Chapter 5

व्यास उवाच इति श्रुत्वा सहस्राक्षः पुनराह बृहस्पतिम् । युद्धोद्योगं करिष्यामि हयारेर्नाशनाय वै ॥ १ ॥ नोद्यमेन विना राज्यं न सुखं न च वै यशः । निरुद्यमं न शंसन्ति कातरा न च सोद्यमाः ॥ २ ॥ यतीनां भूषणं ज्ञानं सन्तोषो हि द्विजन्मनाम् । उद्यमः शत्रुहननं भूषणं भूतिमिच्छताम् ॥ ३ ॥ उद्यमेन हतस्त्वाष्ट्रो नमुचिर्बल एव च । तथैनं निहनिष्यामि महिषं मुनिसत्तम ॥ ४ ॥ बलं देवगुरुस्त्वं मे वज्रमायुधमुत्तमम् । सहायस्तु हरिर्नूनं तथोमापतिरव्ययः ॥ ५ ॥ रक्षोघ्नान्पठ मे साधो करोम्यद्य समुद्यमम् । स्वसैन्याभिनिवेशञ्च महिषं प्रति मानद ॥ ६ ॥ व्यास उवाच इत्युक्तो देवराजेन वाचस्पतिरुवाच ह । सुरेन्द्रं युद्धसंरक्तं स्मितपूर्वं वचस्तदा ॥ ७ ॥ बृहस्पतिरुवाच प्रेरयामि न चाहं त्वां न च निर्वारयाम्यहम् । सन्दिग्धेऽत्र जये कामं युध्यतश्च पराजये ॥ ८ ॥ न तेऽत्र दूषणं किञ्चिद्‌भवितव्ये शचीपते । सुखं वा यदि वा दुःखं विहितं च भविष्यति ॥ ९ ॥ न मया तत्परिज्ञातं भावि दुःखं सुखं तथा । यद्‌भार्याहरणे प्राप्तं पुरा वासव वेत्सि हि ॥ १० ॥ शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रकर्शन । स्वाश्रमस्थेन सम्प्राप्तं दुःखं सर्वसुखापहम् ॥ ११ ॥ बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽहं सुराधिप । क्व मे गता तदा वुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात् ॥ १२ ॥ तस्मादुपायः कर्तव्यो बुद्धिमद्‌भिः सदा नरैः । कार्यसिद्धिः सदा नूनं दैवाधीना सुराधिप ॥ १३ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं गुरोः सार्थं शचीपतिः । ब्रह्माणं शरणं गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥ पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसंज्ञकः । ग्रहीतुकामः स्वर्गं मे बलोद्योगं करोत्यलम् ॥ १५ ॥ अन्ये च दानवाः सर्वे तत्सैन्यं समुपस्थिताः । योद्धुकामा महावीर्याः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १६ ॥ तेनाहं भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकाशमिहागतः । सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १७ ॥ ब्रह्मोवाच गच्छामः सर्व एवाद्य कैलासं त्वरिता वयम् । शङ्करं पुरतः कृत्वा विष्णुं च बलिनां वरम् ॥ १८ ॥ ततो युद्धं प्रकर्तव्यं सर्वैः सुरगणैः सह । मिलित्वा मन्त्रमाधाय देशं कालं विचिन्त्य च ॥ १९ ॥ बलाबलमविज्ञाय विवेकमपहाय च । साहसं तु प्रकुर्वाणो नरः पतनमृच्छति ॥ २० ॥ व्यास उवाच तन्निशम्य सहस्राक्षः कैलासं निर्जगाम ह । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा लोकपालसमन्वितः ॥ २१ ॥ तुष्टाव शङ्करं गत्वा वेदमन्त्रैर्महेश्वरम् । प्रसन्नं पुरतः कृत्वा ययौ विष्णुपुरं प्रति ॥ २२ ॥ स्तुत्वा तं देवदेवेशं कार्यं प्रोवाच चात्मनः । महिषात्तद्‌भयं चोग्रं वरदानमदोद्धतात् ॥ २३ ॥ तदाकर्ण्य भयं तस्य विष्णुर्देवानुवाच ह । करिष्यामो वयं युद्धं हनिष्यामस्तु दुर्जयम् ॥ २४ ॥ व्यास उवाच इति ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वराः । स्वानि स्वानि समारुह्य वाहनानि ययुः सुराः ॥ २५ ॥ ब्रह्मा हंससमारूढो विष्णर्गरुडवाहनः । शङ्करो वृषभारूढो वृत्रहा गजसंस्थितः ॥ २६ ॥ मयूरवाहनः स्कन्दो यमो महिषवाहनः । कृत्वा सैन्यसमायोगं यावत्ते निर्ययुः सुराः ॥ २७ ॥ तावद्दैत्यबलं प्राप्तं दृप्तं महिषपालितम् । तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः ॥ २८ ॥ बाणैः खड्गैस्तथा प्रासैर्मुसलैश्च परश्वधैः । गदाभिः पट्टिशैः शूलैश्चक्रैश्च शक्तितोमरैः ॥ २९ ॥ मुद्‌गरैर्भिन्दिपालैश्च हलैश्चैवातिदारुणैः । अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुस्ते परस्परम् ॥ ३० ॥ सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः । मघवन्तं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत् ॥ ३१ ॥ तुराषाडपि तांश्छित्त्वा बाणैर्बाणांस्त्वरान्वितः । हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती ॥ ३२ ॥ बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूर्च्छां गजोपरि । करिणं वज्रघातेन स जघान करे ततः ॥ ३३ ॥ तद्वज्राभिहतो नागो भग्नः सैन्यं जगाम ह । दृष्ट्वा तं दैत्यराट् कुद्धो बिडालाख्यमथाब्रवीत् ॥ ३४ ॥ गच्छ वीर महाबाहो जहीन्द्रं मदगर्वितम् । वरुणादीन्परान्देवान्हत्वाऽऽगच्छ ममान्तिकम् ॥ ३५ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य बिडालाख्यो महाबलः । आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम् ॥ ३६ ॥ वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः । जघान विशिखैस्तीक्षौराशीविषसमप्रभैः ॥ ३७ ॥ स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः । पञ्चाशद्‌भिर्जघानाशु वासवञ्च शिलीमुखैः ॥ ३८ ॥ तथेन्द्रोऽपि च तान्बाणांश्छित्त्वा कोपसमन्वितः । जघान विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः ॥ ३९ ॥ स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः । गदया ताडयामास गजं तस्य करोपरि ॥ ४० ॥ स्वकरे निहतो नागश्चकारार्तस्वरं मुहुः । परिवृत्य जघानाशु दैत्यसैन्यं भयातुरम् ॥ ४१ ॥ दानवस्तु गजं वीक्ष्य परावृत्य गतं रणात् । समाविश्य रथे रम्ये जगामाशु सुरान् रणे ॥ ४२ ॥ तुराषाडपि तं वीक्ष्य रथस्थं पुनरागतम् । अहनद्विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः ॥ ४३ ॥ सोऽपि क्रुद्धश्चकारोग्रां बाणवृष्टिं महाबलः । बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र जयैषिणोः ॥ ४४ ॥ इन्द्रस्तु बलिनं दृष्ट्वा कोपेनाकुलितेन्द्रियः । जयन्तमग्रतः कृत्वा युयुधे तेन संयुतः ॥ ४५ ॥ जयन्तस्तु शितैर्बाणैस्तं जघान स्तनान्तरे । पञ्चभिः प्रबलाकृष्टैरसुरं मदगर्वितम् ॥ ४६ ॥ स बाणाभिहतस्तावन्निपपात रथोपरि । अतिवाह्य रथं सूतो निर्जगाम रणाजिरात् ॥ ४७ ॥ तस्मिन्विनिर्गते दैत्ये बिडालाख्येऽथ मूर्च्छिते । जयशब्दो महानासीदुन्दुभीनां च निःस्वनः ॥ ४८ ॥ सुराः प्रमुदिताः सर्वे तुष्टुवुस्तं शचीपतिम् । जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ४९ ॥ चुकोप महिषः श्रुत्वा जयशब्दं सुरैः कृतम् । प्रेषयामास तत्रैव ताम्रं परमदापहम् ॥ ५० ॥ ताम्रस्तु बहुभिः सार्धं समागम्य रणाजिरे । शरवृष्टिं चकाराशु तडित्वानिव सागरे ॥ ५१ ॥ वरुणः पाशमुद्यम्य जगाम त्वरितस्तदा । यमश्च महिषारूढो दण्डमादाय निर्ययौ ॥ ५२ ॥ तत्र युद्धमभूद्‌ घोरं देवदानवयोर्मिथः । बाणैः खड्गैश्च मुसलैः शक्तिभिश्च परश्वधैः ॥ ५३ ॥ दण्डेन निहतस्ताम्रो यमहस्तोद्यतेन च । न चचाल महाबाहुः संग्रामाङ्गणतस्तदा ॥ ५४ ॥ चापमाकृष्य वेगेन मुक्त्वा तीव्राञ्छिलीमुखान्। इन्द्रादीनहनत्तूर्णं ताम्रस्तस्मिन् रणाजिरे ॥ ५५ ॥ तेऽपि देवाः शरैर्दिव्यैर्निशितैश्च शिलाशितैः । निजघ्नुर्दानवान्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चुकुशुः ॥ ५६ ॥ निहतस्तैः सुरैर्दैत्यो मूर्च्छामाप रणाङ्गणे । हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्ये भयातुरे ॥ ५७ ॥

