Chapter 37

हिमालय उवाच स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि । जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः ॥ १ ॥ देव्युवाच मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप । कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम ॥ २ ॥ त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा । सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात् ॥ ३ ॥ गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता । परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम् ॥ ४ ॥ मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी । परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च ॥ ५ ॥ नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः । तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः ॥ ६ ॥ भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः । तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी ॥ ७ ॥ परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च । वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम् ॥ ८ ॥ इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः । करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी ॥ ९ ॥ परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् । पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते ॥ १० ॥ अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे । मद्‌गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥ कल्याणगुणरत्‍नानामाकरायां मयि स्थिरम् । चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा ॥ १२ ॥ हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्‌भवेदपि । सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा ॥ १३ ॥ मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् । सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति ॥ १४ ॥ परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः । स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः ॥ १५ ॥ मद्‌रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः । यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि ॥ १६ ॥ चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः । सर्वत्र वर्तमानानां सर्वरूपां च सर्वदा ॥ १७ ॥ नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वर । न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात् ॥ १८ ॥ मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्‌भक्तदर्शने तथा । मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो ॥ १९ ॥ मायि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा । प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्‌गदनिस्वनः ॥ २० ॥ अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप । मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् ॥ २१ ॥ व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि । नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ २२ ॥ मदुत्सवदिदृक्षा च मदुत्सवकृतिस्तथा । जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर ॥ २३ ॥ उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति । अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः ॥ २४ ॥ प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् । न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु ॥ २५ ॥ इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता । यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते ॥ २६ ॥ इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः । तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्‌रूपे विलयो भवेत् ॥ २७ ॥ भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् । वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः ॥ २८ ॥ भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग । न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति ॥ २९ ॥ तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति । तदन्ते मम चिद्‌रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग ॥ ३० ॥ तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा । इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्‌धृद्‌गतप्रत्यगात्मनः ॥ ३१ ॥ मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न । ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः ॥ ३२ ॥ कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते ॥ ३३ ॥ विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम । यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके ॥ ३४ ॥ छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि । मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम् ॥ ३५ ॥ यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् । ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम् ॥ ३६ ॥ शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः । करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते ॥ ३७ ॥ अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना । ततः सर्वप्रयत्‍नेन ज्ञानार्थं यत्‍नमाश्रयेत् ॥ ३८ ॥ नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः । तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा ॥ ३९ ॥ शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च । तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम् ॥ ४० ॥ तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः ॥ ४१ ॥ साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः । ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ४२ ॥ तस्माद्‌राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्‍नमाश्रयेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ४३ ॥ घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन ॥ ४४ ॥ ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः । सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४५ ॥

