Chapter 17

जनमेजय उवाच वाराङ्गनास्त्वयाख्याता नरनारायणाश्रमे । एकं नारायणं शान्तं कामयाना स्मरातुराः ॥ १ ॥ शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ताः । निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप ॥ २ ॥ किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते । ताभिः संकल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भृशं मुने ॥ ३ ॥ शक्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः । याचितेन विवाहार्थं किं कृतं तेन जिष्णुना ॥ ४ ॥ इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् । नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ ५ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः । धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते ॥ ६ ॥ शप्तुकामस्तु संदृष्टो नरेणाथ यदा हरिः । वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा ॥ ७ ॥ शान्तकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः । स्मितपूर्वमिदं वाक्यं मधुरं धर्मनन्दनः ॥ ८ ॥ अस्मिञ्जन्मनि चार्वंग्यः कृतसंकल्पवानहम् । आवाभ्याञ्च न कर्तव्यः सर्वथा दारसंग्रहः ॥ ९ ॥ तस्माद्‌ गच्छन्तु त्रिदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि । धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभङ्गं परस्य वै ॥ १० ॥ शृङ्गारेऽस्मिन् रसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः । कथं करोमि सम्बन्धं तदभावे सुलोचनाः ॥ ११ ॥ कारणेन विना कार्यं न भवेदिति निश्चयः । कविभिः कथितं शास्त्रे स्थायीभावो रसः किल ॥ १२ ॥ धन्यः सुचारुसर्वाङ्गः सभाग्योऽहं धरातले । प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम् ॥ १३ ॥ भवतीभिः कृपां कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम । भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि ॥ १४ ॥ अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रभविष्यामि सर्वथा ॥ १५ ॥ तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् । भूपतीनां सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ ॥ १६ ॥ इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् । व्यसर्जयत्स भगवाञ्जग्मुश्च विगतज्वराः ॥ १७ ॥ एवं विसर्जितास्तेन गताः स्वर्गं तदाङ्गनाः । शक्राय कथयामासुः कारणं सकलं पुनः ॥ १८ ॥ आश्रुत्य मघवांस्ताभ्यो वृत्तान्तं तस्य विस्तरात् । तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दृष्ट्वा तथोर्वशीः ॥ १९ ॥ इन्द्र उवाच अहो धैर्यं मुनेः कामं तथैव च तपोबलम् । येनोर्वश्यः स्वतपसा तादृग्‌रूपाः प्रकल्पिताः ॥ २० ॥ इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् ततः । नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत् ॥ २१ ॥ इत्येतत्सर्वमाख्यातं मुनेर्वृत्तान्तमद्‌भुतम् । नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुनेः ॥ २२ ॥ तौ हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च । जातौ तौ भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह ॥ २३ ॥ राजोवाच कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे । सन्देहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद ॥ २४ ॥ ययोः पुत्रत्वमापन्नौ हर्यनन्तौ महाबलौ । देवकीवसुदेवौ तौ दुःखभाजौ कथं मुने ॥ २५ ॥ कंसेन निगडे बद्धौ पीडितौ बहुवत्सरान् । ययोः पुत्रो हरिः साक्षात्तपसा तोषितोऽभवत् ॥ २६ ॥ जातोऽसौ मथुरायां तु गोकुले स कथं गतः । कंसं हत्वा द्वारवत्यां निवासं कृतवान्कथम् ॥ २७ ॥ पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं किल । त्यक्त्वा देशान्तरेऽनार्ये गतवान्स कथं हरिः ॥ २८ ॥ कुलञ्च द्विजशापेन कथमुत्सादितं हरेः । भारावतारणं कृत्वा वासुदेवः सनातनः ॥ २९ ॥ देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरिः । पापिष्ठानाञ्च भारेण व्याकुलाभूच्च मेदिनी ॥ ३० ॥ ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा । लुण्ठिता यैर्हरेः पत्‍न्यस्ते कथं न निपातिताः ॥ ३१ ॥ भीष्मो द्रोणस्तथा कर्णो बाह्लिकोऽप्यथ पार्थिवः । वैराटोऽथ विकर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिवः ॥ ३२ ॥ सोमदत्तादयः सर्वे निहताः समरे नृपाः । तेषामुत्तारितो भारश्चौराणां न हृतः कथम् ॥ ३३ ॥ कृष्णपत्‍न्यः कथं दुःखं प्राप्ताः प्रान्ते पतिव्रताः । सन्देहोऽयं मुनिश्रेष्ठ चित्ते मे परिवर्तते ॥ ३४ ॥ वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदुःखेन तापितः । त्यक्तवान्स कथं प्राणानपमृत्युं जगाम ह ॥ ३५ ॥ पाण्डवा धर्मसंयुक्ताः कृष्णे च निरताः सदा । ते कथं दुःखभोक्तारो ह्यभवन्मुनिसत्तम ॥ ३६ ॥ द्रौपदी च महाभागा कथं दुःखस्य भागिनी । वेदीमध्याच्च सञ्जाता लक्ष्म्यंशसम्भवा किल ॥ ३७ ॥ सभायां सा समानीता रजोदोषसमन्विता । बाला दुःशासनेनाथ केशग्रहणकर्शिता ॥ ३८ ॥ पीडिता सिन्धुराज्ञाथ वनमध्यगता सती । तथैव कीचकेनापि पीडिता रुदती भृशम् ॥ ३९ ॥ पुत्राः पञ्चैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे । सुभद्रायाः सुतो युद्धे बाल एव निपातितः ॥ ४० ॥ तथा च देवकीपुत्रा षट् कंसेन निषूदिताः । समर्थेनापि हरिणा दैवं न कृतमन्यथा । ४१ ॥ यादवानां तथा शापः प्रभासे निधनं पुनः । कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पत्‍नीनाञ्च लुण्ठनम् ॥ ४२ ॥ विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षान्नारायणेन च । उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सततं कृता ॥ ४३ ॥ सन्देहोऽयं महाभाग तत्र नारायणे मुनौ । सर्वजन्तुसमानत्वं व्यवहारे निरन्तरम् ॥ ४४ ॥ हर्षशोकादयो भावाः सर्वेषां सदृशाः कथम् । ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्यन्यथा गतिः ॥ ४५ ॥ तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरितं महत् । अलौकिकेन हरिणा कृतं कर्म महीतले ॥ ४६ ॥ हता आयुःक्षये दैत्याः क्लेशेन महता पुनः । क्वैश्वर्यशक्तिः प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम ॥ ४७ ॥ रुक्मिणीहरणे नूनं गृहीत्वाथ पलायनम् । कृतं हि वासुदेवेन चौरवच्चरितं तदा ॥ ४८ ॥ मथुरामण्डलं त्यक्त्वा समृद्धं कुलसम्मतम् । जरासन्धभयात्तेन द्वारकागमनं कृतम् ॥ ४९ ॥ तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वरः । किञ्चित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन् कारणं व्रजगोपनम् ॥ ५० ॥ एते चान्ये च बहवः सन्देहा वासवीसुत । नाशयाद्य महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम ॥ ५१ ॥ गोप्यस्तथैकः सन्देहो हृदयान्न निवर्तते । पाञ्चाल्याः पञ्चभर्तृत्वं लोके किं न जुगुप्सितम् ॥ ५२ ॥ सदाचारं प्रमाणं हि प्रवदन्ति मनीषिणः । पशुधर्मः कथं तैस्तु समर्थैरपि संश्रितः ॥ ५३ ॥ भीष्मेणापि कृतं किं वा देवरूपेण भूतले । गोलकौ तौ समुत्पाद्य यत्तु वंशस्य रक्षणम् ॥ ५४ ॥ धिग्धर्मनिर्णयः कामं मुनिभिः परिदर्शितः । येन केनाप्युपायेन पुत्रोत्पादनलक्षणः ॥ ५५ ॥

