Chapter 21

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् । सुखदं सर्वजन्तूनां सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १ ॥ यथा शुम्भो निशुम्भश्च भ्रातरौ बलवत्तरौ । बभूवतुर्महावीरौ अवध्यौ पुरुषैः किल ॥ २ ॥ बहुसेनावृतौ शूरौ देवानां दुःखदौ सदा दुराचारौ मदोत्सिक्तौ बहुदानवसंयुतौ ॥ ३ ॥ हतावम्बिकया तौ तु संग्रामेऽतीव दारुणे । देवानाञ्ज हितार्थाय सर्वैः परिचरैः सह ॥ ४ ॥ चण्डमुण्डौ महाबाहू रक्तबीजोऽतिदारुणः । धूम्रलोचननामा च निहतास्ते रणाङ्गणे ॥ ५ ॥ तान्निहत्य सुराणां सा जहार भयमुत्तमम् । स्तुता सम्पूजिता देवैर्गिरौ हेमाचले शुभे ॥ ६ ॥ राजोवाच कावेतावसुरावादौ कथं तौ बलिनां वरौ । केन संस्थापितौ चेह स्त्रीवध्यत्वं कुतो गतौ ॥ ७ ॥ तपसा वरदानेन कस्य जातौ महाबलौ । कथञ्च निहतौ सर्वं कथयस्व सविस्तरम् ॥ ८ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । देव्याश्चरितसंयुक्तां सर्वार्थफलदां शुभाम् ॥ ९ ॥ पुरा शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ भूमिमण्डले । पातालतश्च सम्प्राप्तौ भ्रातरौ शुभदर्शनौ ॥ १० ॥ तौ प्राप्तयौवनौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् । अन्नोदकं परित्यज्य पुष्करे लोकपावने ॥ ११ ॥ वर्षाणामयुतं यावद्योगविद्यापरायणौ । एकत्रैवासनं कृत्वा तेपाते परमं तपः ॥ १२ ॥ तयोस्तुष्टोऽभवद्‌ ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । तत्रागतश्च भगवानारुह्य वरटापतिम् ॥ १३ ॥ तावुभौ च जगत्स्रष्टा दृष्ट्वा ध्यानपरौ स्थितौ । उत्तिष्ठत महाभागौ तुष्टोऽहं तपसा किल ॥ १४ ॥ वाञ्छितं वां वरं कामं ददामि ब्रुवतामिह । कामदोऽहं समायातो दृष्ट्वा वां तपसो बलम् ॥ १५ ॥ व्यास उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रबुद्धौ तौ समाहितौ । प्रदक्षिणक्रियां कृत्वा प्रणामं चक्रतुस्तदा ॥ १६ ॥ दण्डवत्प्रणिपातञ्च कृत्वा तौ दुर्बलाकृती । ऊचतुर्मधुरां वाचं दीनौ गद्‌गदया गिरा ॥ १७ ॥ देवदेव दयासिन्धो भक्तानामभयप्रद । अमरत्वञ्च नौ ब्रह्मन्देहि तुष्टोऽसि चेद्विभो ॥ १८ ॥ मरणादपरं किञ्चिद्‌भयं नास्ति धरातले । तस्माद्‌भयाच्च सन्त्रस्तौ युष्माकं शरणं गतौ ॥ १९ ॥ त्राहि त्वं देवदेवेश जगत्कर्तः क्षमानिधे । परिस्फोटय विश्वात्मन् सद्यो मरणजं भयम् ॥ २० ॥ ब्रह्मोवाच किमिदं प्रार्थनीयं वो विपरीतं तु सर्वथा । अदेयं सर्वथा सर्वैः सर्वेभ्यो भुवनत्रये ॥ २१ ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । मर्यादा विहिता लोके पूर्वं विश्वकृता किल ॥ २२ ॥ मर्तव्यं सर्वथा सर्वैः प्राणिभिर्नात्र संशयः । अन्यं प्रार्थयतं कामं ददामि यच्च वाञ्छितम् ॥ २३ ॥ व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तस्य सुविमृश्य च दानवौ । ऊचतुः प्रणिपत्याथ ब्रह्माणं पुरतः स्थितम् ॥ २४ ॥ पुरुषैरमराद्यैश्च मानवैर्मृगपक्षिभिः । अवध्यत्वं कृपासिन्धो देहि नौ वाञ्छितं वरम् ॥ २५ ॥ नारी बलवती कास्ति या नौ नाशं करिष्यति । न बिभीवः स्त्रियः कामं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ २६ ॥ अवध्यौ भ्रातरौ स्यातां नरेभ्यः पङ्कजोद्‌भव । भयं न स्त्रीजनेभ्यश्च स्वभावादबला हि सा ॥ २७ ॥ व्यास उवाच इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं प्रददौ वाञ्छितं वरम् । ब्रह्मा प्रसन्नमनसा जगामाथ स्वमालयम् ॥ २८ ॥ गतेऽथ भवने तस्मिन्दानवौ स्वगृहं गतौ । भृगुं पुरोहितं कृत्वा चक्रतुः पूजनं तदा ॥ २९ ॥ शुभे दिने सुनक्षत्रे जातरूपमयं शुभम् । कृत्वा सिंहासनं दिव्यं राज्यार्थं प्रददौ मुनिः ॥ ३० ॥ शुम्भाय ज्येष्ठभूताय ददौ राज्यासनं शुभम् । सेवनार्थं तदैवाशु सम्प्राप्ता दानवोत्तमाः ॥ ३१ ॥ चण्डमुण्डौ महावीरौ भ्रातरौ बलदर्पितौ । सम्प्राप्तौ सैन्यसंयुक्तौ रथवाजिगजान्वितौ ॥ ३२ ॥ धूम्रलोचननामा च तद्‌रूपश्चण्डविक्रमः । शुम्भञ्च भूपतिं श्रुत्वा तदागाद्‌बलसंयुतः ॥ ३३ ॥ रक्तबीजस्तथा शूरो वरदानबलाधिकः । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तस्तत्रैवागत्य सङ्गतः ॥ ३४ ॥ तस्यैकं कारणं राजन् संग्रामे युध्यतः सदा । देहाद्रुधिरसम्पातस्तस्य शस्त्राहतस्य च ॥ ३५ ॥ जायते च यदा भूमावुत्पद्यन्ते ह्यनेकशः । तादृशाः पुरुषाः क्रूरा बहवः शस्त्रपाणयः ॥ ३६ ॥ सम्भवन्ति तदाकारास्तद्‌रूपास्तत्पराक्रमाः । युद्धं पुनस्ते कुर्वन्ति पुरुषा रक्तसम्भवाः ॥ ३७ ॥ अतः सोऽपि महावीर्यः संग्रामेऽतीव दुर्जयः । अवध्यः सर्वभूतानां रक्तबीजो महासुरः ॥ ३८ ॥ अन्ये च बहवः शूराश्चतुरङ्गसमन्विताः । शुम्भञ्च नृपतिं मत्वा बभूवुस्तस्य सेवकाः ॥ ३९ ॥ असंख्याता तदा जाता सेना शुम्भनिशुम्भयोः । पृथिव्याः सकलं राज्यं गृहीतं बलवत्तया ॥ ४० ॥ सेनायोगं तदा कृत्वा निशुम्भः परवीरहा । जगाम तरसा स्वर्गे शचीपतिजयाय च ॥ ४१ ॥ चकारासौ महायुद्धं लोकपालैः समन्ततः । वृत्रहा वज्रपातेन ताडयामास वक्षसि ॥ ४२ ॥ स वज्राभिहतो भूमौ पपात दानवानुजः । भग्नं बलं तदा तस्य निशुम्भस्य महात्मनः ॥ ४३ ॥ भ्रातरं मूर्च्छितं श्रुत्वा शुम्भः परबलार्दनः । तत्रागत्य सुरान्मर्वांस्ताडयामास सायकैः ॥ ४४ ॥ कृतं युद्धं महत्तेन शुम्भेनाक्लिष्टकर्मणा । निर्जितास्तु सुराः सर्वे सेन्द्राः पालाश्च सर्वशः ॥ ४५ ॥ ऐन्द्रं पदं तदा तेन गृहीतं बलवत्तया । कल्पपादपसंयुक्तं कामधेनुसमन्वितम् ॥ ४६ ॥ त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृतास्तेन महात्मना । नन्दनं च वनं प्राप्य मुदितोऽभून्महासुरः ॥ ४७ ॥ सुधायाश्चैव पानेन सुखमाप महासुरः । कुबेरं स च निर्जित्य तस्य राज्यं चकार ह ॥ ४८ ॥ अधिकारं तथा भानोः शशिनश्च चकार ह । यमञ्चैव विनिर्जित्य जग्राह तत्पदं तथा ॥ ४९ ॥ वरुणस्य तथा राज्यं चकार वह्निकर्म च । वायोः कार्यं निशुम्भश्च चकार स्वबलान्वितः ॥ ५० ॥ ततो देवा विनिर्धूता हृतराज्या हृतश्रियः । सन्त्यज्य नन्दनं सर्वे निर्ययुर्गिरिगह्वरे ॥ ५१ ॥ हृताधिकारास्ते सर्वे बभ्रमुर्विजने वने । निरालम्बा निराधारा निस्तेजस्का निरायुधाः ॥ ५२ ॥ विचेरुरमराः सर्वे पर्वतानां गुहासु च । उद्यानेषु च शून्येषु नदीनां गह्वरेषु च ॥ ५३ ॥ न प्रापुस्ते सुखं वापि स्थानभ्रष्टा विचेतसः । लोकपाला महाराज दैवाधीनं सुखं किल ॥ ५४ ॥ बलवन्तो महाभागा बहुज्ञा धनसंयुताः । काले दुःखं तथा दैन्यमाप्नुवन्ति नराधिप ॥ ५५ ॥ चित्रमेतन्महाराज कालस्यैव विचेष्टितम् । यः करोति नरं तावद्‌राजानं भिक्षुकं ततः ॥ ५६ ॥ दातारं याचकं चैव बलवन्तं तथाबलम् । पण्डितं विकलं कामं शूरं चातीव कातरम् ॥ ५७ ॥ मखानाञ्च शतं कृत्वा प्राप्येन्द्रासनमुत्तमम् । पुनर्दुःखं परं प्राप्तं कालस्य गतिरीदृशी ॥ ५८ ॥ कालः करोति धर्मिष्ठं पुरुषं ज्ञानसंयुतम् । तमेवातीव पापिष्ठं ज्ञानलेशविवर्जितम् ॥ ५९ ॥ न विस्मयोऽत्र कर्तव्यः सर्वथा कालचेष्टिते । ब्रह्मविष्णुहरादीनामपीदृक्कष्टचेष्टितम् ॥ ६० ॥ विष्णुर्जननमाप्नोति सूकरादिषु योनिषु । हरः कपाली सञ्जातः कालेनैव बलीयसा ॥ ६१ ॥

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyāścaritamuttamam | sukhadaṃ sarvajantūnāṃ sarvapāpapraṇāśanam || 1 || yathā śumbho niśumbhaśca bhrātarau balavattarau | babhūvaturmahāvīrau avadhyau puruṣaiḥ kila || 2 || bahusenāvṛtau śūrau devānāṃ duḥkhadau sadā durācārau madotsiktau bahudānavasaṃyutau || 3 || hatāvambikayā tau tu saṃgrāme'tīva dāruṇe | devānāñja hitārthāya sarvaiḥ paricaraiḥ saha || 4 || caṇḍamuṇḍau mahābāhū raktabījo'tidāruṇaḥ | dhūmralocananāmā ca nihatāste raṇāṅgaṇe || 5 || tānnihatya surāṇāṃ sā jahāra bhayamuttamam | stutā sampūjitā devairgirau hemācale śubhe || 6 || rājovāca kāvetāvasurāvādau kathaṃ tau balināṃ varau | kena saṃsthāpitau ceha strīvadhyatvaṃ kuto gatau || 7 || tapasā varadānena kasya jātau mahābalau | kathañca nihatau sarvaṃ kathayasva savistaram || 8 || vyāsa uvāca śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm | devyāścaritasaṃyuktāṃ sarvārthaphaladāṃ śubhām || 9 || purā śumbhaniśumbhau dvāvasurau bhūmimaṇḍale | pātālataśca samprāptau bhrātarau śubhadarśanau || 10 || tau prāptayauvanau caiva ceratustapa uttamam | annodakaṃ parityajya puṣkare lokapāvane || 11 || varṣāṇāmayutaṃ yāvadyogavidyāparāyaṇau | ekatraivāsanaṃ kṛtvā tepāte paramaṃ tapaḥ || 12 || tayostuṣṭo'bhavad‌ brahmā sarvalokapitāmahaḥ | tatrāgataśca bhagavānāruhya varaṭāpatim || 13 || tāvubhau ca jagatsraṣṭā dṛṣṭvā dhyānaparau sthitau | uttiṣṭhata mahābhāgau tuṣṭo'haṃ tapasā kila || 14 || vāñchitaṃ vāṃ varaṃ kāmaṃ dadāmi bruvatāmiha | kāmado'haṃ samāyāto dṛṣṭvā vāṃ tapaso balam || 15 || vyāsa uvāca iti śrutvā vacastasya prabuddhau tau samāhitau | pradakṣiṇakriyāṃ kṛtvā praṇāmaṃ cakratustadā || 16 || daṇḍavatpraṇipātañca kṛtvā tau durbalākṛtī | ūcaturmadhurāṃ vācaṃ dīnau gad‌gadayā girā || 17 || devadeva dayāsindho bhaktānāmabhayaprada | amaratvañca nau brahmandehi tuṣṭo'si cedvibho || 18 || maraṇādaparaṃ kiñcid‌bhayaṃ nāsti dharātale | tasmād‌bhayācca santrastau yuṣmākaṃ śaraṇaṃ gatau || 19 || trāhi tvaṃ devadeveśa jagatkartaḥ kṣamānidhe | parisphoṭaya viśvātman sadyo maraṇajaṃ bhayam || 20 || brahmovāca kimidaṃ prārthanīyaṃ vo viparītaṃ tu sarvathā | adeyaṃ sarvathā sarvaiḥ sarvebhyo bhuvanatraye || 21 || jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | maryādā vihitā loke pūrvaṃ viśvakṛtā kila || 22 || martavyaṃ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhirnātra saṃśayaḥ | anyaṃ prārthayataṃ kāmaṃ dadāmi yacca vāñchitam || 23 || vyāsa uvāca tadākarṇya vacastasya suvimṛśya ca dānavau | ūcatuḥ praṇipatyātha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam || 24 || puruṣairamarādyaiśca mānavairmṛgapakṣibhiḥ | avadhyatvaṃ kṛpāsindho dehi nau vāñchitaṃ varam || 25 || nārī balavatī kāsti yā nau nāśaṃ kariṣyati | na bibhīvaḥ striyaḥ kāmaṃ trailokye sacarācare || 26 || avadhyau bhrātarau syātāṃ narebhyaḥ paṅkajod‌bhava | bhayaṃ na strījanebhyaśca svabhāvādabalā hi sā || 27 || vyāsa uvāca iti śrutvā tayorvākyaṃ pradadau vāñchitaṃ varam | brahmā prasannamanasā jagāmātha svamālayam || 28 || gate'tha bhavane tasmindānavau svagṛhaṃ gatau | bhṛguṃ purohitaṃ kṛtvā cakratuḥ pūjanaṃ tadā || 29 || śubhe dine sunakṣatre jātarūpamayaṃ śubham | kṛtvā siṃhāsanaṃ divyaṃ rājyārthaṃ pradadau muniḥ || 30 || śumbhāya jyeṣṭhabhūtāya dadau rājyāsanaṃ śubham | sevanārthaṃ tadaivāśu samprāptā dānavottamāḥ || 31 || caṇḍamuṇḍau mahāvīrau bhrātarau baladarpitau | samprāptau sainyasaṃyuktau rathavājigajānvitau || 32 || dhūmralocananāmā ca tad‌rūpaścaṇḍavikramaḥ | śumbhañca bhūpatiṃ śrutvā tadāgād‌balasaṃyutaḥ || 33 || raktabījastathā śūro varadānabalādhikaḥ | akṣauhiṇībhyāṃ saṃyuktastatraivāgatya saṅgataḥ || 34 || tasyaikaṃ kāraṇaṃ rājan saṃgrāme yudhyataḥ sadā | dehādrudhirasampātastasya śastrāhatasya ca || 35 || jāyate ca yadā bhūmāvutpadyante hyanekaśaḥ | tādṛśāḥ puruṣāḥ krūrā bahavaḥ śastrapāṇayaḥ || 36 || sambhavanti tadākārāstad‌rūpāstatparākramāḥ | yuddhaṃ punaste kurvanti puruṣā raktasambhavāḥ || 37 || ataḥ so'pi mahāvīryaḥ saṃgrāme'tīva durjayaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ raktabījo mahāsuraḥ || 38 || anye ca bahavaḥ śūrāścaturaṅgasamanvitāḥ | śumbhañca nṛpatiṃ matvā babhūvustasya sevakāḥ || 39 || asaṃkhyātā tadā jātā senā śumbhaniśumbhayoḥ | pṛthivyāḥ sakalaṃ rājyaṃ gṛhītaṃ balavattayā || 40 || senāyogaṃ tadā kṛtvā niśumbhaḥ paravīrahā | jagāma tarasā svarge śacīpatijayāya ca || 41 || cakārāsau mahāyuddhaṃ lokapālaiḥ samantataḥ | vṛtrahā vajrapātena tāḍayāmāsa vakṣasi || 42 || sa vajrābhihato bhūmau papāta dānavānujaḥ | bhagnaṃ balaṃ tadā tasya niśumbhasya mahātmanaḥ || 43 || bhrātaraṃ mūrcchitaṃ śrutvā śumbhaḥ parabalārdanaḥ | tatrāgatya surānmarvāṃstāḍayāmāsa sāyakaiḥ || 44 || kṛtaṃ yuddhaṃ mahattena śumbhenākliṣṭakarmaṇā | nirjitāstu surāḥ sarve sendrāḥ pālāśca sarvaśaḥ || 45 || aindraṃ padaṃ tadā tena gṛhītaṃ balavattayā | kalpapādapasaṃyuktaṃ kāmadhenusamanvitam || 46 || trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtāstena mahātmanā | nandanaṃ ca vanaṃ prāpya mudito'bhūnmahāsuraḥ || 47 || sudhāyāścaiva pānena sukhamāpa mahāsuraḥ | kuberaṃ sa ca nirjitya tasya rājyaṃ cakāra ha || 48 || adhikāraṃ tathā bhānoḥ śaśinaśca cakāra ha | yamañcaiva vinirjitya jagrāha tatpadaṃ tathā || 49 || varuṇasya tathā rājyaṃ cakāra vahnikarma ca | vāyoḥ kāryaṃ niśumbhaśca cakāra svabalānvitaḥ || 50 || tato devā vinirdhūtā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ | santyajya nandanaṃ sarve niryayurgirigahvare || 51 || hṛtādhikārāste sarve babhramurvijane vane | nirālambā nirādhārā nistejaskā nirāyudhāḥ || 52 || viceruramarāḥ sarve parvatānāṃ guhāsu ca | udyāneṣu ca śūnyeṣu nadīnāṃ gahvareṣu ca || 53 || na prāpuste sukhaṃ vāpi sthānabhraṣṭā vicetasaḥ | lokapālā mahārāja daivādhīnaṃ sukhaṃ kila || 54 || balavanto mahābhāgā bahujñā dhanasaṃyutāḥ | kāle duḥkhaṃ tathā dainyamāpnuvanti narādhipa || 55 || citrametanmahārāja kālasyaiva viceṣṭitam | yaḥ karoti naraṃ tāvad‌rājānaṃ bhikṣukaṃ tataḥ || 56 || dātāraṃ yācakaṃ caiva balavantaṃ tathābalam | paṇḍitaṃ vikalaṃ kāmaṃ śūraṃ cātīva kātaram || 57 || makhānāñca śataṃ kṛtvā prāpyendrāsanamuttamam | punarduḥkhaṃ paraṃ prāptaṃ kālasya gatirīdṛśī || 58 || kālaḥ karoti dharmiṣṭhaṃ puruṣaṃ jñānasaṃyutam | tamevātīva pāpiṣṭhaṃ jñānaleśavivarjitam || 59 || na vismayo'tra kartavyaḥ sarvathā kālaceṣṭite | brahmaviṣṇuharādīnāmapīdṛkkaṣṭaceṣṭitam || 60 || viṣṇurjananamāpnoti sūkarādiṣu yoniṣu | haraḥ kapālī sañjātaḥ kālenaiva balīyasā || 61 ||