Chapter 12

व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह ॥ १ ॥ देव्युवाच गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् । महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम् ॥ २ ॥ यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी । नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी ॥ ३ ॥ न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् । धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम् ॥ ४ ॥ एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै । वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति ॥ ५ ॥ नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः । सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः ॥ ६ ॥ निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः । सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः ॥ ७ ॥ सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः । तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे ॥ ८ ॥ प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् । अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम् ॥ ९ ॥ जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै । समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे ॥ १० ॥ कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् । अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः ॥ ११ ॥ मूर्खस्त्वमसि यद्‌ ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि । क्वाहं क्व महिषः शृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः ॥ १२ ॥ गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् । यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव ॥ १३ ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्‌भुतम् । कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम् ॥ १४ ॥ चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः । गर्भाश्च दैत्यपत्‍नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात् ॥ १५ ॥ ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा । पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम् ॥ १६ ॥ नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् । बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप ॥ १७ ॥ तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः । तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम् ॥ १८ ॥ ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः । चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम् ॥ १९ ॥ दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः । पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः ॥ २० ॥ बुद्धिमन्तो दुराधर्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः । मन्त्रः खलु प्रकर्तव्यः सुगुप्तः कार्यसिद्धये ॥ २१ ॥ मन्त्रमूलं स्मृतं राज्यं यदि स स्यात्सुरक्षितः । मन्त्रिभिश्च सदाचारैर्विधेयः सर्वथा बुधैः ॥ २२ ॥ मन्त्रभेदे विनाशः स्याद्‌राज्यस्य भूपतेस्तथा । तस्माद्‌भेदभयाद्‌ गुप्तः कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥ २३ ॥ तदत्र मन्त्रिभिर्वाच्यं वचनं हेतुमद्धितम् । कालदेशानुसारेण विचिन्त्य नीतिनिर्णयम् ॥ २४ ॥ या योषात्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता । एकाकिनी निरालम्बा कारणं तद्विचिन्त्यताम् ॥ २५ ॥ युद्धं प्रार्थयते बाला किमाश्चर्यमतः परम् । श्रेयोऽत्र विपरीतं वा को वेत्ति भुवनत्रये ॥ २६ ॥ न बहूनां जयोऽप्यस्ति नैकस्य च पराजयः । दैवाधीनौ सदा ज्ञेयौ युद्धे जयपराजयौ ॥ २७ ॥ उपायवादिनः प्राहुर्दैवं किं केन वीक्षितम् । अदृष्टमिति यन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ २८ ॥ तत्सत्त्वेऽपि प्रमाणं किं कातराशावलम्बनम् । न समर्थजनानां हि दैवं कुत्रापि लक्ष्यते ॥ २९ ॥ उद्यमो दैवमेतौ हि शूरकातरयोर्मतम् । विचिन्त्याद्य धिया सर्वं कर्तव्यं कार्यमादरात् ॥ ३० ॥ व्यास उवाच इति राज्ञो वचः श्रुत्वा हेतुगर्भं महायशाः । बिडालाख्यो महाराजमित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ ३१ ॥ राजन्नेषा विशालाक्षी ज्ञातव्या यत्‍नतः पुनः । किमर्थमिह सम्प्राप्ता कुतः कस्य परिग्रहः ॥ ३२ ॥ मरणं ते परिज्ञाय स्त्रिया सर्वात्मना सुरैः । प्रेषिता पद्मपत्राक्षी समुत्पाद्य स्वतेजसा ॥ ३३ ॥ तेऽपि छन्नाः स्थिताः खेऽत्र सर्वे युद्धदिदृक्षवः । समयेऽस्याः सहायास्ते भविष्यन्ति युयुत्सवः ॥ ३४ ॥ पुरतः कामिनीं कृत्वा ते वै विष्णुपुरोगमाः । वधिष्यन्ति च नः सर्वान्सा त्वां युद्धे हनिष्यति ॥ ३५ ॥ एतच्चिकीर्षितं तेषां मया ज्ञातं नराधिप । भवितव्यस्य न ज्ञानं वर्तते मम सर्वथा ॥ ३६ ॥ योद्धव्यं न त्वयाद्येति नाहं वक्तुं क्षमः प्रभो । प्रमाणं त्वं महाराज कार्येऽत्र देवनिर्मिते ॥ ३७ ॥ तदर्थेऽस्माभिरनिशं मर्तव्यं कार्यगौरवात् । विहर्तव्यं त्वया सार्धमेष धर्मोऽनुजीविनाम् ॥ ३८ ॥ विचारोऽत्र महानस्ति यदेका कामिनी नृप । युद्धं प्रार्थयतेऽस्माभिः ससैन्यैर्बलदर्पितैः ॥ ३९ ॥ दुर्मुख उवाच राजन् युद्धे जयो नोऽद्य भविता वेद्म्यहं किल । पलायनं न कर्तव्यं यशोहानिकरं नृणाम् ॥ ४० ॥ इन्द्रादीनां संयुगेऽपि न कृतं यज्जुगुप्सितम् । एकाकिनीं स्त्रियं प्राप्य को हि कुर्यात्पलायनम् ॥ ४१ ॥ तस्माद्युद्धं प्रकर्तव्यं मरणं वा रणे जयः । यद्‌भावि तद्‌भवत्येव कात्र चिन्ता विपश्यतः ॥ ४२ ॥ मरणेऽत्र यशःप्राप्तिर्जीवने च तथा सुखम् । उभयं मनसा कृत्वा कर्तव्यं युद्धमद्य वै ॥ ४३ ॥ पलायने यशोहानिर्मरणं चायुषः क्षये । तस्माच्छोको न कर्तव्यो जीविते मरणे वृथा ॥ ४४ ॥ व्यास उवाच दुर्मुखस्य वचः श्रुत्वा बाष्कलो वाक्यमब्रवीत् । प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राजानं वाक्यकोविदः ॥ ४५ ॥ बाष्कल उवाच राजंश्चिन्ता न कर्तव्या कार्येऽस्मिन्कातरप्रिये । अहमेको हनिष्यामि चण्डीं चञ्चललोचनाम् ॥ ४६ ॥ उत्साहस्तु प्रकर्तव्यः स्थायीभावो रसस्य च । भयानको भवेद्वैरी वीरस्य नृपसत्तम ॥ ४७ ॥ तस्मात्त्यक्त्वा भयं भूप करिष्ये युद्धमद्‌भुतम् । नयिष्यामि नरेन्द्राहं चण्डिकां यमसादनम् ॥ ४८ ॥ न बिभेमि यमादिन्द्रात्कुबेराद्वरुणादपि । वायोर्वह्नेस्तथा विष्णोः शङ्कराच्छशिनो रवेः ॥ ४९ ॥ एकाकिनी तथा नारी किं पुनर्मदगर्विता । अहं तां निहनिष्यामि विशिखैश्च शिलाशितैः ॥ ५० ॥ पश्य बाहुबलं मेऽद्य विहरस्व यथासुखम् । भवतात्र न गन्तव्यं संग्रामेऽप्यनया समम् ॥ ५१ ॥ व्यास उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्रं बाष्कले मदगर्विते । प्रणम्य नृपतिं तत्र दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५२ ॥ दुर्धर उवाच महिषाहं विजेष्यामि देवीं देवविनिर्मिताम् । अष्टादशभुजां रम्यां कारणाच्च समागताम् ॥ ५३ ॥ राजन् भीषयितुं त्वां वै मायैषा निर्मिता सुरैः । विभीषिकेयं विज्ञाय त्यज मोहं मनोगतम् ॥ ५४ ॥ राजनीतिरियं राजन् मन्त्रिकृत्यं तथा शृणु । सात्त्विका राजसाः केचित्तामसाश्च तथापरे ॥ ५५ ॥ मन्त्रिणस्त्रिविधा लोके भवन्ति दानवाधिप । सात्त्विकाः प्रभुकार्याणि साधयन्ति स्वशक्तिभिः ॥ ५६ ॥ आत्मकृत्यं प्रकुर्वन्ति स्वामिकार्याविरोधतः । एकचित्ता धर्मपरा मन्त्रशास्त्रविशारदाः ॥ ५७ ॥ राजसा भिन्नचित्ताश्च स्वकार्यनिरताः सदा । कदाचित्स्वामिकार्यं ते प्रकुर्वन्ति यदृच्छया ॥ ५८ ॥ तामसा लोभनिरताः स्वकार्यनिरताः सदा । प्रभुकार्यं विनाश्यैव स्वकार्यं साधयन्ति ते ॥ ५९ ॥ समये ते विभिद्यन्ते परैस्तु परिवञ्चिताः । स्वच्छिद्रं शत्रुपक्षीयान्निर्दिशन्ति गृहस्थिताः ॥ ६० ॥ कार्यभेदकरा नित्यं कोशगुप्तासिवत्सदा । संग्रामेऽथ समुत्पन्ने भीषयन्ति प्रभुं सदा ॥ ६१ ॥ विश्वासस्तु न कर्तव्यस्तेषां राजन् कदाचन । विश्वासे कार्यहानिः स्यान्मन्त्रहानिः सदैव हि ॥ ६२ ॥ खलाः किं किं न कुर्वन्ति विश्वस्ता लोभतत्पराः । तामसाः पापनिरता बुद्धिहीनाः शठास्तथा ॥ ६३ ॥ तस्मात्कार्यं करिष्यामि गत्वाहं रणमस्तके । चिन्ता त्वया न कर्तव्या सर्वथा नृपसत्तम ॥ ६४ ॥ गृहीत्वा तां दुराचारामागमिष्यामि सत्वरः । पश्य मेऽद्य बलं धैर्यं प्रभुकार्यं स्वशक्तितः ॥ ६५ ॥

vyāsa uvāca tanniśamya vacastasya tāmrasya jagadambikā | meghagambhīrayā vācā hasantī tamuvāca ha || 1 || devyuvāca gaccha tāmra patiṃ brūhi mumūrṣuṃ mandacetasam | mahiṣaṃ cātikāmārtaṃ mūḍhaṃ jñānavivarjitam || 2 || yathā te mahiṣī mātā prauḍhā yavasabhakṣiṇī | nāhaṃ tathā śṛṅgavatī lambapucchā mahodarī || 3 || na kāmaye'haṃ deveśaṃ naiva viṣṇuṃ na śaṅkaram | dhanadaṃ varuṇaṃ naiva brahmāṇaṃ na ca pāvakam || 4 || etāndevagaṇānhitvā paśuṃ kena guṇena vai | vṛṇomyahaṃ vṛthā loke garhaṇā me bhavediti || 5 || nāhaṃ patiṃvarā nārī vartate me patiḥ prabhuḥ | sarvakartā sarvasākṣī hyakartā niḥspṛhaḥ sthiraḥ || 6 || nirguṇo nirmamo'nanto nirālambo nirāśrayaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī pūrṇaḥ pūrṇāśayaḥ śivaḥ || 7 || sarvāvāsakṣamaḥ śāntaḥ sarvadṛksarvabhāvanaḥ | taṃ tyaktvā mahiṣaṃ mandaṃ kathaṃ sevitumutsahe || 8 || prabudhya yudhyatāṃ kāmaṃ karomi yamavāhanam | athavā manujānāṃ vai kariṣye jalavāhakam || 9 || jīvitecchāsti cetpāpa gaccha pātālamāśu vai | samastairdānavairyuktastvanyathā hanmi saṅgare || 10 || kāmaṃ sadṛśayoryogaḥ saṃsāre sukhado bhavet | anyathā duḥkhado bhūyādajñānādyadi kalpitaḥ || 11 || mūrkhastvamasi yad‌ brūṣe patiṃ me bhaja bhāmini | kvāhaṃ kva mahiṣaḥ śṛṅgī sambandhaḥ kīdṛśo dvayoḥ || 12 || gaccha yudhyasva vā kāmaṃ haniṣye'haṃ sabāndhavam | yajñabhāgaṃ devalokaṃ nocettyaktvā sukhī bhava || 13 || vyāsa uvāca ityuktvā sā tadā devī jagarja bhṛśamad‌bhutam | kalpāntasadṛśaṃ nādaṃ cakre daityabhayāvaham || 14 || cakampe vasudhā celustena śabdena bhūdharāḥ | garbhāśca daityapat‍nīnāṃ sasraṃsurgarjitasvanāt || 15 || tāmraḥ śrutvā ca taṃ śabdaṃ bhayatrastamanāstadā | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagāma mahiṣāntikam || 16 || nagare tasya ye daityāste'pi cintāmavāpnuvan | badhirīkṛtakarṇāśca palāyanaparā nṛpa || 17 || tadā krodhena siṃho'pi nanāda bhṛśamutsaṭaḥ | tena nādena daiteyā bhayaṃ jagmurapi sphuṭam || 18 || tāmraṃ samāgataṃ dṛṣṭvā hayārirapi mohitaḥ | cintayāmāsa sacivaiḥ kiṃ kartavyamataḥ param || 19 || durgagraho vā kartavyo yuddhaṃ nirgatya vā punaḥ | palāyane kṛte śreyo bhavedvā dānavottamāḥ || 20 || buddhimanto durādharṣāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ | mantraḥ khalu prakartavyaḥ suguptaḥ kāryasiddhaye || 21 || mantramūlaṃ smṛtaṃ rājyaṃ yadi sa syātsurakṣitaḥ | mantribhiśca sadācārairvidheyaḥ sarvathā budhaiḥ || 22 || mantrabhede vināśaḥ syād‌rājyasya bhūpatestathā | tasmād‌bhedabhayād‌ guptaḥ kartavyo bhūtimicchatā || 23 || tadatra mantribhirvācyaṃ vacanaṃ hetumaddhitam | kāladeśānusāreṇa vicintya nītinirṇayam || 24 || yā yoṣātra samāyātā prabalā devanirmitā | ekākinī nirālambā kāraṇaṃ tadvicintyatām || 25 || yuddhaṃ prārthayate bālā kimāścaryamataḥ param | śreyo'tra viparītaṃ vā ko vetti bhuvanatraye || 26 || na bahūnāṃ jayo'pyasti naikasya ca parājayaḥ | daivādhīnau sadā jñeyau yuddhe jayaparājayau || 27 || upāyavādinaḥ prāhurdaivaṃ kiṃ kena vīkṣitam | adṛṣṭamiti yannāma pravadanti manīṣiṇaḥ || 28 || tatsattve'pi pramāṇaṃ kiṃ kātarāśāvalambanam | na samarthajanānāṃ hi daivaṃ kutrāpi lakṣyate || 29 || udyamo daivametau hi śūrakātarayormatam | vicintyādya dhiyā sarvaṃ kartavyaṃ kāryamādarāt || 30 || vyāsa uvāca iti rājño vacaḥ śrutvā hetugarbhaṃ mahāyaśāḥ | biḍālākhyo mahārājamityuvāca kṛtāñjaliḥ || 31 || rājanneṣā viśālākṣī jñātavyā yat‍nataḥ punaḥ | kimarthamiha samprāptā kutaḥ kasya parigrahaḥ || 32 || maraṇaṃ te parijñāya striyā sarvātmanā suraiḥ | preṣitā padmapatrākṣī samutpādya svatejasā || 33 || te'pi channāḥ sthitāḥ khe'tra sarve yuddhadidṛkṣavaḥ | samaye'syāḥ sahāyāste bhaviṣyanti yuyutsavaḥ || 34 || purataḥ kāminīṃ kṛtvā te vai viṣṇupurogamāḥ | vadhiṣyanti ca naḥ sarvānsā tvāṃ yuddhe haniṣyati || 35 || etaccikīrṣitaṃ teṣāṃ mayā jñātaṃ narādhipa | bhavitavyasya na jñānaṃ vartate mama sarvathā || 36 || yoddhavyaṃ na tvayādyeti nāhaṃ vaktuṃ kṣamaḥ prabho | pramāṇaṃ tvaṃ mahārāja kārye'tra devanirmite || 37 || tadarthe'smābhiraniśaṃ martavyaṃ kāryagauravāt | vihartavyaṃ tvayā sārdhameṣa dharmo'nujīvinām || 38 || vicāro'tra mahānasti yadekā kāminī nṛpa | yuddhaṃ prārthayate'smābhiḥ sasainyairbaladarpitaiḥ || 39 || durmukha uvāca rājan yuddhe jayo no'dya bhavitā vedmyahaṃ kila | palāyanaṃ na kartavyaṃ yaśohānikaraṃ nṛṇām || 40 || indrādīnāṃ saṃyuge'pi na kṛtaṃ yajjugupsitam | ekākinīṃ striyaṃ prāpya ko hi kuryātpalāyanam || 41 || tasmādyuddhaṃ prakartavyaṃ maraṇaṃ vā raṇe jayaḥ | yad‌bhāvi tad‌bhavatyeva kātra cintā vipaśyataḥ || 42 || maraṇe'tra yaśaḥprāptirjīvane ca tathā sukham | ubhayaṃ manasā kṛtvā kartavyaṃ yuddhamadya vai || 43 || palāyane yaśohānirmaraṇaṃ cāyuṣaḥ kṣaye | tasmācchoko na kartavyo jīvite maraṇe vṛthā || 44 || vyāsa uvāca durmukhasya vacaḥ śrutvā bāṣkalo vākyamabravīt | praṇataḥ prāñjalirbhūtvā rājānaṃ vākyakovidaḥ || 45 || bāṣkala uvāca rājaṃścintā na kartavyā kārye'sminkātarapriye | ahameko haniṣyāmi caṇḍīṃ cañcalalocanām || 46 || utsāhastu prakartavyaḥ sthāyībhāvo rasasya ca | bhayānako bhavedvairī vīrasya nṛpasattama || 47 || tasmāttyaktvā bhayaṃ bhūpa kariṣye yuddhamad‌bhutam | nayiṣyāmi narendrāhaṃ caṇḍikāṃ yamasādanam || 48 || na bibhemi yamādindrātkuberādvaruṇādapi | vāyorvahnestathā viṣṇoḥ śaṅkarācchaśino raveḥ || 49 || ekākinī tathā nārī kiṃ punarmadagarvitā | ahaṃ tāṃ nihaniṣyāmi viśikhaiśca śilāśitaiḥ || 50 || paśya bāhubalaṃ me'dya viharasva yathāsukham | bhavatātra na gantavyaṃ saṃgrāme'pyanayā samam || 51 || vyāsa uvāca evaṃ bruvati rājendraṃ bāṣkale madagarvite | praṇamya nṛpatiṃ tatra durdharo vākyamabravīt || 52 || durdhara uvāca mahiṣāhaṃ vijeṣyāmi devīṃ devavinirmitām | aṣṭādaśabhujāṃ ramyāṃ kāraṇācca samāgatām || 53 || rājan bhīṣayituṃ tvāṃ vai māyaiṣā nirmitā suraiḥ | vibhīṣikeyaṃ vijñāya tyaja mohaṃ manogatam || 54 || rājanītiriyaṃ rājan mantrikṛtyaṃ tathā śṛṇu | sāttvikā rājasāḥ kecittāmasāśca tathāpare || 55 || mantriṇastrividhā loke bhavanti dānavādhipa | sāttvikāḥ prabhukāryāṇi sādhayanti svaśaktibhiḥ || 56 || ātmakṛtyaṃ prakurvanti svāmikāryāvirodhataḥ | ekacittā dharmaparā mantraśāstraviśāradāḥ || 57 || rājasā bhinnacittāśca svakāryaniratāḥ sadā | kadācitsvāmikāryaṃ te prakurvanti yadṛcchayā || 58 || tāmasā lobhaniratāḥ svakāryaniratāḥ sadā | prabhukāryaṃ vināśyaiva svakāryaṃ sādhayanti te || 59 || samaye te vibhidyante paraistu parivañcitāḥ | svacchidraṃ śatrupakṣīyānnirdiśanti gṛhasthitāḥ || 60 || kāryabhedakarā nityaṃ kośaguptāsivatsadā | saṃgrāme'tha samutpanne bhīṣayanti prabhuṃ sadā || 61 || viśvāsastu na kartavyasteṣāṃ rājan kadācana | viśvāse kāryahāniḥ syānmantrahāniḥ sadaiva hi || 62 || khalāḥ kiṃ kiṃ na kurvanti viśvastā lobhatatparāḥ | tāmasāḥ pāpaniratā buddhihīnāḥ śaṭhāstathā || 63 || tasmātkāryaṃ kariṣyāmi gatvāhaṃ raṇamastake | cintā tvayā na kartavyā sarvathā nṛpasattama || 64 || gṛhītvā tāṃ durācārāmāgamiṣyāmi satvaraḥ | paśya me'dya balaṃ dhairyaṃ prabhukāryaṃ svaśaktitaḥ || 65 ||