Chapter 6

ऋषय ऊचुः सौम्य यच्च त्वया प्रोक्तं शौरेर्युद्धं महार्णवे । मधुकैटभयोः सार्धं पञ्चवर्षसहस्रकम् ॥ १ ॥ कस्मात्तौ दानवौ जातौ तस्मिन्नेकार्णवे जले । महावीर्यो दुराधर्षौ देवैरपि सुदुर्जयौ ॥ २ ॥ कथं तावसुरौ जातौ कथं च हरिणा हतौ । तदाचक्ष्व महाप्राज्ञ चरितं परमाद्‌भुतम् ॥ ३ ॥ श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वं वक्ता च बहुश्रुतः । दैवाच्चात्रैव संजातः संयोगश्च तथावयोः ॥ ४ ॥ मूर्खेण सह संयोगो विषादपि सुदुर्जरः । विज्ञेन सह संयोगः सुधारससमः स्मृतः ॥ ५ ॥ जीवन्ति पशवः सर्वे खादन्ति मेहयन्ति च । जानन्ति विषयाकारं व्यवायसुखमद्‌भुतम् ॥ ६ ॥ न तेषां सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः । पशुभिस्ते समा ज्ञेया येषां न श्रवणादरः ॥ ७ ॥ मृगाद्याः पशवः केचिज्जानन्ति श्रावणं सुखम् । अश्रोत्राः फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः ॥ ८ ॥ पञ्चानामिन्द्रियाणां वै शुभे श्रवणदर्शने । श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरञ्जनम् ॥ ९ ॥ श्रवणं त्रिविधं प्रोक्तं सात्त्विकं राजसं तथा । तामसं च महाभाग सुज्ञोक्तं निश्चयान्वितम् ॥ १० ॥ सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् । तामसं युद्धवार्ता च परदोषप्रकाशनम् ॥ ११ ॥ सात्त्विकं त्रिविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्‌भिश्च पण्डितैः । उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाधममित्युत ॥ १२ ॥ उत्तमं मोक्षफलदं स्वर्गदं मध्यमं तथा । अधमं भोगदं प्रोक्तं निर्णीय विदितं बुधैः ॥ १३ ॥ साहित्यं चैव त्रिविधं स्वीयायां चोत्तमं स्मृतम् । मध्यमं वारयोषायां परोढायां तथाधमम् ॥ १४ ॥ तामसं त्रिविधं ज्ञेयं विद्वद्‌भिः शास्त्रदर्शिभिः । आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम् ॥ १५ ॥ मध्यमं चापि विद्वेषात्पाण्डवानां तथारिभिः । अधमं निर्निमित्तं तु विवादे कलहे तथा ॥ १६ ॥ तदत्र श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते । बुद्धिप्रवर्धनं पुण्यं ततः पापप्रणाशनम् ॥ १७ ॥ तदाख्याहि महाबुद्धे कथां पौराणिकीं शुभाम् । श्रुतां द्वैपायनात्पूर्वं सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम् ॥ १८ ॥ सूत उवाच यूयं धन्या महाभागा धन्योऽहं पृथिवीतले । येषां श्रवणबुद्धिश्च ममापि कथने किल ॥ १९ ॥ पुरा चैकार्णवे जाते विलीने भुवनत्रये । शेषपर्यङ्कसुप्ते च देवदेवे जनार्दने ॥ २० ॥ विष्णुकर्णमलोद्‍भूतौ दानवौ मधुकैटभौ । महाबलौ च तौ दैत्यौ विवृद्धौ सागरे जले ॥ २१ ॥ क्रीडमानौ स्थितौ तत्र विचरन्तावितस्ततः । तावेकदा महाकायौ क्रीडासक्तौ महार्णवे ॥ २२ ॥ चिन्तामवापतुश्चित्ते भ्रातराविव संस्थितौ । नाकारणं भवेत्कार्यं सर्वत्रैषा परम्परा ॥ २३ ॥ आधेयं तु विनाधारं न तिष्ठति कथञ्चन । आधाराधेयभावस्तु भाति नो चित्तगोचरः ॥ २४ ॥ क्व तिष्ठति जलं चेदं सुखरूपं सुविस्तरम् । केन सृष्टं कथं जातं मग्नावावाञ्जले स्थितौ ॥ २५ ॥ आवां वा कथमुत्पन्नौ केन वोत्पादितावुभौ । पितरौ क्वेति विज्ञानं नास्ति कामं तथावयोः ॥ २६ ॥ सूत उवाच एवं कामयमानौ तौ जग्मतुर्न विनिश्चयम् । उवाच कैटभस्तत्र मधुं पार्श्वे स्थितं जले ॥ २७ ॥ कैटभ उवाच मधो वामत्र सलिले स्थातुं शक्तिर्महाबला । वर्तते भ्रातरचला कारणं सा हि मे मता ॥ २८ ॥ तया ततमिदं तोयं तदाधारं च तिष्ठति । सा एव परमा देवी कारणञ्च तथावयोः ॥ २९ ॥ एवं विबुध्यमानौ तौ चिन्ताविष्टौ यदासुरौ । तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्बीजं सुमनोहरम् ॥ ३० ॥ गृहीतं च ततस्ताभ्यां तस्याभ्यासो दृढः कृतः । तदा सौदामनी दृष्टा ताभ्यां खे चोत्थिता शुभा ॥ ३१ ॥ ताभ्यां विचारितं तत्र मन्त्रोऽयं नात्र संशयः । तथा ध्यानमिदं दृष्टं गगने सगुणं किल ॥ ३२ ॥ निराहारौ जितात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ । बभूवतुर्विचिन्त्यैवं जपध्यानपरायणौ ॥ ३३ ॥ एवं वर्षसहस्रं तु ताभ्यां तप्तं महत्तपः । प्रसन्ना परमा शक्तिर्जाता सा परमा तयोः ॥ ३४ ॥ खिन्नौ तौ दानवौ दृष्ट्वा तपसे कृतनिश्चयौ । तयोरनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३५ ॥ वरं वां वाञ्छितं दैत्यौ ब्रूतं परमसम्मतम् । ददामि परितुष्टास्मि युवयोस्तपसा किल ॥ ३६ ॥ सूत उवाच इति श्रुत्वा तु तां वाणीं दानवावूचतुस्तदा । स्वेच्छया मरणं देवि वरं नौ देहि सुव्रते ॥ ३७ ॥ वागुवाच वाञ्छितं मरणं दैत्यौ भवेद्वा मत्प्रसादतः । अजेयौ देवदैत्यैश्च भ्रातरौ नात्र संशयः ॥ ३८ ॥ सूत उवाच इति दत्तवरौ देव्या दानवौ मददर्पितौ । चक्रतुः सागरे क्रीडां यादोगणसमन्वितौ ॥ ३९ ॥ कालेन कियता विप्रा दानवाभ्यां यदृच्छया । दृष्टः प्रजापतिर्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः ॥ ४० ॥ दृष्ट्वा तु मुदितावास्तां युद्धकामौ महाबलौ । तमूचतुस्तदा तत्र युद्धं नौ देहि सुव्रत ॥ ४१ ॥ नोचेत्पद्मं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ माचिरम् । यदि त्वं निर्बलश्चासि क्व योग्यं शुभमासनम् ॥ ४२ ॥ वीरभोग्यमिदं स्थानं कातरोऽसि त्यजाशु वै । तयोरिति वचः श्रुत्वा चिन्तामाप प्रजापतिः ॥ ४३ ॥ दृष्ट्वा च बलिनौ वीरौ किं करोमीति तापसः । चिन्ताविष्टस्तदा तस्थौ चिन्तयन्मनसा तदा ॥ ४४ ॥

