Chapter 19

शुक उवाच सन्देहोऽयं महाराज वर्तते हृदये मम । मायामध्ये वर्तमानः स कथं निःस्पृहो भवेत् ॥ १ ॥ शास्त्रज्ञानं च सम्प्राप्य नित्यानित्यविचारणम् । त्यजते न मनो मोहं स कथं मुच्यते नरः ॥ २ ॥ अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शास्त्राद्‌बोधो हि न क्षमः । यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया ॥ ३ ॥ अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्तव्यः सर्वदा बुधैः । स कथं राजशार्दूल गृहस्थस्य भवेत्तथा ॥ ४ ॥ वित्तैषणा न ते शान्ता तथा राज्यसुखैषणा । जयैषणा च सङ्ग्रामे जीवन्मुक्तः कथं भवेः ॥ ५ ॥ चौरेषु चौरबुद्धिस्तु साधुबुद्धिस्तु तापसे । स्वपरत्वं तवाप्यस्ति विदेहस्त्वं कथं नृप ॥ ६ ॥ कटुतीक्ष्णुकषायाम्लरसान्वेत्सि शुभाशुभान् । शुभेषु रमते चित्तं नाशुभेषु तथा नृप ॥ ७ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तव राजन् भवन्ति हि । अवस्थास्तु यथाकालं तुरीया तु कथं नृप ॥ ८ ॥ पदात्यश्वरथेभाश्च सर्वे वै वशगा मम । स्वाम्यहं चैव सर्वेषां मन्यसे त्वं न मन्यसे ॥ ९ ॥ मिष्टमत्सि सदा राजन्मुदितो विमनास्तथा । मालायां च तथा सर्पे समदृक् क्व नृपोत्तम ॥ १० ॥ विमुक्तस्तु भवेद्‌राजन् समलोष्टाश्मकाञ्चनः । एकात्मबुद्धिः सर्वत्र हितकृत्सर्वजन्तुषु ॥ ११ ॥ न मेऽद्य रमते चित्तं गृहदारादिषु क्वचित् । एकाकी निःस्पृहोऽत्यर्थं चरेयमिति मे मतिः ॥ १२ ॥ निःसङ्गो निर्ममः शान्तः पत्रमूलफलाशनः । मृगवद्विचरिष्यामि निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥ १३ ॥ किं मे गृहेण वित्तेन भार्यया च सुरूपया । विरागमनसः कामं गुणातीतस्य पार्थिव ॥ १४ ॥ चिन्त्यसे विविधाकारं नानारागसमाकुलम् । दम्भोऽयं किल ते भाति विमुक्तोऽस्मीति भाषसे ॥ १५ ॥ कदाचिच्छत्रुजा चिन्ता धनजा च कदाचन । कदाचित्सैन्यजा चिन्ता निश्चिन्तोऽसि कदा नृप ॥ १६ ॥ वैखानसा ये मुनयो मिताहारा जितव्रताः । तेऽपि मुह्यन्ति संसारे जानन्तोऽपि ह्यसत्यताम् ॥ १७ ॥ तव वंशसमुत्थानां विदेहा इति भूपते । कुटिलं नाम जानीहि नान्यथेति कदाचन ॥ १८ ॥ विद्याधरो यथा मूर्खो जन्मान्धस्तु दिवाकरः । लक्ष्मीधरो दरिद्रश्च नाम तेषां निरर्थकम् ॥ १९ ॥ तव वंशोद्‌भवा ये ये श्रुताः पूर्वे मया नृपाः । विदेहा इति विख्याता नामतः कर्मतो न ते ॥ २० ॥ निमिनामाभवद्‌राजा पूर्वं तव कुले नृप । यज्ञार्थं स तु राजर्षिर्वसिष्ठं स्वगुरुं मुनिम् ॥ २१ ॥ निमन्त्रयामास तदा तमुवाच नृपं मुनिः । निमन्त्रितोऽस्मि यज्ञार्थं देवेन्द्रेणाधुना किल ॥ २२ ॥ कृत्वा तस्य मखं पूर्णं करिष्यामि तवापि वै । तावत्कुरुष्व राजेन्द्र सम्भारं तु शनैः शनैः ॥ २३ ॥ इत्युक्त्या निर्ययौ सोऽथ महेन्द्रयजने मुनिः । निमिरन्यं गुरुं कृत्वा चकार मखमुत्तमम् ॥ २४ ॥ तच्छ्रुत्वा कुपितोऽत्यर्थं वसिष्ठो नृपतिं पुनः । शशाप च पतत्वद्य देहस्ते गुरुलोपक ॥ २५ ॥ राजापि तं शशापाथ तवापि च पतत्वयम् । अन्योन्यशापात्पतितौ तावेव च मया श्रुतम् ॥ २६ ॥ विदेहेन च राजेन्द्र कथं शप्तो गुरुः स्वयम् । विनोद इव मे चित्ते विभाति नृपसत्तम ॥ २७ ॥ जनक उवाच सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चिदिदं मतम् । तथापि शृणु विप्रेन्द्र गुरुर्मम सुपूजितः ॥ २८ ॥ पितुः सङ्गं परित्यज्य त्वं वनं गन्तुमिच्छसि । मृगैः सह सुसम्बन्धो भविता ते न संशयः ॥ २९ ॥ महाभूतानि सर्वत्र निःसङ्गः क्व भविष्यसि । आहारार्थं सदा चिन्ता निश्चिन्तः स्याः कथं मुने ॥ ३० ॥ दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च । तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वा न वा ॥ ३१ ॥ विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः । न मे विकल्पसन्देहो निर्विकल्पोऽस्मि सर्वथा ॥ ३२ ॥ सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुञ्जामि सर्वथा । न बद्धोऽस्मीति बुद्ध्याहं सर्वदैव सुखी मुने ॥ ३३ ॥ त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया । इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः ॥ ३४ ॥ देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता । तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः ॥ ३५ ॥ सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् । आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम् ॥ ३६ ॥ आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् । आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः ॥ ३७ ॥ स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः । वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ३८ ॥ जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः । स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः ॥ ३९ ॥ पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी । शुकश्चकार पत्‍नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि ॥ ४० ॥ स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि । कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा ॥ ४१ ॥ कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् । ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणुहाय महात्मने ॥ ४२ ॥ अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् । ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्‌भवः ॥ ४३ ॥ कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः । ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम् ॥ ४४ ॥ पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् । मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम् ॥ ४५ ॥ नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् । कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः ॥ ४६ ॥ ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः । उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः ॥ ४७ ॥ आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः । गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा ॥ ४८ ॥ उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् । अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः ॥ ४९ ॥ तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः । व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत् ॥ ५० ॥ गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् । क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम् ॥ ५१ ॥ सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा । तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत् ॥ ५२ ॥ रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् । पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम् ॥ ५३ ॥ शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् । व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः ॥ ५४ ॥ परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः । तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता ॥ ५५ ॥ कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ । व्यास उवाच न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते ॥ ५६ ॥ अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे । महादेव उवाच छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम् ॥ ५७ ॥ तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप । सूत उवाच तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम् ॥ ५८ ॥ दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत । अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात् ॥ ५९ ॥ शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः ॥ ६० ॥

śuka uvāca sandeho'yaṃ mahārāja vartate hṛdaye mama | māyāmadhye vartamānaḥ sa kathaṃ niḥspṛho bhavet || 1 || śāstrajñānaṃ ca samprāpya nityānityavicāraṇam | tyajate na mano mohaṃ sa kathaṃ mucyate naraḥ || 2 || antargataṃ tamaśchettuṃ śāstrād‌bodho hi na kṣamaḥ | yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā || 3 || adrohaḥ sarvabhūteṣu kartavyaḥ sarvadā budhaiḥ | sa kathaṃ rājaśārdūla gṛhasthasya bhavettathā || 4 || vittaiṣaṇā na te śāntā tathā rājyasukhaiṣaṇā | jayaiṣaṇā ca saṅgrāme jīvanmuktaḥ kathaṃ bhaveḥ || 5 || caureṣu caurabuddhistu sādhubuddhistu tāpase | svaparatvaṃ tavāpyasti videhastvaṃ kathaṃ nṛpa || 6 || kaṭutīkṣṇukaṣāyāmlarasānvetsi śubhāśubhān | śubheṣu ramate cittaṃ nāśubheṣu