janamejaya uvāca vārāṅganāstvayākhyātā naranārāyaṇāśrame | ekaṃ nārāyaṇaṃ śāntaṃ kāmayānā smarāturāḥ || 1 || śaptukāmastadā jāto munirnārāyaṇaśca tāḥ | nivārito nareṇātha bhrātrā dharmavidā nṛpa || 2 || kiṃ kṛtaṃ muninā tena vyasane samupasthite | tābhiḥ saṃkalpitenātha kāmārthābhirbhṛśaṃ mune || 3 || śakreṇotpāditābhiśca bahuprārthanayā punaḥ | yācitena vivāhārthaṃ kiṃ kṛtaṃ tena jiṣṇunā || 4 || ityetacchrotumicchāmi caritaṃ tasya mokṣadam | nārāyaṇasya me brūhi vistareṇa pitāmaha || 5 || vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā tasya mahātmanaḥ | dharmaputrasya dharmajña vistareṇa vadāmi te || 6 || śaptukāmastu saṃdṛṣṭo nareṇātha yadā hariḥ | vārito'sau samāśvāsya munirnārāyaṇastadā || 7 || śāntakopastadovāca tāstapasvī mahāmuniḥ | smitapūrvamidaṃ vākyaṃ madhuraṃ dharmanandanaḥ || 8 || asmiñjanmani cārvaṃgyaḥ kṛtasaṃkalpavānaham | āvābhyāñca na kartavyaḥ sarvathā dārasaṃgrahaḥ || 9 || tasmād‌ gacchantu tridivaṃ kṛpāṃ kṛtvā mamopari | dharmajñā na prakurvanti vratabhaṅgaṃ parasya vai || 10 || śṛṅgāre'smin rase nūnaṃ sthāyībhāvo ratiḥ smṛtaḥ | kathaṃ karomi sambandhaṃ tadabhāve sulocanāḥ || 11 || kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavediti niścayaḥ | kavibhiḥ kathitaṃ śāstre sthāyībhāvo rasaḥ kila || 12 || dhanyaḥ sucārusarvāṅgaḥ sabhāgyo'haṃ dharātale | prītipātraṃ yato jāto bhavatīnāmakṛtrimam || 13 || bhavatībhiḥ kṛpāṃ kṛtvā rakṣaṇīyaṃ vrataṃ mama | bhaviṣyāmi mahābhāgāḥ patirapyanyajanmani || 14 || aṣṭāviṃśe viśālākṣyo dvāpare'smindharātale | devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ prabhaviṣyāmi sarvathā || 15 || tadā bhavatyo maddārāḥ prāpya janma pṛthakpṛthak | bhūpatīnāṃ sutā bhūtvā palībhāvaṃ gamiṣyatha || 16 || ityāśvāsya haristāstu pratiśrutya parigraham | vyasarjayatsa bhagavāñjagmuśca vigatajvarāḥ || 17 || evaṃ visarjitāstena gatāḥ svargaṃ tadāṅganāḥ | śakrāya kathayāmāsuḥ kāraṇaṃ sakalaṃ punaḥ || 18 || āśrutya maghavāṃstābhyo vṛttāntaṃ tasya vistarāt | tuṣṭāva taṃ mahātmānaṃ nārīrdṛṣṭvā tathorvaśīḥ || 19 || indra uvāca aho dhairyaṃ muneḥ kāmaṃ tathaiva ca tapobalam | yenorvaśyaḥ svatapasā tādṛg‌rūpāḥ prakalpitāḥ || 20 || iti stutvā prasannātmā babhūva surarāṭ tataḥ | nārāyaṇo'pi dharmātmā tapasyabhirato'bhavat || 21 || ityetatsarvamākhyātaṃ munervṛttāntamad‌bhutam | nārāyaṇasya sakalaṃ narasya ca mahāmuneḥ || 22 || tau hi kṛṣṇārjunau vīrau bhūbhāraharaṇāya ca | jātau tau bharataśreṣṭha bhṛgoḥ śāpavaśādiha || 23 || rājovāca kṛṣṇāvatāracaritaṃ vistareṇa vadasva me | sandeho mama citte'sti taṃ nivāraya mānada || 24 || yayoḥ putratvamāpannau haryanantau mahābalau | devakīvasudevau tau duḥkhabhājau kathaṃ mune || 25 || kaṃsena nigaḍe baddhau pīḍitau bahuvatsarān | yayoḥ putro hariḥ sākṣāttapasā toṣito'bhavat || 26 || jāto'sau mathurāyāṃ tu gokule sa kathaṃ gataḥ | kaṃsaṃ hatvā dvāravatyāṃ nivāsaṃ kṛtavānkatham || 27 || pitrādisevitaṃ deśaṃ samṛddhaṃ pāvanaṃ kila | tyaktvā deśāntare'nārye gatavānsa kathaṃ hariḥ || 28 || kulañca dvijaśāpena kathamutsāditaṃ hareḥ | bhārāvatāraṇaṃ kṛtvā vāsudevaḥ sanātanaḥ || 29 || dehaṃ mumoca tarasā jagāma ca divaṃ hariḥ | pāpiṣṭhānāñca bhāreṇa vyākulābhūcca medinī || 30 || te hatā vāsudevena pārthenāmitakarmaṇā | luṇṭhitā yairhareḥ pat‍nyaste kathaṃ na nipātitāḥ || 31 || bhīṣmo droṇastathā karṇo bāhliko'pyatha pārthivaḥ | vairāṭo'tha vikarṇaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārthivaḥ || 32 || somadattādayaḥ sarve nihatāḥ samare nṛpāḥ | teṣāmuttārito bhāraścaurāṇāṃ na hṛtaḥ katham || 33 || kṛṣṇapat‍nyaḥ kathaṃ duḥkhaṃ prāptāḥ prānte pativratāḥ | sandeho'yaṃ muniśreṣṭha citte me parivartate || 34 || vasudevastu dharmātmā putraduḥkhena tāpitaḥ | tyaktavānsa kathaṃ prāṇānapamṛtyuṃ jagāma ha || 35 || pāṇḍavā dharmasaṃyuktāḥ kṛṣṇe ca niratāḥ sadā | te kathaṃ duḥkhabhoktāro hyabhavanmunisattama || 36 || draupadī ca mahābhāgā kathaṃ duḥkhasya bhāginī | vedīmadhyācca sañjātā lakṣmyaṃśasambhavā kila || 37 || sabhāyāṃ sā samānītā rajodoṣasamanvitā | bālā duḥśāsanenātha keśagrahaṇakarśitā || 38 || pīḍitā sindhurājñātha vanamadhyagatā satī | tathaiva kīcakenāpi pīḍitā rudatī bhṛśam || 39 || putrāḥ pañcaiva tasyāstu nihatā drauṇinā gṛhe | subhadrāyāḥ suto yuddhe bāla eva nipātitaḥ || 40 || tathā ca devakīputrā ṣaṭ kaṃsena niṣūditāḥ | samarthenāpi hariṇā daivaṃ na kṛtamanyathā | 41 || yādavānāṃ tathā śāpaḥ prabhāse nidhanaṃ punaḥ | kulakṣayastathā tīvrastatpat‍nīnāñca luṇṭhanam || 42 || viṣṇunā ceśvareṇāpi sākṣānnārāyaṇena ca | ugrasenasya sevā vai dāsavatsatataṃ kṛtā || 43 || sandeho'yaṃ mahābhāga tatra nārāyaṇe munau | sarvajantusamānatvaṃ vyavahāre nirantaram || 44 || harṣaśokādayo bhāvāḥ sarveṣāṃ sadṛśāḥ katham | īśvarasya harerjātā kathamapyanyathā gatiḥ || 45 || tasmādvistarato brūhi kṛṣṇasya caritaṃ mahat | alaukikena hariṇā kṛtaṃ karma mahītale || 46 || hatā āyuḥkṣaye daityāḥ kleśena mahatā punaḥ | kvaiśvaryaśaktiḥ prathitā hariṇā munisattama || 47 || rukmiṇīharaṇe nūnaṃ gṛhītvātha palāyanam | kṛtaṃ hi vāsudevena cauravaccaritaṃ tadā || 48 || mathurāmaṇḍalaṃ tyaktvā samṛddhaṃ kulasammatam | jarāsandhabhayāttena dvārakāgamanaṃ kṛtam || 49 || tadā kenāpi na jñāto bhagavānharirīśvaraḥ | kiñcitprabrūhi me brahman kāraṇaṃ vrajagopanam || 50 || ete cānye ca bahavaḥ sandehā vāsavīsuta | nāśayādya mahābhāga sarvajño'si dvijottama || 51 || gopyastathaikaḥ sandeho hṛdayānna nivartate | pāñcālyāḥ pañcabhartṛtvaṃ loke kiṃ na jugupsitam || 52 || sadācāraṃ pramāṇaṃ hi pravadanti manīṣiṇaḥ | paśudharmaḥ kathaṃ taistu samarthairapi saṃśritaḥ || 53 || bhīṣmeṇāpi kṛtaṃ kiṃ vā devarūpeṇa bhūtale | golakau tau samutpādya yattu vaṃśasya rakṣaṇam || 54 || dhigdharmanirṇayaḥ kāmaṃ munibhiḥ paridarśitaḥ | yena kenāpyupāyena putrotpādanalakṣaṇaḥ || 55 ||