Chapter 14

नारायण उवाच ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः । अन्तराले च लोकालोकयोर्यः परिकल्पितः ॥ १ ॥ यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् । सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि ॥ २ ॥ दर्पणोदरतुल्या सा सर्वप्राणिविवर्जिता । यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित्प्रत्युदीयते ॥ ३ ॥ अतः सर्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद । लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता ॥ ४ ॥ लोकालोकान्तरे चास्य वर्तते सर्वदा स्थितिः । ईश्वरेण स लोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः ॥ ५ ॥ सूर्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह । अर्वाचीनाश्च त्रीँल्लोकानातन्वानाः कदापि हि ॥ ६ ॥ पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद । तावदुन्नहनायामः पर्वतेन्द्रो महोदयः ॥ ७ ॥ एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः । कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च ॥ ८ ॥ भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने । तस्योपरि चतुर्दिक्षु ब्रह्मणा चात्मयोनिना ॥ ९ ॥ निवेशिता दिग्गजा ये तन्नामानि निबोधत । ऋषभः पुष्पचूडोऽथ वामनोऽथापराजितः ॥ १० ॥ एते समस्तलोकस्य स्थितिहेतव ईरिताः । तेषां च स्वविभूतीनां बहुवीर्योपबृंहणम् ॥ ११ ॥ विशुद्धसत्त्वं चैश्वर्यं वर्धयन्भगवान् हरिः । आस्ते सिद्ध्यष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसंवृतः ॥ १२ ॥ निजायुधैः परिवृतो भुजदण्डैः समन्ततः । आस्ते सकललोकस्य स्वस्तये परमेश्वरः ॥ १३ ॥ आकल्पमेवं वेषं स गतो विष्णुः सनातनः । स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधनः ॥ १४ ॥ योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणकम् । व्याख्यातं यद्‌बहिर्लोकालोकाचल इतीरणात् ॥ १५ ॥ ततः परस्ताद्योगेशगतिं शुद्धा वदन्ति हि । अण्डमध्यगतः सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् ॥ १६ ॥ सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः । मृतेऽण्ड एष एतस्मिञ्जातो मार्तण्डशब्दभाक् ॥ १७ ॥ हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्‍भवः । सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर्महीभिदा ॥ १८ ॥ स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः । देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् ॥ १९ ॥ सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा दृगीश्वरः । एतावान्भूमण्डलस्य सन्निवेश उदाहृतः ॥ २० ॥ एतेन हि दिवो मानं वर्णयन्ति च तद्विदः । द्विदलानां च निष्पावादीनां च दलयोर्यथा ॥ २१ ॥ अन्तरेण तयोरन्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् । यन्मध्यगश्च भगवान् भानुर्वै तपतां वरः ॥ २२ ॥ आतपेन त्रिलोकं च प्रतपत्येव भासयन् । उत्तरायणमासाद्य गतिमान्द्यं वितन्वते ॥ २३ ॥ आरोहणस्थानमसौ गत्वाहो दैर्ध्यमाचरेत् । दक्षिणायनमासाद्य गतिशैघ्र्यं वितन्वते ॥ २४ ॥ अवरोहस्थानमसौ गच्छन्ह्रस्वं दिनं चरेत् । विषुवत्संज्ञमासाद्य गतिसाम्यं वितन्वते ॥ २५ ॥ समस्थानमथासाद्य दिनसाम्यं करोति च । यदा च मेषतुलयोः सञ्चरेद्धि दिवाकरः ॥ २६ ॥ समानानि त्वहोरात्राण्यातनोति त्रयीमयः । वृषादिपञ्चसु यदा राशिष्वर्को विरोचते ॥ २७ ॥ तदाहानि च वर्धन्ते रात्रयोऽपि ह्रसन्ति च । वृश्चिकादिषु सूर्यो हि यदा सञ्चरते रविः ॥ २८ ॥ तदापीमान्यहोरात्राणि भवन्ति विपर्ययात् ॥ २९ ॥

