Chapter 31

अथैकत्रिंशोऽध्यायः व्यास उवाच। इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भो दैत्यपतिस्तदा । उवाच सैनिकानाशु कोपाकुलितलोचनः ॥ १ ॥ शुम्भ उवाच। जाल्मा: किं ब्रूत दुर्वाच्यं कृत्वा जीवितुमुत्सहे । निहत्य सचिवान्भ्रातॄन्निर्लज्जो विचरामि किम् २ ॥ कालः कर्ता शुभानां वाऽशुभानां बलवत्तरः । का चिंता मम दुर्वारे तस्मिन्नीशेऽप्यरूपके ॥ ३ ॥ यद्भवति तद्भवतु यत्करोति करोतु तत् । न मे चिंताऽस्ति कुत्रापि मरणाज्जीवनात्तथा ॥४॥ स कालोऽप्यन्यथा कर्तुं भावितो नेशते क्वचित् । न वर्षति च पर्जन्यः श्रावणे मासि सर्वदा ॥५॥ कदाचिन्मार्गशीर्षे वा पौषे माघेऽथ फाल्गुने । अकाले वर्षतीवाशु तस्मान्मुख्यो न चास्त्ययम् ॥ ६ ॥ कालो निमित्तमात्रं तु दैवं हि बलवत्तरम् । दैवेन निर्मितं सर्वं नान्यथा भवतीत्यदः ॥७॥ दैवमेव परं मन्ये धिक्पोरुषमनर्थकम् । जेता यः सर्वदेवानां निशुम्भोऽप्यनया हतः ॥८॥ रक्तबीजो महाशूरः सोऽपि नाशं गतो यदा । तदाहं कीर्तिमुत्सृज्य जीविताशां करोमि किम् ॥ ९ ॥ प्राप्ते काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसंमिते । निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः ॥ १० ॥ चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल । पतंति भवनात्पंच नव चेंद्रास्तथा पुनः ॥ ११ ॥ तथैव त्रिगुणे विष्णुर्मरणायोपकल्पते । तथैव द्विगुणे काले शंकरः शांतिमेति च ॥ १२ ॥ का चिंता मरणे मूढा निश्वले दैवनिर्मिते । मही महीधराणां च नाशः सूर्यशशांकयोः ॥ १३ ॥ जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । अध्रुवेऽस्मिञ्छरीरे तु रक्षणीयं यशः स्थिरम् १४ ॥ रथो मे कल्प्यतां शीघ्रं गमिष्यामि रणाजिरे । जयो वा मरणं वापि भवत्वद्यैव दैवतः ॥ १५ ॥ इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुंभो रथमास्थाय सत्वरः । प्रययावंबिका यत्र संस्थिता तु हिमाचले ॥१६॥ सैन्यं प्रचलितं तस्य संगे तत्र चतुर्विधम् । हस्त्यश्वरथपादातिसंयुतं सायुधं बहु ॥ १७ ॥ तत्र गत्वाऽचले शुम्भः संस्थितां जगदम्बिकाम् । त्रैलोक्यमोहिनी कांतामपश्यत्सिंहवाहिनीम् ॥ १८ ॥ सर्वाभरणभूषाढ्यां सर्वलक्षणसंयुताम् । स्तूयमानां सुरैः खस्थैर्गन्धर्वयक्षकिन्नरैः ॥१९॥ पुष्पैश्च पूज्यमानां च मंदारपादपोद्भवैः । कुर्वाणां शंखनिनदं घंटानादं मनोहरम् ॥२०॥ दृष्ट्वा तां मोहमगमच्छुंभः कामविमोहितः । पंचबाणाहतः कामं मनसा समचिंतयत् ॥२१॥ अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुर्यमद्भुतम् । सुकुमाराऽतितन्वंगी सद्यः प्रकटयौवना । चित्रमेतदसौ बाला कामभावविवर्जिता ॥२३॥ कामकांतासमा रूपे सर्वलक्षणलक्षिता । अम्बिकेयं किमेतत्तु हंति सर्वान्महाबलान् ॥२४॥ उपायः कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् । न मंत्रा वा मरालाक्षीसाधने सन्निधौ मम ॥२५॥ सर्वमंत्रमयी ह्येषा मोहिनी मदगर्विता। सुन्दरीयं कथं मे स्याद्वशगा वरवर्णिनी ॥२६॥ पातालगमनं मेऽत्र न युक्तं समरांगणात् । सामदानविभेदैश्च नेयं साध्या महाबला ॥२७॥ किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं विषमे समुपस्थिते । मरणं नोत्तमं चात्र स्त्रीकृतं तु यशोऽपहृत् ॥२८॥ मरणं ऋषिभिः प्रोक्तं संगरे मंगलास्पदम् । यत्तत्समानबलयोर्योधयोर्युध्यतोः किल ॥ २९ ॥ प्राप्तेयं दैवरचिता नारी नरशतोत्तमा । नाशायास्मत्कुलस्येह सर्वथाऽतिबलाऽबला ॥३०॥ वृथा किं सामवाक्यानि मया योज्यानि सांप्रतम् । हननायागता ह्येषा किं नु साम्ना प्रसीदति ॥ ३१ ॥ न दानैश्चालितुं योग्या नानाशस्त्रविभूषिता । भेदस्तु विफलः कामं सर्वदेववशानुगा ॥३२॥ तस्मात्तु मरणं श्रेयो न संग्रामे पलायनम् । जयो वा मरणं वाऽद्य भवत्वेव यथाविधि ॥ ३३ ॥ व्यास उवाच। इति संचिंत्यमानः स शुम्भः सत्त्वाश्रितोऽभवत् । युद्धाय सुस्थिरो भूत्वा तामुवाच पुरः स्थिताम् ३४ ॥ देवि युध्यस्व कान्तेऽद्य वृथाऽयं ते परिश्रमः । मूर्खाऽसि किल नारीणां नायं धर्मः कदाचन ३५ ॥ नारीणां लोचने बाणा भ्रुवावेव शरासनम् । हावभावास्तु शस्त्राणि पुमाँल्लक्ष्यं विचक्षणः ॥ ३६ ॥ सन्नाहश्चांगरागोऽत्र रथश्चापि मनोरथः । मन्दप्रजल्पितं भेरीशब्दो नान्यः कदाचन ॥३७॥ अन्यास्त्रधारणं स्त्रीणां स्त्रीणां विडंबनमसंशयम् । लज्जैव भूषणं कांते न च धार्ष्ट्यं कदाचन ॥३८॥ युध्यमाना वरा नारी कर्कशेवाभिदृश्यते । स्तनौ संगोपनीयौ वा धनुषः कर्षणे कथम् ॥३९॥ क्व मन्दगमनं कुत्र गदामादाय धावनम् । बुद्धिदा कालिका तेऽत्र चामुंडा परनायिका ॥ ४० ॥ चंडिकामन्त्रमध्यस्था लालनेऽसुस्वरा शिवा । वाहनं मृगराडास्ते सर्वसत्त्वभयंकरः ॥ ४१॥ वीणानादं परित्यज्य घंटानादं करोषि यत् । रूपयौवनयोः सर्वं विरोधि वरवर्णिनि ॥ ४२॥ यदि ते संगरेच्छाऽस्ति कुरूपा भव भामिनि । लम्बोष्ठी कुनखी क्रूरा ध्वांक्षवर्णा विलोचना ॥ ४३ ॥ लम्बपादा कुदन्ती च मार्जारनयनाकृतिः । ईदृशं रूपमास्थाय तिष्ठ युद्धे स्थिरा भव ॥ ४४॥ कर्कशं वचनं ब्रूहि ततो युद्धं करोम्यहम् । ईदृशीं सुदतीं दृष्ट्वा न मे पाणिः प्रसीदति ॥ ४५ ॥ हन्तुं त्वां मृगशावाक्षि कामकांतोपमे मृधे । व्यास उवाच। इति ब्रुवाणं कामार्तं वीक्ष्य तं जगदम्बिका ॥४६॥ स्मितपूर्वमिदं वाक्यमुवाच भरतोत्तम । देव्युवाच। किं विषीदसि मन्दात्मन्कामबाणविमोहितः ॥ ४७॥ प्रेक्षिकाऽहं स्थिता मूढ कुरु कालिकया मृधम् । चामुण्डया वा कुर्वेते तव योग्ये रणांगणे ॥ ४८ ॥ प्रहरस्व यथाकामं नाहं त्वां योद्धुमुत्सहे । इत्युक्त्वा कालिकां प्राह देवी मधुरया गिरा ॥ ४९ ॥ जह्येनं कालिके क्रूरे कुरूपप्रियमाहवे । व्यास उवाच। इत्युक्ता कालिका कालप्रेरिता कालरूपिणी ॥