vyāsa uvāca iti śrutvā sahasrākṣaḥ punarāha bṛhaspatim | yuddhodyogaṃ kariṣyāmi hayārernāśanāya vai || 1 || nodyamena vinā rājyaṃ na sukhaṃ na ca vai yaśaḥ | nirudyamaṃ na śaṃsanti kātarā na ca sodyamāḥ || 2 || yatīnāṃ bhūṣaṇaṃ jñānaṃ santoṣo hi dvijanmanām | udyamaḥ śatruhananaṃ bhūṣaṇaṃ bhūtimicchatām || 3 || udyamena hatastvāṣṭro namucirbala eva ca | tathainaṃ nihaniṣyāmi mahiṣaṃ munisattama || 4 || balaṃ devagurustvaṃ me vajramāyudhamuttamam | sahāyastu harirnūnaṃ tathomāpatiravyayaḥ || 5 || rakṣoghnānpaṭha me sādho karomyadya samudyamam | svasainyābhiniveśañca mahiṣaṃ prati mānada || 6 || vyāsa uvāca ityukto devarājena vācaspatiruvāca ha | surendraṃ yuddhasaṃraktaṃ smitapūrvaṃ vacastadā || 7 || bṛhaspatiruvāca prerayāmi na cāhaṃ tvāṃ na ca nirvārayāmyaham | sandigdhe'tra jaye kāmaṃ yudhyataśca parājaye || 8 || na te'tra dūṣaṇaṃ kiñcid‌bhavitavye śacīpate | sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ vihitaṃ ca bhaviṣyati || 9 || na mayā tatparijñātaṃ bhāvi duḥkhaṃ sukhaṃ tathā | yad‌bhāryāharaṇe prāptaṃ purā vāsava vetsi hi || 10 || śaśinā me hṛtā bhāryā mitreṇāmitrakarśana | svāśramasthena samprāptaṃ duḥkhaṃ sarvasukhāpaham || 11 || buddhimānsarvalokeṣu vidito'haṃ surādhipa | kva me gatā tadā vuddhiryadā bhāryā hṛtā balāt || 12 || tasmādupāyaḥ kartavyo buddhimad‌bhiḥ sadā naraiḥ | kāryasiddhiḥ sadā nūnaṃ daivādhīnā surādhipa || 13 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ guroḥ sārthaṃ śacīpatiḥ | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā natvā vacanamabravīt || 14 || pitāmaha surādhyakṣa daityo mahiṣasaṃjñakaḥ | grahītukāmaḥ svargaṃ me balodyogaṃ karotyalam || 15 || anye ca dānavāḥ sarve tatsainyaṃ samupasthitāḥ | yoddhukāmā mahāvīryāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 16 || tenāhaṃ bhītabhīto'smi tvatsakāśamihāgataḥ | sarvajño'si mahāprājña sāhāyyaṃ kartumarhasi || 17 || brahmovāca gacchāmaḥ sarva evādya kailāsaṃ tvaritā vayam | śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā viṣṇuṃ ca balināṃ varam || 18 || tato yuddhaṃ prakartavyaṃ sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha | militvā mantramādhāya deśaṃ kālaṃ vicintya ca || 19 || balābalamavijñāya vivekamapahāya ca | sāhasaṃ tu prakurvāṇo naraḥ patanamṛcchati || 20 || vyāsa uvāca tanniśamya sahasrākṣaḥ kailāsaṃ nirjagāma ha | brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā lokapālasamanvitaḥ || 21 || tuṣṭāva śaṅkaraṃ gatvā vedamantrairmaheśvaram | prasannaṃ purataḥ kṛtvā yayau viṣṇupuraṃ prati || 22 || stutvā taṃ devadeveśaṃ kāryaṃ provāca cātmanaḥ | mahiṣāttad‌bhayaṃ cograṃ varadānamadoddhatāt || 23 || tadākarṇya bhayaṃ tasya viṣṇurdevānuvāca ha | kariṣyāmo vayaṃ yuddhaṃ haniṣyāmastu durjayam || 24 || vyāsa uvāca iti te niścayaṃ kṛtvā brahmaviṣṇuharīśvarāḥ | svāni svāni samāruhya vāhanāni yayuḥ surāḥ || 25 || brahmā haṃsasamārūḍho viṣṇargaruḍavāhanaḥ | śaṅkaro vṛṣabhārūḍho vṛtrahā gajasaṃsthitaḥ || 26 || mayūravāhanaḥ skando yamo mahiṣavāhanaḥ | kṛtvā sainyasamāyogaṃ yāvatte niryayuḥ surāḥ || 27 || tāvaddaityabalaṃ prāptaṃ dṛptaṃ mahiṣapālitam | tatrābhūttumulaṃ yuddhaṃ devadānavasainyayoḥ || 28 || bāṇaiḥ khaḍgaistathā prāsairmusalaiśca paraśvadhaiḥ | gadābhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiścakraiśca śaktitomaraiḥ || 29 || mud‌garairbhindipālaiśca halaiścaivātidāruṇaiḥ | anyaiśca vividhairastrairnijaghnuste parasparam || 30 || senānīścikṣurastasya gajārūḍho mahābalaḥ | maghavantaṃ pañcabhistaiḥ sāyakaiḥ samatāḍayat || 31 || turāṣāḍapi tāṃśchittvā bāṇairbāṇāṃstvarānvitaḥ | hṛdaye cārdhacandreṇa tāḍayāmāsa taṃ kṛtī || 32 || bāṇāhatastu senānīḥ prāpa mūrcchāṃ gajopari | kariṇaṃ vajraghātena sa jaghāna kare tataḥ || 33 || tadvajrābhihato nāgo bhagnaḥ sainyaṃ jagāma ha | dṛṣṭvā taṃ daityarāṭ kuddho biḍālākhyamathābravīt || 34 || gaccha vīra mahābāho jahīndraṃ madagarvitam | varuṇādīnparāndevānhatvā''gaccha mamāntikam || 35 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya biḍālākhyo mahābalaḥ | āruhya vāraṇaṃ mattaṃ jagāma tridaśādhipam || 36 || vāsavastaṃ samāyāntaṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ | jaghāna viśikhaistīkṣaurāśīviṣasamaprabhaiḥ || 37 || sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ | pañcāśad‌bhirjaghānāśu vāsavañca śilīmukhaiḥ || 38 || tathendro'pi ca tānbāṇāṃśchittvā kopasamanvitaḥ | jaghāna viśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ || 39 || sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ | gadayā tāḍayāmāsa gajaṃ tasya karopari || 40 || svakare nihato nāgaścakārārtasvaraṃ muhuḥ | parivṛtya jaghānāśu daityasainyaṃ bhayāturam || 41 || dānavastu gajaṃ vīkṣya parāvṛtya gataṃ raṇāt | samāviśya rathe ramye jagāmāśu surān raṇe || 42 || turāṣāḍapi taṃ vīkṣya rathasthaṃ punarāgatam | ahanadviśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ || 43 || so'pi kruddhaścakārogrāṃ bāṇavṛṣṭiṃ mahābalaḥ | babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra jayaiṣiṇoḥ || 44 || indrastu balinaṃ dṛṣṭvā kopenākulitendriyaḥ | jayantamagrataḥ kṛtvā yuyudhe tena saṃyutaḥ || 45 || jayantastu śitairbāṇaistaṃ jaghāna stanāntare | pañcabhiḥ prabalākṛṣṭairasuraṃ madagarvitam || 46 || sa bāṇābhihatastāvannipapāta rathopari | ativāhya rathaṃ sūto nirjagāma raṇājirāt || 47 || tasminvinirgate daitye biḍālākhye'tha mūrcchite | jayaśabdo mahānāsīdundubhīnāṃ ca niḥsvanaḥ || 48 || surāḥ pramuditāḥ sarve tuṣṭuvustaṃ śacīpatim | jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ || 49 || cukopa mahiṣaḥ śrutvā jayaśabdaṃ suraiḥ kṛtam | preṣayāmāsa tatraiva tāmraṃ paramadāpaham || 50 || tāmrastu bahubhiḥ sārdhaṃ samāgamya raṇājire | śaravṛṣṭiṃ cakārāśu taḍitvāniva sāgare || 51 || varuṇaḥ pāśamudyamya jagāma tvaritastadā | yamaśca mahiṣārūḍho daṇḍamādāya niryayau || 52 || tatra yuddhamabhūd‌ ghoraṃ devadānavayormithaḥ | bāṇaiḥ khaḍgaiśca musalaiḥ śaktibhiśca paraśvadhaiḥ || 53 || daṇḍena nihatastāmro yamahastodyatena ca | na cacāla mahābāhuḥ saṃgrāmāṅgaṇatastadā || 54 || cāpamākṛṣya vegena muktvā tīvrāñchilīmukhān| indrādīnahanattūrṇaṃ tāmrastasmin raṇājire || 55 || te'pi devāḥ śarairdivyairniśitaiśca śilāśitaiḥ | nijaghnurdānavānkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cukuśuḥ || 56 || nihatastaiḥ surairdaityo mūrcchāmāpa raṇāṅgaṇe | hāhākāro mahānāsīddaityasainye bhayāture || 57 ||