Chapter 4

राजोवाच विस्मितोऽस्मि महाभाग श्रुत्वाख्यानं महामते । संसारोऽयं पापरूपः कथं मुच्येत बन्धनात् ॥ १ ॥ कश्यपस्यापि दायादस्त्रिलोकीविभवे सति । कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्याञ्चुगुप्सितम् ॥ २ ॥ गर्भे प्रविश्य बालस्य हननं दारुणं किल । सेवामिषेण मातुश्च कृत्वा शपथमद्‌भुतम् ॥ ३ ॥ शास्ता धर्मस्य गोप्ता च त्रिलोक्याः पतिरप्युत । कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्यादसाम्प्रतम् ॥ ४ ॥ पितामहा मे संग्रामे कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् । कृतवन्तस्तथाश्चर्यं दुष्टं कर्म जगद्‌गुरो ॥ ५ ॥ भीष्मोद्रोणः कृपः कर्णो धर्माशोऽपि युधिष्ठिरः । सर्वे विरुद्धधर्मेण वासुदेवेन नोदिताः ॥ ६ ॥ असारतां विजानन्तः संसारस्य सुमेधसः । देवांशाश्च कथं चकुर्निन्दितं धर्मतत्पराः ॥ ७ ॥ कास्था धर्मस्य विप्रेन्द्र प्रमाणं किं विनिश्चितम् । चलचित्तोऽस्मि सञ्जातः श्रुत्वा चैतत्कथानकम् ॥ ८ ॥ आप्तवाक्यं प्रमाणं चेदाप्तः कः परदेहवान् । पुरुषो विषयासक्तो रागी भवति सर्वथा ॥ ९ ॥ रागो द्वेषो भवेन्नूनमर्थनाशादसंशयम् । द्वेषादसत्यवचनं वक्तव्यं स्वार्थसिद्धये ॥ १० ॥ जरासन्धविघातार्थं हरिणा सत्त्वमूर्तिना । छलेन रचितं रूपं ब्राह्मणस्य विजानता ॥ ११ ॥ तदाप्तः कः प्रमाणं किं सत्त्वमूर्तिरपीदृशः । अर्जुनोऽपि तथैवात्र कार्ये यज्ञविनिर्मिते ॥ १२ ॥ कीदृशोऽयं कृतो यज्ञः किमर्थं शमवर्जितः । परलोकपदार्थं वा यशसे वान्यथा किल ॥ १३ ॥ धर्मस्य प्रथमः पादः सत्यमेतच्छ्रुतेर्वचः । द्वितीयस्तु तथा शौचं दया पादस्तृतीयकः ॥ १४ ॥ दानं पादश्चतुर्थश्च पुराणज्ञा वदन्ति वै । तैर्विहीनः कथं धर्मस्तिष्ठेदिह सुसम्मतः ॥ १५ ॥ धर्महीनं कृतं कर्म कथं तत्फलदं भवेत् । धर्मे स्थिरा मतिः क्वापि न कस्यापि प्रतीयते ॥ १६ ॥ छलार्थञ्च यदा विष्णुर्वामनोऽभूञ्चगत्प्रभुः । येन वामनरूपेण वञ्चितोऽसौ बलिर्नृपः ॥ १७ ॥ विहर्ता शतयज्ञस्य वेदाज्ञापरिपालकः । धर्मिष्ठो दानशीलश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १८ ॥ स्थानात्प्रभ्रंशितोऽकस्माद्विष्णुना प्रभविष्णुना । जितं केन तयोः कृष्ण बलिना वामनेन वा ॥ १९ ॥ छलकर्मविदा चायं सन्देहोऽत्र महान्मम । वञ्चयित्वा वञ्चितेन सत्यं वद द्विजोत्तम ॥ २० ॥ पुराणकर्ता त्वमसि धर्मज्ञश्च महामतिः । व्यास उवाच जितं वै बलिना राजन् दत्ता येन च मेदिनी ॥ २१ ॥ त्रिविक्रमोऽपि नाम्ना यः प्रथितो वामनोऽभवत् । छलनार्थमिदं राजन्वामनत्वं नराधिप ॥ २२ ॥ सम्प्राप्तं हरिणा भूयो द्वारपालत्वमेव च । सत्यादन्यतरन्नास्ति मूलं धर्मस्य पार्थिव ॥ २३ ॥ दुःसाध्यं देहिनां राजन्सत्यं सर्वात्मना किल । माया बलवती भूप त्रिगुणा बहुरूपिणी ॥ २४ ॥ ययेदं निर्मितं विश्वं गुणैः शबलितं त्रिभिः । तस्माच्छलवता सत्यं कुतोऽविद्धं भवेन्नृप ॥ २५ ॥ मिश्रेण जनिता चैव स्थितिरेषा सनातनी । वैखानसाश्च मुनयो निःसङ्गा निष्प्रतिग्रहाः ॥ २६ ॥ सत्ययुक्ता भवन्त्यत्र वीतरागा गतस्पृहाः । दृष्टान्तदर्शनार्थाय निर्मितास्ते च तादृशाः ॥ २७ ॥ अन्यत्सर्वं शबलितं गुणैरेभिस्त्रिभिनृप । नैकं वाक्यं पुराणेषु वेदेषु नृपसत्तम ॥ २८ ॥ धर्मशास्त्रेषु चाङ्गेषु सगुणै रचितेष्विह । सगुणः सगुणं कुर्यान्निर्गुणो न करोति वै ॥ २९ ॥ गुणास्ते मिश्रिताः सर्वे न पृथग्भावसङ्गताः । निर्व्यलीके स्थिरे धर्मे मतिः कस्यापि न स्थिरा ॥ ३० ॥ भवोद्‌भवे महाराज मायया मोहितस्य वै । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि तदासक्तं मनस्तथा ॥ ३१ ॥ करोति विविधान्भावान्गुणैस्तैः प्रेरितो भृशम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः ॥ ३२ ॥ सर्वे मायावशा राजन् सानुक्रीडति तैरिह । सर्वान्वै मोहयत्येषा विकुर्वत्यनिशं जगत् ॥ ३३ ॥ असत्यो जायते राजन्कार्यवान्प्रथमं नरः । इन्द्रियार्थांश्चिन्तयानो न प्राप्नोति यदा नरः ॥ ३४ ॥ तदर्थं छलमादत्ते छलात्पापे प्रवर्तते । कामः क्रोधश्च लोभश्च वैरिणो बलवत्तराः ॥ ३५ ॥ कृताकृतं न जानन्ति प्राणिनस्तद्वशं गताः । विभवे सत्यहङ्कारः प्रबलः प्रभवत्यपि ॥ ३६ ॥ अहङ्काराद्‌भवेन्मोहो मोहान्मरणमेव च । सङ्कल्पा बहवस्तत्र विकल्पाः प्रभवन्ति च ॥ ३७ ॥ ईर्ष्यासूया तथा द्वेषः प्रादुर्भवति चेतसि । आशा तृष्णा तथा दैन्यं दम्भोऽधर्ममतिस्तथा ॥ ३८ ॥ प्राणिनां प्रभवन्त्येते भावा मोहसमुद्‌भवाः । यज्ञदानानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा ॥ ३९ ॥ अहङ्काराभिभूतस्तु करोति पुरुषोऽन्वहम् । अहंभावकृतं सर्वं प्रभवेद्वै न शौचवत् ॥ ४० ॥ रागलोभात्कृतं कर्म सर्वाङ्गं शुद्धिवर्जितम् । प्रथमं द्रव्यशुद्धिश्च द्रष्टव्या विबुधैः किल ॥ ४१ ॥ अद्रोहेणार्जितं द्रव्यं प्रशस्तं धर्मकर्मणि । द्रोहार्जितेन द्रव्येण यत्करोति शुभं नरः ॥ ४२ ॥ विपरीतं भवेत्तत्तु फलकाले नृपोत्तम । मनोऽतिनिर्मलं यस्य स सम्यक्फलभाग्भवेत् ॥ ४३ ॥ तस्मिन्विकारयुक्ते तु न यथार्थफलं लभेत् । कर्तारः कर्मणां सर्वे आचार्यऋत्विजादयः ॥ ४४ ॥ स्युस्ते विशुद्धमनसस्तदा पूर्णं भवेत्फलम् । देशकालक्रियाद्रव्यकर्तॄणां शुद्धता यदि ॥ ४५ ॥ मन्त्राणां च तदा पूर्णं कर्मणां फलमश्नुते । शत्रूणां नाशमुद्दिश्य स्ववृद्धिं परमां तथा ॥ ४६ ॥ करोति सुकृतं तद्वद्विपरीतं भवेत्किल । स्वार्थासक्तः पुमान्नित्यं न जानाति शुभाशुभम् ॥ ४७ ॥ दैवाधीनः सदा कुर्यात्पापमेव न सत्कृतम् । प्राजापत्याः सुराः सर्वे ह्यसुराश्च तदुद्‌भवाः ॥ ४८ ॥ सर्वे ते स्वार्थनिरताः परस्परविरोधिनः । सत्त्वोद्‌भवाः सुराः सर्वेऽप्युक्ता वेदेषु मानुषाः ॥ ४९ ॥ रजोद्‌भवास्तामसास्तु तिर्यंचः परिकीर्तिताः । सत्त्वोद्‌भवानां तैर्वैरं परस्परमनारतम् ॥ ५० ॥ तिरश्चामत्र किं चित्रं जातिवैरसमुद्‌भवे । सदा द्रोहपरा देवास्तपोविघ्नकरास्तथा ॥ ५१ ॥ असन्तुष्टा द्वेषपराः परस्परविरोधिनः । अहङ्कारसमुद्‌भूतः संसारोऽयं यतो नृप ॥ ५२ ॥ रागद्वेषविहीनस्तु स कथं जायते नृप ॥ ५३ ॥