५०॥ गदां प्रगृह्य तरसा तस्थावाजौ कृतोद्यमा । तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम् ॥५१॥ पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां च महात्मनाम् । गदामुद्यम्य शुंभोऽथ जघान कालिकां रणे ॥ ५२ ॥ कालिका दैत्यराजानं गदया न्यहनद्भृशम्। बभंजास्य रथं चंडी गदया कनकोज्ज्वलम् ॥ ५३ ॥ खरान्हत्वा जघानाशु दारुकं दारुणस्वना। स पदातिर्गदां गुर्वी समादाय क्रुधान्वितः ॥ ५४ ॥ कालिकाभुजयोर्मध्ये प्रहसन्नहनत्तदा । वंचयित्वा गदाघातं खड्गमादाय सत्वरा ॥५५॥ चिच्छेदास्य भुजं सव्यं सायुधं चंदनार्चितम् । स छिन्नबाहुविरथो गदापाणि: परिप्लुतः ॥ ५६॥ अचिरेण समागत्य कालिकामहनत्तदा । काली च करवालेन भुजं तस्याथ दक्षिणम् ॥५७ ॥ चिच्छेद प्रहसंती सा सगदं किल सांगदम् । कर्तुं पादप्रहारं स कुपितः प्रययौ जवात् ॥ ५८ ॥ काली चिच्छेद चरणौ खड्गेनास्य त्वरान्विता । सच्छिन्नकरपादोऽपि तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन् ॥ ५९ ॥ धावमानो ययावाशु कालिकां भीषयन्निव । तमागच्छंतमालोक्य कालिका कमलोपमम् ॥ ६०॥ चकर्त मस्तकं कंठाद्रुधिरौघवहं भृशम् । छिन्नेऽसौ मस्तके भूमौ पपात गिरिसन्निभः ॥ ६१ ॥ प्राणा विनिर्ययुस्तस्य देहादुत्क्रम्य सत्वरम् । गतासुं पतितं दैत्यं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ॥६२॥ तुष्टुवुस्तां तदा देवीं चामुंडां कालिकां तथा । ववुर्वाता: शिवास्तत्र दिशश्च विमला भृशम् ॥ ६३॥ बभूवुश्चाग्नयो होमे प्रदक्षिणशिखाः शुभाः । हतशेषाश्च ये दैत्याः प्रणम्य जगदंबिकाम् ॥६४ ॥ त्यक्त्वाऽऽयुधानि ते सर्वे पातालं प्रययुर्नृप । एतत्ते सर्वमाख्यातं देव्याश्चरितमुत्तमम् ॥६५ ॥ शुम्भादीनां वधं चैव सुराणां रक्षणं तथा । एतदाख्यानकं सर्वं पठन्ति भुवि मानवाः ॥ ६६॥ शृण्वन्ति च सदा भक्त्या ते कृतार्था भवंति हि । अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनश्च धनं बहु ॥ ६७ ॥ रोगी च मुच्यते रोगात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् । शत्रुतो न भयं तस्य य इदं चरितं शुभम् ॥ शृणोति पठते नित्यं मुक्तिमाञ्जायते नरः ॥ ६८ ॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे शुम्भवधो नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ .

athaikatriṃśo'dhyāyaḥ vyāsa uvāca| iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbho daityapatistadā | uvāca sainikānāśu kopākulitalocanaḥ || 1 || śumbha uvāca| jālmā: kiṃ brūta durvācyaṃ kṛtvā jīvitumutsahe | nihatya sacivānbhrātṝnnirlajjo vicarāmi kim 2 || kālaḥ kartā śubhānāṃ vā'śubhānāṃ balavattaraḥ | kā ciṃtā mama durvāre tasminnīśe'pyarūpake || 3 || yadbhavati tadbhavatu yatkaroti karotu tat | na me ciṃtā'sti kutrāpi maraṇājjīvanāttathā ||4|| sa kālo'pyanyathā kartuṃ bhāvito neśate kvacit | na varṣati ca parjanyaḥ śrāvaṇe māsi sarvadā ||5|| kadācinmārgaśīrṣe vā pauṣe māghe'tha phālgune | akāle varṣatīvāśu tasmānmukhyo na cāstyayam || 6 || kālo nimittamātraṃ tu daivaṃ hi balavattaram | daivena nirmitaṃ sarvaṃ nānyathā bhavatītyadaḥ ||7|| daivameva paraṃ manye dhikporuṣamanarthakam | jetā yaḥ sarvadevānāṃ niśumbho'pyanayā hataḥ ||8|| raktabījo mahāśūraḥ so'pi nāśaṃ gato yadā | tadāhaṃ kīrtimutsṛjya jīvitāśāṃ karomi kim || 9 || prāpte kāle svayaṃ brahmā parārdhadvayasaṃmite | nidhanaṃ yāti tarasā jagatkartā svayaṃ prabhuḥ || 10 || caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo divase kila | pataṃti bhavanātpaṃca nava ceṃdrāstathā punaḥ || 11 || tathaiva triguṇe viṣṇurmaraṇāyopakalpate | tathaiva dviguṇe kāle śaṃkaraḥ śāṃtimeti ca || 12 || kā ciṃtā maraṇe mūḍhā niśvale daivanirmite | mahī mahīdharāṇāṃ ca nāśaḥ sūryaśaśāṃkayoḥ || 13 || jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | adhruve'smiñcharīre tu rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ sthiram 14 || ratho me kalpyatāṃ śīghraṃ gamiṣyāmi raṇājire | jayo vā maraṇaṃ vāpi bhavatvadyaiva daivataḥ || 15 || ityuktvā sainikāñchuṃbho rathamāsthāya satvaraḥ | prayayāvaṃbikā yatra saṃsthitā tu himācale ||16|| sainyaṃ pracalitaṃ tasya saṃge tatra caturvidham | hastyaśvarathapādātisaṃyutaṃ sāyudhaṃ bahu || 17 || tatra gatvā'cale śumbhaḥ saṃsthitāṃ jagadambikām | trailokyamohinī kāṃtāmapaśyatsiṃhavāhinīm || 18 || sarvābharaṇabhūṣāḍhyāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām | stūyamānāṃ suraiḥ khasthairgandharvayakṣakinnaraiḥ ||19|| puṣpaiśca pūjyamānāṃ ca maṃdārapādapodbhavaiḥ | kurvāṇāṃ śaṃkhaninadaṃ ghaṃṭānādaṃ manoharam ||20|| dṛṣṭvā tāṃ mohamagamacchuṃbhaḥ kāmavimohitaḥ | paṃcabāṇāhataḥ kāmaṃ manasā samaciṃtayat ||21|| aho rūpamidaṃ samyagaho cāturyamadbhutam | sukumārā'titanvaṃgī sadyaḥ prakaṭayauvanā | citrametadasau bālā kāmabhāvavivarjitā ||23|| kāmakāṃtāsamā rūpe sarvalakṣaṇalakṣitā | ambikeyaṃ kimetattu haṃti sarvānmahābalān ||24|| upāyaḥ ko'tra kartavyo yena me vaśagā bhavet | na maṃtrā vā marālākṣīsādhane sannidhau mama ||25|| sarvamaṃtramayī hyeṣā mohinī