himālaya uvāca svīyāṃ bhaktiṃ vadasvāmba yena jñānaṃ sukhena hi | jāyeta manujasyāsya madhyamasyāvirāgiṇaḥ || 1 || devyuvāca mārgāstrayo me vikhyātā mokṣaprāptau nagādhipa | karmayogo jñānayogo bhaktiyogaśca sattama || 2 || trayāṇāmapyayaṃ yogyaḥ kartuṃ śakyo'sti sarvathā | sulabhatvānmānasatvātkāyacittādyapīḍanāt || 3 || guṇabhedānmanuṣyāṇāṃ sā bhaktistrividhā matā | parapīḍāṃ samuddiśya dambhaṃ kṛtvā puraḥsaram || 4 || mātsaryakrodhayukto yastasya bhaktistu tāmasī | parapīḍādirahitaḥ svakalyāṇārthameva ca || 5 || nityaṃ sakāmo hṛdayaṃ yaśo'rthī bhogalolupaḥ | tattatphalasamāvāptyai māmupāste'tibhaktitaḥ || 6 || bhedabuddhyā tu māṃ svasmādanyāṃ jānāti pāmaraḥ | tasya bhaktiḥ samākhyātā nagādhipa tu rājasī || 7 || parameśārpaṇaṃ karma pāpasaṅkṣālanāya ca | vedoktatvādavaśyaṃ tatkartavyaṃ tu mayāniśam || 8 || iti niścitabuddhistu bhedabuddhimupāśritaḥ | karoti prītaye karma bhaktiḥ sā naga sattvikī || 9 || parabhakteḥ prāpikeyaṃ bhedabuddhyavalambanāt | pūrvaprokte hyubhe bhaktī na paraprāpike mate || 10 || adhunā parabhaktiṃ tu procyamānāṃ nibodha me | mad‌guṇaśravaṇaṃ nityaṃ mama nāmānukīrtanam || 11 || kalyāṇaguṇarat‍nānāmākarāyāṃ mayi sthiram | cetaso vartanaṃ caiva tailadhārāsamaṃ sadā || 12 || hetustu tatra ko vāpi na kadācid‌bhavedapi | sāmīpyasārṣṭisāyujyasālokyānāṃ na caiṣaṇā || 13 || matsevāto'dhikaṃ kiñcinnaiva jānāti karhicit | sevyasevakatābhāvāttatra mokṣaṃ na vāñchati || 14 || parānuraktyā māmeva cintayedyo hyatandritaḥ | svābhedenaiva māṃ nityaṃ jānāti na vibhedataḥ || 15 || mad‌rūpatvena jīvānāṃ cintanaṃ kurute tu yaḥ | yathā svasyātmani prītistathaiva ca parātmani || 16 || caitanyasya samānatvānna bhedaṃ kurute tu yaḥ | sarvatra vartamānānāṃ sarvarūpāṃ ca sarvadā || 17 || namate yajate caivāpyācāṇḍālāntamīśvara | na kutrāpi drohabuddhiṃ kurute bhedavarjanāt || 18 || matsthānadarśane śraddhā mad‌bhaktadarśane tathā | macchāstraśravaṇe śraddhā mantratantrādiṣu prabho || 19 || māyi premākulamatī romāñcitatanuḥ sadā | premāśrujalapūrṇākṣaḥ kaṇṭhagad‌gadanisvanaḥ || 20 || ananyenaiva bhāvena pūjayedyo nagādhipa | māmīśvarīṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam || 21 || vratāni mama divyāni nityanaimittikānyapi | nityaṃ yaḥ kurute bhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ || 22 || madutsavadidṛkṣā ca madutsavakṛtistathā | jāyate yasya niyataṃ svabhāvādeva bhūdhara || 23 || uccairgāyaṃśca nāmāni mamaiva khalu nṛtyati | ahaṅkārādirahito dehatādātmyavarjitaḥ || 24 || prārabdhena yathā yacca kriyate tattathā bhavet | na me cintāsti tatrāpi dehasaṃrakṣaṇādiṣu || 25 || iti bhaktistu yā proktā parabhaktistu sā smṛtā | yasyāṃ devyatiriktaṃ tu na kiñcidapi bhāvyate || 26 || itthaṃ jātā parā bhaktiryasya bhūdhara tattvataḥ | tadaiva tasya cinmātre mad‌rūpe vilayo bhavet || 27 || bhaktestu yā parā kāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrtitam | vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ || 28 || bhaktau kṛtāyāṃ yasyāpi prārabdhavaśato naga | na jāyate mama jñānaṃ maṇidvīpaṃ sa gacchati || 29 || tatra gatvākhilānbhogānanicchannapi carcchati | tadante mama cid‌rūpajñānaṃ samyagbhavennaga || 30 || tena muktaḥ sadaiva syājjñānānmuktirna cānyathā | ihaiva yasya jñānaṃ syād‌dhṛd‌gatapratyagātmanaḥ || 31 || mama saṃvitparatanostasya prāṇā vrajanti na | brahmaiva saṃstadāpnoti brahmaiva brahma veda yaḥ || 32 || kaṇṭhacāmīkarasamamajñānāttu tirohitam | jñānādajñānanāśena labdhameva hi labhyate || 33 || viditāviditādanyannagottama vapurmama | yathādarśe tathātmani yathā jale tathā pitṛloke || 34 || chāyātapau yathā svacchau viviktau tadvadeva hi | mama loke bhavejjñānaṃ dvaitabhāvavivarjitam || 35 || yastu vairāgyavāneva jñānahīno mriyeta cet | brahmaloke vasennityaṃ yāvatkalpaṃ tataḥ param || 36 || śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe bhavettasya janiḥ punaḥ | karoti sādhanaṃ paścāttato jñānaṃ hi jāyate || 37 || anekajanmabhī rājañjñānaṃ syānnaikajanmanā | tataḥ sarvaprayat‍nena jñānārthaṃ yat‍namāśrayet || 38 || nocenmahān vināśaḥ syājjanmaitaddurlabhaṃ punaḥ | tatrāpi prathame varṇe vedaprāptiśca durlabhā || 39 || śamādiṣaṭkasampattiryogasiddhistathaiva ca | tathottamaguruprāptiḥ sarvamevātra durlabham || 40 || tathendriyāṇāṃ paṭutā saṃskṛtatvaṃ tanostathā | anekajanmapuṇyaistu mokṣecchā jāyate tataḥ || 41 || sādhane saphale'pyevaṃ jāyamāne'pi yo naraḥ | jñānārthaṃ naiva yatate tasya janma nirarthakam || 42 || tasmād‌rājanyathāśaktyā jñānārthaṃ yat‍namāśrayet | pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti niścitam || 43 || ghṛtamiva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam | satataṃ manthayitavyaṃ manasā manthānabhūtena || 44 || jñānaṃ labdhvā kṛtārthaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | sarvamuktaṃ samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 45 ||