayat | āgrahaṃ sundarī jñātvā sutāyā nārade munau || 30 || vivāhaṃ kuru rājendra damayantyāḥ śubhe dine | muninā sa ca sarvajño vṛto'sau manasānayā || 31 || nārada uvāca iti sañcodito rājñyā sañjayaḥ pṛthivīpatiḥ | cakāra vithivatsarvaṃ vidhiṃ vaivāhikaṃ tataḥ || 32 || evaṃ dāragrahaṃ kṛtvā vānarāsyaḥ parantapa | sthitastatraiva manasā dahyamānena cānvaham || 33 || yadā''gacchad‌rājasutā sevārthaṃ mama sannidhau | abhavaṃ duḥkhasantaptastadāhaṃ vānarānanaḥ || 34 || damayantī tu māṃ vīkṣya praphullavadanāmbujā | śokaṃ vānaravaktratvānna cakāra kadācana || 35 || evaṃ gacchati kāle tu sahasā parvato muniḥ | kurvaṃstīrthānyanekāni draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ || 36 || mayātimānitaḥ premṇā pūjitaśca yathāvidhi | āsīna āsane divye vīkṣya māṃ duḥkhito hyabhūt || 37 || kṛtadāraṃ vānarāsyaṃ dīnaṃ cintāturaṃ bhṛśam | dayāvānmāmuvācedaṃ parvato mātulaṃ kṛśam || 38 || mayā nārada kopāttvaṃ śapto'si munisattama | niṣkṛtiṃ tasya śāpasya karomyadya niśāmaya || 39 || bhava tvaṃ cāruvadano mama puṇyena nārada | dṛṣṭvā rājasutāṃ citte kṛpā jātā mamādhunā || 40 || nārada uvāca mayāpi pravaṇaṃ cittaṃ kṛtvā śrutvāsya bhāṣitam | anugrahaḥ kṛtaḥ sadyastasya śāpasya tatkṣaṇāt || 41 || bhāgineya tavāpyastu gamanaṃ surasadmani | śāpasyānugrahaḥ kāmaṃ kṛto'yaṃ parvatādhunā || 42 || nārada uvāca jāto'haṃ cāruvadano vacanāttasya paśyataḥ | rājaputrī tu santuṣṭā mātaraṃ prāha satvaram || 43 || mātaste sumukho jāto jāmātā ca mahādyutiḥ | vacanātparvatasyādya muktaśāpo munerabhūt || 44 || tacchrutvā vacanaṃ rājñyā kathitaṃ tattu rājani | yayau draṣṭuṃ muniṃ tatra sañjayaḥ prītimāṃstadā || 45 || dhanaṃ samarpitaṃ rājñā santuṣṭena tadā mahat | mahyaṃ ca bhāgineyāya pāribarhaṃ mahātmanā || 46 || etatte sarvamākhyātaṃ vartanaṃ yatpurātanam | māyāyā balamāhātmyaṃ hyanubhūtaṃ yathā mayā || 47 || saṃsāre'sminmahābhāga māyāguṇakṛte'nṛte | tanubhṛttu sukhī nāsti na bhūto na bhaviṣyati || 48 || kāmakrodhau tathā lobho matsaro mamatā tathā | ahaṅkāro madaḥ kena jitāḥ sarve mahābalāḥ || 49 || sattvaṃ rajastamaścaiva guṇāstraya ime kila | kāraṇaṃ prāṇināṃ dehasambhave sarvathā mune || 50 || kasmiṃścitsamaye vyāsa vane'haṃ viṣṇunā saha | gacchanhāsyavinodena strībhāvaṃ gamitaḥ kṣaṇāt || 51 || rājapat‍nītvamāpanno māyābalavimohitaḥ | putrāḥ prasūtā bahavo gehe tasya nṛpasya ha || 52 || vyāsa uvāca saṃśayo'yaṃ mahānsādho śrutvā te vacanaṃ kila | kathaṃ nārītvamāpannastvaṃ mune jñānavānbhṛśam || 53 || kathaṃ ca puruṣo jāto brūhi sarvamaśeṣataḥ | kathaṃ putrāstvayā jātāḥ kasya rājño gṛhe'‍ñjasā || 54 || etadākhyāhi caritaṃ māyāyā mahadad‌bhutam | mohitaṃ ca yayā sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam || 55 || na tṛptimadhigacchāmi śṛṇvaṃstava kathāmṛtam | sarvagranthārthatattvaṃ ca sarvasaṃśayanāśanam || 56 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nāradasya māyādamayantyā saha vivāhavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||