Chapter 3

क्षमाहात्म्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच (शुद्धं स्मार्तं चाचमनं पौराणं वैदिकं तथा । तान्त्रिकं श्रौतमित्याहुः षड्‌विधं श्रुतिचोदितम् ॥ विण्मूत्रादिकशौचं च शुद्धं च परिकीर्तितम् । स्मार्तं पौराणिकं कर्म आचान्ते विधिपूर्वकम् ॥ वैदिकं श्रौत्रमित्यादि ब्रह्मयज्ञादिपूर्वकम् । अस्त्रविद्यादिकं कर्म तान्त्रिको विधिरुच्यते ॥) स्मृत्वा चोङ्‌कारगायत्रीं निबध्नीयाच्छिखां तथा । पुनराचम्य हृदयं बाहू स्कन्धौ च संस्पृशेत् ॥ १ ॥ क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथानृते । पतितानां च सम्भाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ २ ॥ अग्निरापश्च वेदाश्च सोमः सूर्योऽनिलस्तथा । सर्वे नारद विप्रस्य कर्णे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥ ३ ॥ ततस्तु गत्वा नद्यादौ प्रातःस्नानं विशोधनम् । समाचरेन्मुनिश्रेष्ठ देहसंशुद्धिहेतवे ॥ ४ ॥ अत्यन्तमलिनो देहो नवद्वारैर्मलं वहन् । सदाऽऽस्ते तच्छोधनाय प्रातःस्नानं विधीयते ॥ ५ ॥ अगम्यागमनात्पापं यच्च पापं प्रतिग्रहात् । रहस्याचरितं पापं मुच्यते स्नानकर्मणा ॥ ६ ॥ अस्नातस्य क्रियाः सर्वा भवन्ति विफला यतः । तस्मात्प्रातश्चरेत्स्नानं नित्यमेव दिने दिने ॥ ७ ॥ दर्भयुक्तश्चरेत्स्नानं तथा सन्ध्याभिवन्दनम् । सप्ताहं प्रातरस्नायी सन्ध्याहीनस्त्रिभिर्दिनैः ॥ ८ ॥ द्वादशाहमनग्निः सन्द्विजः शूद्रत्वमाप्नुयात् । अल्पत्वाद्धोमकालस्य बहुत्वात्स्नानकर्मणः ॥ ९ ॥ प्रातर्न तु तथा स्नायाद्धोमकाले विगर्हितः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च ॥ १० ॥ गायन्तं त्रायते यस्माद्‌गायत्रीत्यभिधीयते । प्रणवेन तु संयुक्तां व्याहृतित्रयसंयुताम् ॥ ११ ॥ वायुं वायौ जयेद्विप्रः प्राणसंयमनत्रयात् । ब्राह्मणः श्रुतिसम्पन्नः स्वधर्मनिरतः सदा ॥ १२ ॥ स वैदिकं जपेन्मन्त्रं लौकिकं न कदाचन । गौशृङ्‌गे सर्षपो यावत् तावद्येषां न स स्थिरः ॥ १३ ॥ न तारयन्त्युभौ पक्षौ पितॄनेकोत्तरं शतम् । सगर्भो जपसंयुक्तस्त्वगर्भो ध्यानमात्रकः ॥ १४ ॥ स्नानाङ्‌गतर्पणं कृत्वा देवर्षिपितृतोषकम् । शुद्धे वस्त्रे परीधाय जलाद्‌बहिरुपागतः ॥ १५ ॥ विभूतिधारणं कार्यं रुद्राक्षाणां च धारणम् । क्रमयोगेन कर्तव्यं सर्वदा जपसाधकैः ॥ १६ ॥ रुद्राक्षान्कण्ठदेशे दशनपरिमिता- न्मस्तके विंशती द्वे षट् षट् कर्णप्रदेशे करयुगलकृते द्वादश द्वादशैव । बाह्वोरिन्दोः कलाभिर्नयनयुगकृते त्वेकमेकं शिखायां वक्षस्यष्टाधिकं यः कलयति शतकं स स्वयं नीलकण्ठः ॥ १७ ॥ बद्ध्वा स्वर्णेन रुद्राक्षं रजतेनाथवा मुने । शिखायां धारयेन्नित्यं कर्णयोर्वा समाहितः ॥ १८ ॥ यज्ञोपवीते हस्ते वा कण्ठे तुन्देऽथवा नरः । श्रीमत्पञ्चाक्षरेणैव प्रणवेन तथापि वा ॥ १९ ॥ निर्व्याजभक्त्या मेधावी रुद्राक्षं धारयेन्मुदा । रुद्राक्षधारणं साक्षाच्छिवज्ञानस्य साधनम् ॥ २० ॥ रुद्राक्षं यच्छिखायां तत्तारतत्त्वमिति स्मरेत् । कर्णयोरुभयोर्ब्रह्मन् देवं देवीं च भावयेत् ॥ २१ ॥ यज्ञोपवीते वेदांश्च तथा हस्ते दिशः स्मरेत् । कण्ठे सरस्वतीं देवीं पावकं चापि भावयेत् ॥ २२ ॥ सर्वाश्रमाणां वर्णानां रुद्राक्षाणां च धारणम् । कर्तव्यं मन्त्रतः प्रोक्तं द्विजानां नान्यवर्णिनाम् ॥ २३ ॥ रुद्राक्षधारणाद्‌रुद्रो भवत्येव न संशयः । पश्यन्नपि निषिद्धांश्च तथा शृण्वन्नपि स्मरन् ॥ २४ ॥ जिघ्रन्नपि तथा चाश्नन् प्रलपन्नपि सन्ततम् । कुर्वन्नपि सदा गच्छन्विसृजन्नपि मानवः ॥ २५ ॥ रुद्राक्षधारणादेव सर्वपापैर्न लिप्यते । अनेन भुक्तं देवेन भुक्तं यत्तु तथा भवेत् ॥ २६ ॥ पीतं रुद्रेण तत्पीतं घ्रातं घ्रातं शिवेन तत् । रुद्राक्षधारणे लज्जा येषामस्ति महामुने ॥ २७ ॥ तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः । रुद्राक्षधारिणं दृष्ट्वा परिवादं करोति यः ॥ २८ ॥ उत्पत्तौ तस्य साङ्‌कर्यमस्त्वेवेति विनिश्चयः । रुद्राक्षधारणादेव रुद्रो रुद्रत्वमाप्नुयात् ॥ २९ ॥ मुनयः सत्यसङ्‌कल्पा ब्रह्मा ब्रह्मत्वमागतः । रुद्राक्षधारणाच्छ्रेष्ठं न किञ्चिदपि विद्यते ॥ ३० ॥ रुद्राक्षधारिणे भक्त्या वस्त्रं धान्यं ददाति यः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकं स गच्छति ॥ ३१ ॥ रुद्राक्षधारिणं श्राद्धे भोजयेत विमोदतः । पितृलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ३२ ॥ रुद्राक्षधारिणः पादौ प्रक्षाल्याद्‌‍भिः पिबेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ३३ ॥ हारं वा कटकं वापि सुवर्णं वा द्विजोत्तमः । रुद्राक्षसहितं भक्त्या धारयन् रुद्रतामियात् ॥ ३४ ॥ रुद्राक्षं केवलं वापि यत्र कुत्र महामते । समन्त्रकं वा मन्त्रेण रहितं भाववर्जितम् ॥ ३५ ॥ यो वा को वा नरो भक्त्या धारयेल्लज्जयापि वा । सर्वपापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात् ॥ ३६ ॥ अहो रुद्राक्षमाहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन कुर्याद्‌रुद्राक्षधारणम् ॥ ३७ ॥

kṣamāhātmyavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca (śuddhaṃ smārtaṃ cācamanaṃ paurāṇaṃ vaidikaṃ tathā | tāntrikaṃ śrautamityāhuḥ ṣaḍ‌vidhaṃ śruticoditam || viṇmūtrādikaśaucaṃ ca śuddhaṃ ca parikīrtitam | smārtaṃ paurāṇikaṃ karma ācānte vidhipūrvakam || vaidikaṃ śrautramityādi brahmayajñādipūrvakam | astravidyādikaṃ karma tāntriko vidhirucyate ||) smṛtvā coṅ‌kāragāyatrīṃ nibadhnīyācchikhāṃ tathā | punarācamya hṛdayaṃ bāhū skandhau ca saṃspṛśet || 1 || kṣute niṣṭhīvane caiva dantocchiṣṭe tathānṛte | patitānāṃ ca sambhāṣe dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet || 2 || agnirāpaśca vedāśca somaḥ sūryo'nilastathā | sarve nārada viprasya karṇe tiṣṭhanti dakṣiṇe || 3 || tatastu gatvā nadyādau prātaḥsnānaṃ viśodhanam | samācarenmuniśreṣṭha dehasaṃśuddhihetave || 4 || atyantamalino deho navadvārairmalaṃ vahan | sadā''ste tacchodhanāya prātaḥsnānaṃ vidhīyate || 5 || agamyāgamanātpāpaṃ yacca pāpaṃ pratigrahāt | rahasyācaritaṃ pāpaṃ mucyate snānakarmaṇā || 6 || asnātasya kriyāḥ sarvā bhavanti viphalā yataḥ | tasmātprātaścaretsnānaṃ nityameva dine dine || 7 || darbhayuktaścaretsnānaṃ tathā sandhyābhivandanam | saptāhaṃ prātarasnāyī sandhyāhīnastribhirdinaiḥ || 8 || dvādaśāhamanagniḥ sandvijaḥ śūdratvamāpnuyāt | alpatvāddhomakālasya bahutvātsnānakarmaṇaḥ || 9 || prātarna tu tathā snāyāddhomakāle vigarhitaḥ | gāyatryāstu paraṃ nāsti iha loke paratra ca || 10 || gāyantaṃ trāyate yasmād‌gāyatrītyabhidhīyate | praṇavena tu saṃyuktāṃ vyāhṛtitrayasaṃyutām || 11 || vāyuṃ vāyau jayedvipraḥ prāṇasaṃyamanatrayāt | brāhmaṇaḥ śrutisampannaḥ svadharmanirataḥ sadā || 12 || sa vaidikaṃ japenmantraṃ laukikaṃ na kadācana | gauśṛṅ‌ge sarṣapo yāvat tāvadyeṣāṃ na sa sthiraḥ || 13 || na tārayantyubhau pakṣau pitṝnekottaraṃ śatam | sagarbho japasaṃyuktastvagarbho dhyānamātrakaḥ || 14 || snānāṅ‌gatarpaṇaṃ kṛtvā devarṣipitṛtoṣakam | śuddhe vastre parīdhāya jalād‌bahirupāgataḥ || 15 || vibhūtidhāraṇaṃ kāryaṃ rudrākṣāṇāṃ ca dhāraṇam | kramayogena kartavyaṃ sarvadā japasādhakaiḥ || 16 || rudrākṣānkaṇṭhadeśe daśanaparimitā- nmastake viṃśatī dve ṣaṭ ṣaṭ karṇapradeśe karayugalakṛte dvādaśa dvādaśaiva | bāhvorindoḥ kalābhirnayanayugakṛte tvekamekaṃ śikhāyāṃ vakṣasyaṣṭādhikaṃ yaḥ kalayati śatakaṃ sa svayaṃ nīlakaṇṭhaḥ || 17 || baddhvā svarṇena rudrākṣaṃ rajatenāthavā mune | śikhāyāṃ dhārayennityaṃ karṇayorvā samāhitaḥ || 18 || yajñopavīte haste vā kaṇṭhe tunde'thavā naraḥ | śrīmatpañcākṣareṇaiva praṇavena tathāpi vā || 19 || nirvyājabhaktyā medhāvī rudrākṣaṃ dhārayenmudā | rudrākṣadhāraṇaṃ sākṣācchivajñānasya sādhanam || 20 || rudrākṣaṃ yacchikhāyāṃ tattāratattvamiti smaret | karṇayorubhayorbrahman devaṃ devīṃ ca bhāvayet || 21 || yajñopavīte vedāṃśca tathā haste diśaḥ smaret | kaṇṭhe sarasvatīṃ devīṃ pāvakaṃ cāpi bhāvayet || 22 || sarvāśramāṇāṃ varṇānāṃ rudrākṣāṇāṃ ca dhāraṇam | kartavyaṃ mantrataḥ proktaṃ dvijānāṃ nānyavarṇinām || 23 || rudrākṣadhāraṇād‌rudro bhavatyeva na saṃśayaḥ | paśyannapi niṣiddhāṃśca tathā śṛṇvannapi smaran || 24 || jighrannapi tathā cāśnan pralapannapi santatam | kurvannapi sadā gacchanvisṛjannapi mānavaḥ || 25 || rudrākṣadhāraṇādeva sarvapāpairna lipyate | anena bhuktaṃ devena bhuktaṃ yattu tathā bhavet || 26 || pītaṃ rudreṇa tatpītaṃ ghrātaṃ ghrātaṃ śivena tat | rudrākṣadhāraṇe lajjā yeṣāmasti mahāmune || 27 || teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ | rudrākṣadhāriṇaṃ dṛṣṭvā parivādaṃ karoti yaḥ || 28 || utpattau tasya sāṅ‌karyamastveveti viniścayaḥ | rudrākṣadhāraṇādeva rudro rudratvamāpnuyāt || 29 || munayaḥ satyasaṅ‌kalpā brahmā brahmatvamāgataḥ | rudrākṣadhāraṇācchreṣṭhaṃ na kiñcidapi vidyate || 30 || rudrākṣadhāriṇe bhaktyā vastraṃ dhānyaṃ dadāti yaḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ śivalokaṃ sa gacchati || 31 || rudrākṣadhāriṇaṃ śrāddhe bhojayeta vimodataḥ | pitṛlokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || 32 || rudrākṣadhāriṇaḥ pādau prakṣālyād‌‍bhiḥ pibennaraḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate || 33 || hāraṃ vā kaṭakaṃ vāpi suvarṇaṃ vā dvijottamaḥ | rudrākṣasahitaṃ bhaktyā dhārayan rudratāmiyāt || 34 || rudrākṣaṃ kevalaṃ vāpi yatra kutra mahāmate | samantrakaṃ vā mantreṇa rahitaṃ bhāvavarjitam || 35 || yo vā ko vā naro bhaktyā dhārayellajjayāpi vā | sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānamavāpnuyāt || 36 || aho rudrākṣamāhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate | tasmātsarvaprayat‍nena kuryād‌rudrākṣadhāraṇam || 37 ||