Chapter 39

हिमालय उवाच देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके । ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम् ॥ १ ॥ श्रीदेव्युवाच वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथा प्रियम् । अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव ॥ २ ॥ द्विविधा मम पूजा स्याद्‌ बाह्या चाभ्यन्तरापि च । बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा ॥ ३ ॥ वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर । वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षासमन्वितैः ॥ ४ ॥ तन्त्रोक्तदीक्षावद्‌भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत् । इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम् ॥ ५ ॥ करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा । तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम् ॥ ६ ॥ यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्ट्वानसि भूधर । अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत् ॥ ७ ॥ सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम् । तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद्‌ ध्यायेत्स्मरेदपि ॥ ८ ॥ इत्येतत्प्रथमार्चायाः स्वरूपं कथितं नग । शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः ॥ ९ ॥ तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज । तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा ॥ १० ॥ अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्‌भावमाश्रितः । यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय ॥ ११ ॥ इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् । मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तवरा मताः ॥ १२ ॥ प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु । ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः ॥ १३ ॥ प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः । धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम् ॥ १४ ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः । अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते ॥ १५ ॥ सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः । अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः ॥ १६ ॥ स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः । मन्वादीनां श्रुतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते ॥ १७ ॥ क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम् । धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः ॥ १८ ॥ अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः । अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता ॥ १९ ॥ तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत् । राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन ॥ २० ॥ सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः । मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः ॥ २१ ॥ मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर ॥ २२ ॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् । देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप ॥ २३ ॥ ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा । सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्‌भवेत् ॥ २४ ॥ यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् । राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः ॥ २५ ॥ ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः । अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च ॥ २६ ॥ श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः । वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः ॥ २७ ॥ शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः । दक्षशापाद्‌ भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः ॥ २८ ॥ दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः । तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा ॥ २९ ॥ शैवाश्च वैष्णवाश्श्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च । गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु ॥ ३० ॥ तत्र वेदाविरुद्धांशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् । वैदिकैस्तद्ग्रहे देषो न भवत्येव कर्हिचित् ॥ ३१ ॥ सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत् । वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान् ॥ ३२ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन वैदिको वेदमाश्रयेत् । धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत् ॥ ३३ ॥ सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः । सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः ॥ ३४ ॥ मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः । संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः ॥ ३५ ॥ उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसञ्ज्ञितम् । तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः ॥ ३६ ॥ ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः । इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप ॥ ३७ ॥ स्वरूपमुक्तं संक्षेपाद्‌ द्वितीयाया अथो ब्रुवे । मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले ॥ ३८ ॥ जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे । तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम् ॥ ३९ ॥ सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम् । सौन्दर्यसारसीमां तां सर्वावयवसुन्दरीम् ॥ ४० ॥ शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम् । प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डशिखण्डिनीम् ॥ ४१ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम् । पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः ॥ ४२ ॥ यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि । तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत् ॥ ४३ ॥ आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः । संविदेव परं रूपमुपाधिरहितं मम ॥ ४४ ॥ अतः संविदि मद्‌रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम् । संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत् ॥ ४५ ॥ अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम् । भावयेन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा ॥ ४६ ॥ अतः परं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया । सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम ॥ ४७ ॥