ṛṣaya ūcuḥ saumya yacca tvayā proktaṃ śaureryuddhaṃ mahārṇave | madhukaiṭabhayoḥ sārdhaṃ pañcavarṣasahasrakam || 1 || kasmāttau dānavau jātau tasminnekārṇave jale | mahāvīryo durādharṣau devairapi sudurjayau || 2 || kathaṃ tāvasurau jātau kathaṃ ca hariṇā hatau | tadācakṣva mahāprājña caritaṃ paramād‌bhutam || 3 || śrotukāmā vayaṃ sarve tvaṃ vaktā ca bahuśrutaḥ | daivāccātraiva saṃjātaḥ saṃyogaśca tathāvayoḥ || 4 || mūrkheṇa saha saṃyogo viṣādapi sudurjaraḥ | vijñena saha saṃyogaḥ sudhārasasamaḥ smṛtaḥ || 5 || jīvanti paśavaḥ sarve khādanti mehayanti ca | jānanti viṣayākāraṃ vyavāyasukhamad‌bhutam || 6 || na teṣāṃ sadasajjñānaṃ viveko na ca mokṣadaḥ | paśubhiste samā jñeyā yeṣāṃ na śravaṇādaraḥ || 7 || mṛgādyāḥ paśavaḥ kecijjānanti śrāvaṇaṃ sukham | aśrotrāḥ phaṇinaścaiva mumuhurnādapānataḥ || 8 || pañcānāmindriyāṇāṃ vai śubhe śravaṇadarśane | śravaṇādvastuvijñānaṃ darśanāccittarañjanam || 9 || śravaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ sāttvikaṃ rājasaṃ tathā | tāmasaṃ ca mahābhāga sujñoktaṃ niścayānvitam || 10 || sāttvikaṃ vedaśāstrādi sāhityaṃ caiva rājasam | tāmasaṃ yuddhavārtā ca paradoṣaprakāśanam || 11 || sāttvikaṃ trividhaṃ proktaṃ prajñāvad‌bhiśca paṇḍitaiḥ | uttamaṃ madhyamaṃ caiva tathaivādhamamityuta || 12 || uttamaṃ mokṣaphaladaṃ svargadaṃ madhyamaṃ tathā | adhamaṃ bhogadaṃ proktaṃ nirṇīya viditaṃ budhaiḥ || 13 || sāhityaṃ caiva trividhaṃ svīyāyāṃ cottamaṃ smṛtam | madhyamaṃ vārayoṣāyāṃ paroḍhāyāṃ tathādhamam || 14 || tāmasaṃ trividhaṃ jñeyaṃ vidvad‌bhiḥ śāstradarśibhiḥ | ātatāyiniyuddhaṃ yattaduttamamudāhṛtam || 15 || madhyamaṃ cāpi vidveṣātpāṇḍavānāṃ tathāribhiḥ | adhamaṃ nirnimittaṃ tu vivāde kalahe tathā || 16 || tadatra śravaṇaṃ mukhyaṃ purāṇasya mahāmate | buddhipravardhanaṃ puṇyaṃ tataḥ pāpapraṇāśanam || 17 || tadākhyāhi mahābuddhe kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | śrutāṃ dvaipāyanātpūrvaṃ sarvārthasya prasādhinīm || 18 || sūta uvāca yūyaṃ dhanyā mahābhāgā dhanyo'haṃ pṛthivītale | yeṣāṃ śravaṇabuddhiśca mamāpi kathane kila || 19 || purā caikārṇave jāte vilīne bhuvanatraye | śeṣaparyaṅkasupte ca devadeve janārdane || 20 || viṣṇukarṇamalod‍bhūtau dānavau madhukaiṭabhau | mahābalau ca tau daityau vivṛddhau sāgare jale || 21 || krīḍamānau sthitau tatra vicarantāvitastataḥ | tāvekadā mahākāyau krīḍāsaktau mahārṇave || 22 || cintāmavāpatuścitte bhrātarāviva saṃsthitau | nākāraṇaṃ bhavetkāryaṃ sarvatraiṣā paramparā || 23 || ādheyaṃ tu vinādhāraṃ na tiṣṭhati kathañcana | ādhārādheyabhāvastu bhāti no cittagocaraḥ || 24 || kva tiṣṭhati jalaṃ cedaṃ sukharūpaṃ suvistaram | kena sṛṣṭaṃ kathaṃ jātaṃ magnāvāvāñjale sthitau || 25 || āvāṃ vā kathamutpannau kena votpāditāvubhau | pitarau kveti vijñānaṃ nāsti kāmaṃ tathāvayoḥ || 26 || sūta uvāca evaṃ kāmayamānau tau jagmaturna viniścayam | uvāca kaiṭabhastatra madhuṃ pārśve sthitaṃ jale || 27 || kaiṭabha uvāca madho vāmatra salile sthātuṃ śaktirmahābalā | vartate bhrātaracalā kāraṇaṃ sā hi me matā || 28 || tayā tatamidaṃ toyaṃ tadādhāraṃ ca tiṣṭhati | sā eva paramā devī kāraṇañca tathāvayoḥ || 29 || evaṃ vibudhyamānau tau cintāviṣṭau yadāsurau | tadākāśe śrutaṃ tābhyāṃ vāgbījaṃ sumanoharam || 30 || gṛhītaṃ ca tatastābhyāṃ tasyābhyāso dṛḍhaḥ kṛtaḥ | tadā saudāmanī dṛṣṭā tābhyāṃ khe cotthitā śubhā || 31 || tābhyāṃ vicāritaṃ tatra mantro'yaṃ nātra saṃśayaḥ | tathā dhyānamidaṃ dṛṣṭaṃ gagane saguṇaṃ kila || 32 || nirāhārau jitātmānau tanmanaskau samāhitau | babhūvaturvicintyaivaṃ japadhyānaparāyaṇau || 33 || evaṃ varṣasahasraṃ tu tābhyāṃ taptaṃ mahattapaḥ | prasannā paramā śaktirjātā sā paramā tayoḥ || 34 || khinnau tau dānavau dṛṣṭvā tapase kṛtaniścayau | tayoranugrahārthāya vāguvācāśarīriṇī || 35 || varaṃ vāṃ vāñchitaṃ daityau brūtaṃ paramasammatam | dadāmi parituṣṭāsmi yuvayostapasā kila || 36 || sūta uvāca iti śrutvā tu tāṃ vāṇīṃ dānavāvūcatustadā | svecchayā maraṇaṃ devi varaṃ nau dehi suvrate || 37 || vāguvāca vāñchitaṃ maraṇaṃ daityau bhavedvā matprasādataḥ | ajeyau devadaityaiśca bhrātarau nātra saṃśayaḥ || 38 || sūta uvāca iti dattavarau devyā dānavau madadarpitau | cakratuḥ sāgare krīḍāṃ yādogaṇasamanvitau || 39 || kālena kiyatā viprā dānavābhyāṃ yadṛcchayā | dṛṣṭaḥ prajāpatirbrahmā padmāsanagataḥ prabhuḥ || 40 || dṛṣṭvā tu muditāvāstāṃ yuddhakāmau mahābalau | tamūcatustadā tatra yuddhaṃ nau dehi suvrata || 41 || nocetpadmaṃ parityajya yatheṣṭaṃ gaccha māciram | yadi tvaṃ nirbalaścāsi kva yogyaṃ śubhamāsanam || 42 || vīrabhogyamidaṃ sthānaṃ kātaro'si tyajāśu vai | tayoriti vacaḥ śrutvā cintāmāpa prajāpatiḥ || 43 || dṛṣṭvā ca balinau vīrau kiṃ karomīti tāpasaḥ | cintāviṣṭastadā tasthau cintayanmanasā tadā || 44 ||