madagarvitā| sundarīyaṃ kathaṃ me syādvaśagā varavarṇinī ||26|| pātālagamanaṃ me'tra na yuktaṃ samarāṃgaṇāt | sāmadānavibhedaiśca neyaṃ sādhyā mahābalā ||27|| kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ viṣame samupasthite | maraṇaṃ nottamaṃ cātra strīkṛtaṃ tu yaśo'pahṛt ||28|| maraṇaṃ ṛṣibhiḥ proktaṃ saṃgare maṃgalāspadam | yattatsamānabalayoryodhayoryudhyatoḥ kila || 29 || prāpteyaṃ daivaracitā nārī naraśatottamā | nāśāyāsmatkulasyeha sarvathā'tibalā'balā ||30|| vṛthā kiṃ sāmavākyāni mayā yojyāni sāṃpratam | hananāyāgatā hyeṣā kiṃ nu sāmnā prasīdati || 31 || na dānaiścālituṃ yogyā nānāśastravibhūṣitā | bhedastu viphalaḥ kāmaṃ sarvadevavaśānugā ||32|| tasmāttu maraṇaṃ śreyo na saṃgrāme palāyanam | jayo vā maraṇaṃ vā'dya bhavatveva yathāvidhi || 33 || vyāsa uvāca| iti saṃciṃtyamānaḥ sa śumbhaḥ sattvāśrito'bhavat | yuddhāya susthiro bhūtvā tāmuvāca puraḥ sthitām 34 || devi yudhyasva kānte'dya vṛthā'yaṃ te pariśramaḥ | mūrkhā'si kila nārīṇāṃ nāyaṃ dharmaḥ kadācana 35 || nārīṇāṃ locane bāṇā bhruvāveva śarāsanam | hāvabhāvāstu śastrāṇi pumā~llakṣyaṃ vicakṣaṇaḥ || 36 || sannāhaścāṃgarāgo'tra rathaścāpi manorathaḥ | mandaprajalpitaṃ bherīśabdo nānyaḥ kadācana ||37|| anyāstradhāraṇaṃ strīṇāṃ strīṇāṃ viḍaṃbanamasaṃśayam | lajjaiva bhūṣaṇaṃ kāṃte na ca dhārṣṭyaṃ kadācana ||38|| yudhyamānā varā nārī karkaśevābhidṛśyate | stanau saṃgopanīyau vā dhanuṣaḥ karṣaṇe katham ||39|| kva mandagamanaṃ kutra gadāmādāya dhāvanam | buddhidā kālikā te'tra cāmuṃḍā paranāyikā || 40 || caṃḍikāmantramadhyasthā lālane'susvarā śivā | vāhanaṃ mṛgarāḍāste sarvasattvabhayaṃkaraḥ || 41|| vīṇānādaṃ parityajya ghaṃṭānādaṃ karoṣi yat | rūpayauvanayoḥ sarvaṃ virodhi varavarṇini || 42|| yadi te saṃgarecchā'sti kurūpā bhava bhāmini | lamboṣṭhī kunakhī krūrā dhvāṃkṣavarṇā vilocanā || 43 || lambapādā kudantī ca mārjāranayanākṛtiḥ | īdṛśaṃ rūpamāsthāya tiṣṭha yuddhe sthirā bhava || 44|| karkaśaṃ vacanaṃ brūhi tato yuddhaṃ karomyaham | īdṛśīṃ sudatīṃ dṛṣṭvā na me pāṇiḥ prasīdati || 45 || hantuṃ tvāṃ mṛgaśāvākṣi kāmakāṃtopame mṛdhe | vyāsa uvāca| iti bruvāṇaṃ kāmārtaṃ vīkṣya taṃ jagadambikā ||46|| smitapūrvamidaṃ vākyamuvāca bharatottama | devyuvāca| kiṃ viṣīdasi mandātmankāmabāṇavimohitaḥ || 47|| prekṣikā'haṃ sthitā mūḍha kuru kālikayā mṛdham | cāmuṇḍayā vā kurvete tava yogye raṇāṃgaṇe || 48 || praharasva yathākāmaṃ nāhaṃ tvāṃ yoddhumutsahe | ityuktvā kālikāṃ prāha devī madhurayā girā || 49 || jahyenaṃ kālike krūre kurūpapriyamāhave | vyāsa uvāca| ityuktā kālikā kālapreritā kālarūpiṇī ||50|| gadāṃ pragṛhya tarasā tasthāvājau kṛtodyamā | tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam ||51|| paśyatāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ ca mahātmanām | gadāmudyamya śuṃbho'tha jaghāna kālikāṃ raṇe || 52 || kālikā daityarājānaṃ gadayā nyahanadbhṛśam| babhaṃjāsya rathaṃ caṃḍī gadayā kanakojjvalam || 53 || kharānhatvā jaghānāśu dārukaṃ dāruṇasvanā| sa padātirgadāṃ gurvī samādāya krudhānvitaḥ || 54 || kālikābhujayormadhye prahasannahanattadā | vaṃcayitvā gadāghātaṃ khaḍgamādāya satvarā ||55|| cicchedāsya bhujaṃ savyaṃ sāyudhaṃ caṃdanārcitam | sa chinnabāhuviratho gadāpāṇi: pariplutaḥ || 56|| acireṇa samāgatya kālikāmahanattadā | kālī ca karavālena bhujaṃ tasyātha dakṣiṇam ||57 || ciccheda prahasaṃtī sā sagadaṃ kila sāṃgadam | kartuṃ pādaprahāraṃ sa kupitaḥ prayayau javāt || 58 || kālī ciccheda caraṇau khaḍgenāsya tvarānvitā | sacchinnakarapādo'pi tiṣṭha tiṣṭheti ca bruvan || 59 || dhāvamāno yayāvāśu kālikāṃ bhīṣayanniva | tamāgacchaṃtamālokya kālikā kamalopamam || 60|| cakarta mastakaṃ kaṃṭhādrudhiraughavahaṃ bhṛśam | chinne'sau mastake bhūmau papāta girisannibhaḥ || 61 || prāṇā viniryayustasya dehādutkramya satvaram | gatāsuṃ patitaṃ daityaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ ||62|| tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ cāmuṃḍāṃ kālikāṃ tathā | vavurvātā: śivāstatra diśaśca vimalā bhṛśam || 63|| babhūvuścāgnayo home pradakṣiṇaśikhāḥ śubhāḥ | hataśeṣāśca ye daityāḥ praṇamya jagadaṃbikām ||64 || tyaktvā''yudhāni te sarve pātālaṃ prayayurnṛpa | etatte sarvamākhyātaṃ devyāścaritamuttamam ||65 || śumbhādīnāṃ vadhaṃ caiva surāṇāṃ rakṣaṇaṃ tathā | etadākhyānakaṃ sarvaṃ paṭhanti bhuvi mānavāḥ || 66|| śṛṇvanti ca sadā bhaktyā te kṛtārthā bhavaṃti hi | aputro labhate putrānnirdhanaśca dhanaṃ bahu || 67 || rogī ca mucyate rogātsarvānkāmānavāpnuyāt | śatruto na bhayaṃ tasya ya idaṃ caritaṃ śubham || śṛṇoti paṭhate nityaṃ muktimāñjāyate naraḥ || 68 || iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe śumbhavadho nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31|| .