himālaya uvāca devadevi maheśāni karuṇāsāgare'mbike | brūhi pūjāvidhiṃ samyagyathāvadadhunā nijam || 1 || śrīdevyuvāca vakṣye pūjāvidhiṃ rājannambikāyā yathā priyam | atyantaśraddhayā sārdhaṃ śṛṇu parvatapuṅgava || 2 || dvividhā mama pūjā syād‌ bāhyā cābhyantarāpi ca | bāhyāpi dvividhā proktā vaidikī tāntrikī tathā || 3 || vaidikyarcāpi dvividhā mūrtibhedena bhūdhara | vaidikī vaidikaiḥ kāryā vedadīkṣāsamanvitaiḥ || 4 || tantroktadīkṣāvad‌bhistu tāntrikī saṃśritā bhavet | itthaṃ pūjārahasyaṃ ca na jñātvā viparītakam || 5 || karoti yo naro mūḍhaḥ sa patatyeva sarvathā | tatra yā vaidikī proktā prathamā tāṃ vadāmyaham || 6 || yanme sākṣātparaṃ rūpaṃ dṛṣṭvānasi bhūdhara | anantaśīrṣanayanamanantacaraṇaṃ mahat || 7 || sarvaśaktisamāyuktaṃ prerakaṃ yatparātparam | tadeva pūjayennityaṃ named‌ dhyāyetsmaredapi || 8 || ityetatprathamārcāyāḥ svarūpaṃ kathitaṃ naga | śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ || 9 || tatparo bhava tadyājī tadeva śaraṇaṃ vraja | tadeva cetasā paśya japa dhyāyasva sarvadā || 10 || ananyayā premayuktabhaktyā mad‌bhāvamāśritaḥ | yajñairyaja tapodānairmāmeva paritoṣaya || 11 || itthaṃ mamānugrahato mokṣyase bhavabandhanāt | matparā ye madāsaktacittā bhaktavarā matāḥ || 12 || pratijāne bhavādasmāduddharāmyacireṇa tu | dhyānena karmayuktena bhaktijñānena vā punaḥ || 13 || prāpyāhaṃ sarvathā rājanna tu kevalakarmabhiḥ | dharmātsañjāyate bhaktirbhaktyā sañjāyate param || 14 || śrutismṛtibhyāmuditaṃ yatsa dharmaḥ prakīrtitaḥ | anyaśāstreṇa yaḥ prokto dharmābhāsaḥ sa ucyate || 15 || sarvajñātsarvaśakteśca matto vedaḥ samutthitaḥ | ajñānasya mamābhāvādapramāṇā na ca śrutiḥ || 16 || smṛtayaśca śruterarthaṃ gṛhītvaiva ca nirgatāḥ | manvādīnāṃ śrutīnāṃ ca tataḥ prāmāṇyamiṣyate || 17 || kvacitkadācittantrārthakaṭākṣeṇa paroditam | dharmaṃ vadanti soṃ'śastu naiva grāhyo'sti vaidikaiḥ || 18 || anyeṣāṃ śāstrakartṝṇāmajñānaprabhavatvataḥ | ajñānadoṣaduṣṭatvāttadukterna pramāṇatā || 19 || tasmānmumukṣurdharmārthaṃ sarvathā vedamāśrayet | rājājñā ca yathā loke hanyate na kadācana || 20 || sarveśānyā mamājñā sā śrutistyājyā kathaṃ nṛbhiḥ | madājñārakṣaṇārthaṃ tu brahmakṣatriyajātayaḥ || 21 || mayā sṛṣṭāstato jñeyaṃ rahasyaṃ me śrutervacaḥ | yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūdhara || 22 || abhyutthānamadharmasya tadā veṣānbibharmyaham | devadaityavibhāgaścāpyata evābhavannṛpa || 23 || ye na kurvanti taddharmaṃ tacchikṣārthaṃ mayā sadā | sampāditāstu narakāstrāso yacchravaṇād‌bhavet || 24 || yo vedadharmamujjhitya dharmamanyaṃ samāśrayet | rājā pravāsayeddeśānnijādetānadharmiṇaḥ || 25 || brāhmaṇairna ca sambhāṣyāḥ paṅktigrāhyā na ca dvijaiḥ | anyāni yāni śāstrāṇi loke'sminvividhāni ca || 26 || śrutismṛtiviruddhāni tāmasānyeva sarvaśaḥ | vāmaṃ kāpālakaṃ caiva kaulakaṃ bhairavāgamaḥ || 27 || śivena mohanārthāya praṇīto nānyahetukaḥ | dakṣaśāpād‌ bhṛgoḥ śāpāddadhīcasya ca śāpataḥ || 28 || dagdhā ye brāhmaṇavarā vedamārgabahiṣkṛtāḥ | teṣāmuddharaṇārthāya sopānakramataḥ sadā || 29 || śaivāśca vaiṣṇavāśścaiva saurāḥ śāktāstathaiva ca | gāṇapatyā āgamāśca praṇītāḥ śaṅkareṇa tu || 30 || tatra vedāviruddhāṃśo'pyukta eva kvacitkvacit | vaidikaistadgrahe deṣo na bhavatyeva karhicit || 31 || sarvathā vedabhinnārthe nādhikārī dvijo bhavet | vedādhikārahīnastu bhavettatrādhikāravān || 32 || tasmātsarvaprayat‍nena vaidiko vedamāśrayet | dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet || 33 || sarvaiṣaṇāḥ parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ | sarvabhūtadayāvanto mānāhaṅkāravarjitāḥ || 34 || maccittā madgataprāṇā matsthānakathane ratāḥ | saṃnyāsino vanasthāśca gṛhasthā brahmacāriṇaḥ || 35 || upāsante sadā bhaktyā yogamaiśvarasañjñitam | teṣāṃ nityābhiyuktānāmahamajñānajaṃ tamaḥ || 36 || jñānasūryaprakāśena nāśayāmi na saṃśayaḥ | itthaṃ vaidikapūjāyāḥ prathamāyā nagādhipa || 37 || svarūpamuktaṃ saṃkṣepād‌ dvitīyāyā atho bruve | mūrtau vā sthaṇḍile vāpi tathā sūryendumaṇḍale || 38 || jale'thavā bāṇaliṅge yantre vāpi mahāpaṭe | tathā śrīhṛdayāmbhoje dhyātvā devīṃ parātparām || 39 || saguṇāṃ karuṇāpūrṇāṃ taruṇīmaruṇāruṇām | saundaryasārasīmāṃ tāṃ sarvāvayavasundarīm || 40 || śṛṅgārarasasampūrṇāṃ sadā bhaktārtikātarām | prasādasumukhīmambāṃ candrakhaṇḍaśikhaṇḍinīm || 41 || pāśāṅkuśavarābhītidharāmānandarūpiṇīm | pūjayedupacāraiśca yathāvittānusārataḥ || 42 || yāvadāntarapūjāyāmadhikāro bhavenna hi | tāvadbāhyāmimāṃ pūjāṃ śrayejjāte tu tāṃ tyajet || 43 || ābhyantarā tu yā pūjā sā tu saṃvillayaḥ smṛtaḥ | saṃvideva paraṃ rūpamupādhirahitaṃ mama || 44 || ataḥ saṃvidi mad‌rūpe cetaḥ sthāpyaṃ nirāśrayam | saṃvidrūpātiriktaṃ tu mithyā māyāmayaṃ jagat || 45 || ataḥ saṃsāranāśāya sākṣiṇīmātmarūpiṇīm | bhāvayennirmanaskena yogayuktena cetasā || 46 || ataḥ paraṃ bāhyapūjāvistāraḥ kathyate mayā | sāvadhānena manasā śṛṇu parvatasattama || 47 ||