rājovāca vismito'smi mahābhāga śrutvākhyānaṃ mahāmate | saṃsāro'yaṃ pāparūpaḥ kathaṃ mucyeta bandhanāt || 1 || kaśyapasyāpi dāyādastrilokīvibhave sati | kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryāñcugupsitam || 2 || garbhe praviśya bālasya hananaṃ dāruṇaṃ kila | sevāmiṣeṇa mātuśca kṛtvā śapathamad‌bhutam || 3 || śāstā dharmasya goptā ca trilokyāḥ patirapyuta | kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryādasāmpratam || 4 || pitāmahā me saṃgrāme kurukṣetre'tidāruṇam | kṛtavantastathāścaryaṃ duṣṭaṃ karma jagad‌guro || 5 || bhīṣmodroṇaḥ kṛpaḥ karṇo dharmāśo'pi yudhiṣṭhiraḥ | sarve viruddhadharmeṇa vāsudevena noditāḥ || 6 || asāratāṃ vijānantaḥ saṃsārasya sumedhasaḥ | devāṃśāśca kathaṃ cakurninditaṃ dharmatatparāḥ || 7 || kāsthā dharmasya viprendra pramāṇaṃ kiṃ viniścitam | calacitto'smi sañjātaḥ śrutvā caitatkathānakam || 8 || āptavākyaṃ pramāṇaṃ cedāptaḥ kaḥ paradehavān | puruṣo viṣayāsakto rāgī bhavati sarvathā || 9 || rāgo dveṣo bhavennūnamarthanāśādasaṃśayam | dveṣādasatyavacanaṃ vaktavyaṃ svārthasiddhaye || 10 || jarāsandhavighātārthaṃ hariṇā sattvamūrtinā | chalena racitaṃ rūpaṃ brāhmaṇasya vijānatā || 11 || tadāptaḥ kaḥ pramāṇaṃ kiṃ sattvamūrtirapīdṛśaḥ | arjuno'pi tathaivātra kārye yajñavinirmite || 12 || kīdṛśo'yaṃ kṛto yajñaḥ kimarthaṃ śamavarjitaḥ | paralokapadārthaṃ vā yaśase vānyathā kila || 13 || dharmasya prathamaḥ pādaḥ satyametacchrutervacaḥ | dvitīyastu tathā śaucaṃ dayā pādastṛtīyakaḥ || 14 || dānaṃ pādaścaturthaśca purāṇajñā vadanti vai | tairvihīnaḥ kathaṃ dharmastiṣṭhediha susammataḥ || 15 || dharmahīnaṃ kṛtaṃ karma kathaṃ tatphaladaṃ bhavet | dharme sthirā matiḥ kvāpi na kasyāpi pratīyate || 16 || chalārthañca yadā viṣṇurvāmano'bhūñcagatprabhuḥ | yena vāmanarūpeṇa vañcito'sau balirnṛpaḥ || 17 || vihartā śatayajñasya vedājñāparipālakaḥ | dharmiṣṭho dānaśīlaśca satyavādī jitendriyaḥ || 18 || sthānātprabhraṃśito'kasmādviṣṇunā prabhaviṣṇunā | jitaṃ kena tayoḥ kṛṣṇa balinā vāmanena vā || 19 || chalakarmavidā cāyaṃ sandeho'tra mahānmama | vañcayitvā vañcitena satyaṃ vada dvijottama || 20 || purāṇakartā tvamasi dharmajñaśca mahāmatiḥ | vyāsa uvāca jitaṃ vai balinā rājan dattā yena ca medinī || 21 || trivikramo'pi nāmnā yaḥ prathito vāmano'bhavat | chalanārthamidaṃ rājanvāmanatvaṃ narādhipa || 22 || samprāptaṃ hariṇā bhūyo dvārapālatvameva ca | satyādanyatarannāsti mūlaṃ dharmasya pārthiva || 23 || duḥsādhyaṃ dehināṃ rājansatyaṃ sarvātmanā kila | māyā balavatī bhūpa triguṇā bahurūpiṇī || 24 || yayedaṃ nirmitaṃ viśvaṃ guṇaiḥ śabalitaṃ tribhiḥ | tasmācchalavatā satyaṃ kuto'viddhaṃ bhavennṛpa || 25 || miśreṇa janitā caiva sthitireṣā sanātanī | vaikhānasāśca munayo niḥsaṅgā niṣpratigrahāḥ || 26 || satyayuktā bhavantyatra vītarāgā gataspṛhāḥ | dṛṣṭāntadarśanārthāya nirmitāste ca tādṛśāḥ || 27 || anyatsarvaṃ śabalitaṃ guṇairebhistribhinṛpa | naikaṃ vākyaṃ purāṇeṣu vedeṣu nṛpasattama || 28 || dharmaśāstreṣu cāṅgeṣu saguṇai raciteṣviha | saguṇaḥ saguṇaṃ kuryānnirguṇo na karoti vai || 29 || guṇāste miśritāḥ sarve na pṛthagbhāvasaṅgatāḥ | nirvyalīke sthire dharme matiḥ kasyāpi na sthirā || 30 || bhavod‌bhave mahārāja māyayā mohitasya vai | indriyāṇi pramāthīni tadāsaktaṃ manastathā || 31 || karoti vividhānbhāvānguṇaistaiḥ prerito bhṛśam | brahmādistambaparyantāḥ prāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ || 32 || sarve māyāvaśā rājan sānukrīḍati tairiha | sarvānvai mohayatyeṣā vikurvatyaniśaṃ jagat || 33 || asatyo jāyate rājankāryavānprathamaṃ naraḥ | indriyārthāṃścintayāno na prāpnoti yadā naraḥ || 34 || tadarthaṃ chalamādatte chalātpāpe pravartate | kāmaḥ krodhaśca lobhaśca vairiṇo balavattarāḥ || 35 || kṛtākṛtaṃ na jānanti prāṇinastadvaśaṃ gatāḥ | vibhave satyahaṅkāraḥ prabalaḥ prabhavatyapi || 36 || ahaṅkārād‌bhavenmoho mohānmaraṇameva ca | saṅkalpā bahavastatra vikalpāḥ prabhavanti ca || 37 || īrṣyāsūyā tathā dveṣaḥ prādurbhavati cetasi | āśā tṛṣṇā tathā dainyaṃ dambho'dharmamatistathā || 38 || prāṇināṃ prabhavantyete bhāvā mohasamud‌bhavāḥ | yajñadānāni tīrthāni vratāni niyamāstathā || 39 || ahaṅkārābhibhūtastu karoti puruṣo'nvaham | ahaṃbhāvakṛtaṃ sarvaṃ prabhavedvai na śaucavat || 40 || rāgalobhātkṛtaṃ karma sarvāṅgaṃ śuddhivarjitam | prathamaṃ dravyaśuddhiśca draṣṭavyā vibudhaiḥ kila || 41 || adroheṇārjitaṃ dravyaṃ praśastaṃ dharmakarmaṇi | drohārjitena dravyeṇa yatkaroti śubhaṃ naraḥ || 42 || viparītaṃ bhavettattu phalakāle nṛpottama | mano'tinirmalaṃ yasya sa samyakphalabhāgbhavet || 43 || tasminvikārayukte tu na yathārthaphalaṃ labhet | kartāraḥ karmaṇāṃ sarve ācāryaṛtvijādayaḥ || 44 || syuste viśuddhamanasastadā pūrṇaṃ bhavetphalam | deśakālakriyādravyakartṝṇāṃ śuddhatā yadi || 45 || mantrāṇāṃ ca tadā pūrṇaṃ karmaṇāṃ phalamaśnute | śatrūṇāṃ nāśamuddiśya svavṛddhiṃ paramāṃ tathā || 46 || karoti sukṛtaṃ tadvadviparītaṃ bhavetkila | svārthāsaktaḥ pumānnityaṃ na jānāti śubhāśubham || 47 || daivādhīnaḥ sadā kuryātpāpameva na satkṛtam | prājāpatyāḥ surāḥ sarve hyasurāśca tadud‌bhavāḥ || 48 || sarve te svārthaniratāḥ parasparavirodhinaḥ | sattvod‌bhavāḥ surāḥ sarve'pyuktā vedeṣu mānuṣāḥ || 49 || rajod‌bhavāstāmasāstu tiryaṃcaḥ parikīrtitāḥ | sattvod‌bhavānāṃ tairvairaṃ parasparamanāratam || 50 || tiraścāmatra kiṃ citraṃ jātivairasamud‌bhave | sadā drohaparā devāstapovighnakarāstathā || 51 || asantuṣṭā dveṣaparāḥ parasparavirodhinaḥ | ahaṅkārasamud‌bhūtaḥ saṃsāro'yaṃ yato nṛpa || 52 || rāgadveṣavihīnastu sa kathaṃ jāyate nṛpa || 53 ||