nārāyaṇa uvāca tataḥ parastādacalo lokāloketi nāmakaḥ | antarāle ca lokālokayoryaḥ parikalpitaḥ || 1 || yāvadasti ca devarṣe hyantaraṃ mānasottarāt | sumerostāvatī śuddhā kāñcanī bhūmirasti hi || 2 || darpaṇodaratulyā sā sarvaprāṇivivarjitā | yasyāṃ padārthaḥ prahito na kiñcitpratyudīyate || 3 || ataḥ sarvaprāṇisaṅgharahitā sā ca nārada | lokāloka iti vyākhyā yadatra parikalpitā || 4 || lokālokāntare cāsya vartate sarvadā sthitiḥ | īśvareṇa sa lokānāṃ trayāṇāmantagaḥ kṛtaḥ || 5 || sūryādīnāṃ dhruvāntānāṃ raśmayo yadvaśādiha | arvācīnāśca trī~llokānātanvānāḥ kadāpi hi || 6 || parācīnatvabhājo hi na bhavanti ca nārada | tāvadunnahanāyāmaḥ parvatendro mahodayaḥ || 7 || etāvā~llokavinyāso'yaṃ saṃsthāmānalakṣaṇaiḥ | kavibhiḥ sa tu pañcāśatkoṭibhirgaṇitasya ca || 8 || bhūgolasya caturthāṃśo lokālokācalo mune | tasyopari caturdikṣu brahmaṇā cātmayoninā || 9 || niveśitā diggajā ye tannāmāni nibodhata | ṛṣabhaḥ puṣpacūḍo'tha vāmano'thāparājitaḥ || 10 || ete samastalokasya sthitihetava īritāḥ | teṣāṃ ca svavibhūtīnāṃ bahuvīryopabṛṃhaṇam || 11 || viśuddhasattvaṃ caiśvaryaṃ vardhayanbhagavān hariḥ | āste siddhyaṣṭakopeto viṣvaksenādisaṃvṛtaḥ || 12 || nijāyudhaiḥ parivṛto bhujadaṇḍaiḥ samantataḥ | āste sakalalokasya svastaye parameśvaraḥ || 13 || ākalpamevaṃ veṣaṃ sa gato viṣṇuḥ sanātanaḥ | svamāyāracitasyāsya gopīthāyātmasādhanaḥ || 14 || yo'ntarvistāra etena hyalokaparimāṇakam | vyākhyātaṃ yad‌bahirlokālokācala itīraṇāt || 15 || tataḥ parastādyogeśagatiṃ śuddhā vadanti hi | aṇḍamadhyagataḥ sūryo dyāvābhūmyoryadantaram || 16 || sūryāṇḍagolayormadhye koṭyaḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ | mṛte'ṇḍa eṣa etasmiñjāto mārtaṇḍaśabdabhāk || 17 || hiraṇyagarbha iti yaddhiraṇyāṇḍasamud‍bhavaḥ | sūryeṇa hi vibhajyante diśaḥ khaṃ dyaurmahībhidā || 18 || svargāpavargau narakā rasaukāṃsi ca sarvaśaḥ | devatiryaṅ‍manuṣyāṇāṃ sarīsṛpasavīrudhām || 19 || sarvajīvanikāyānāṃ sūrya ātmā dṛgīśvaraḥ | etāvānbhūmaṇḍalasya sanniveśa udāhṛtaḥ || 20 || etena hi divo mānaṃ varṇayanti ca tadvidaḥ | dvidalānāṃ ca niṣpāvādīnāṃ ca dalayoryathā || 21 || antareṇa tayorantarikṣaṃ tadubhayasandhitam | yanmadhyagaśca bhagavān bhānurvai tapatāṃ varaḥ || 22 || ātapena trilokaṃ ca pratapatyeva bhāsayan | uttarāyaṇamāsādya gatimāndyaṃ vitanvate || 23 || ārohaṇasthānamasau gatvāho dairdhyamācaret | dakṣiṇāyanamāsādya gatiśaighryaṃ vitanvate || 24 || avarohasthānamasau gacchanhrasvaṃ dinaṃ caret | viṣuvatsaṃjñamāsādya gatisāmyaṃ vitanvate || 25 || samasthānamathāsādya dinasāmyaṃ karoti ca | yadā ca meṣatulayoḥ sañcareddhi divākaraḥ || 26 || samānāni tvahorātrāṇyātanoti trayīmayaḥ | vṛṣādipañcasu yadā rāśiṣvarko virocate || 27 || tadāhāni ca vardhante rātrayo'pi hrasanti ca | vṛścikādiṣu sūryo hi yadā sañcarate raviḥ || 28 || tadāpīmānyahorātrāṇi bhavanti viparyayāt || 29 ||