tathā nṛpa || 7 || jāgratsvapnasuṣuptiśca tava rājan bhavanti hi | avasthāstu yathākālaṃ turīyā tu kathaṃ nṛpa || 8 || padātyaśvarathebhāśca sarve vai vaśagā mama | svāmyahaṃ caiva sarveṣāṃ manyase tvaṃ na manyase || 9 || miṣṭamatsi sadā rājanmudito vimanāstathā | mālāyāṃ ca tathā sarpe samadṛk kva nṛpottama || 10 || vimuktastu bhaved‌rājan samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | ekātmabuddhiḥ sarvatra hitakṛtsarvajantuṣu || 11 || na me'dya ramate cittaṃ gṛhadārādiṣu kvacit | ekākī niḥspṛho'tyarthaṃ careyamiti me matiḥ || 12 || niḥsaṅgo nirmamaḥ śāntaḥ patramūlaphalāśanaḥ | mṛgavadvicariṣyāmi nirdvandvo niṣparigrahaḥ || 13 || kiṃ me gṛheṇa vittena bhāryayā ca surūpayā | virāgamanasaḥ kāmaṃ guṇātītasya pārthiva || 14 || cintyase vividhākāraṃ nānārāgasamākulam | dambho'yaṃ kila te bhāti vimukto'smīti bhāṣase || 15 || kadācicchatrujā cintā dhanajā ca kadācana | kadācitsainyajā cintā niścinto'si kadā nṛpa || 16 || vaikhānasā ye munayo mitāhārā jitavratāḥ | te'pi muhyanti saṃsāre jānanto'pi hyasatyatām || 17 || tava vaṃśasamutthānāṃ videhā iti bhūpate | kuṭilaṃ nāma jānīhi nānyatheti kadācana || 18 || vidyādharo yathā mūrkho janmāndhastu divākaraḥ | lakṣmīdharo daridraśca nāma teṣāṃ nirarthakam || 19 || tava vaṃśod‌bhavā ye ye śrutāḥ pūrve mayā nṛpāḥ | videhā iti vikhyātā nāmataḥ karmato na te || 20 || nimināmābhavad‌rājā pūrvaṃ tava kule nṛpa | yajñārthaṃ sa tu rājarṣirvasiṣṭhaṃ svaguruṃ munim || 21 || nimantrayāmāsa tadā tamuvāca nṛpaṃ muniḥ | nimantrito'smi yajñārthaṃ devendreṇādhunā kila || 22 || kṛtvā tasya makhaṃ pūrṇaṃ kariṣyāmi tavāpi vai | tāvatkuruṣva rājendra sambhāraṃ tu śanaiḥ śanaiḥ || 23 || ityuktyā niryayau so'tha mahendrayajane muniḥ | nimiranyaṃ guruṃ kṛtvā cakāra makhamuttamam || 24 || tacchrutvā kupito'tyarthaṃ vasiṣṭho nṛpatiṃ punaḥ | śaśāpa ca patatvadya dehaste gurulopaka || 25 || rājāpi taṃ śaśāpātha tavāpi ca patatvayam | anyonyaśāpātpatitau tāveva ca mayā śrutam || 26 || videhena ca rājendra kathaṃ śapto guruḥ svayam | vinoda iva me citte vibhāti nṛpasattama || 27 || janaka uvāca satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcididaṃ matam | tathāpi śṛṇu viprendra gururmama supūjitaḥ || 28 || pituḥ saṅgaṃ parityajya tvaṃ vanaṃ gantumicchasi | mṛgaiḥ saha susambandho bhavitā te na saṃśayaḥ || 29 || mahābhūtāni sarvatra niḥsaṅgaḥ kva bhaviṣyasi | āhārārthaṃ sadā cintā niścintaḥ syāḥ kathaṃ mune || 30 || daṇḍājinakṛtā cintā yathā tava vane'pi ca | tathaiva rājyacintā me cintayānasya vā na vā || 31 || vikalpopahatastvaṃ vai dūradeśamupāgataḥ | na me vikalpasandeho nirvikalpo'smi sarvathā || 32 || sukhaṃ svapimi viprāhaṃ sukhaṃ bhuñjāmi sarvathā | na baddho'smīti buddhyāhaṃ sarvadaiva sukhī mune || 33 || tvaṃ tu duḥkhī sadaivāsi baddho'hamiti śaṅkayā | iti śaṅkāṃ parityajya sukhī bhava samāhitaḥ || 34 || deho'yaṃ mama bandho'yaṃ na mameti ca muktatā | tathā dhanaṃ gṛhaṃ rājyaṃ na mameti ca niścayaḥ || 35 || sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya śukaḥ prītamanābhavat | āpṛcchya taṃ jagāmāśu vyāsasyāśramamuttamam || 36 || āgacchantaṃ sutaṃ dṛṣṭvā vyāso'pi sukhamāptavān | āliṅgyāghrāya mūrdhānaṃ papraccha kuśalaṃ punaḥ || 37 || sthitastatrāśrame ramye pituḥ pārśve samāhitaḥ | vedādhyayanasampannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || 38 || janakasya daśāṃ dṛṣṭvā rājyasthasya mahātmanaḥ | sa nirvṛtiṃ parāṃ prāpya piturāśramasaṃsthitaḥ || 39 || pitṝṇāṃ subhagā kanyā pīvarī nāma sundarī | śukaścakāra pat‍nīṃ tāṃ yogamārgasthito'pi hi || 40 || sa tasyāṃ janayāmāsa putrāṃścatura eva hi | kṛṣṇaṃ gauraprabhaṃ caiva bhūriṃ devaśrutaṃ tathā || 41 || kanyāṃ kīrtiṃ samutpādya vyāsaputraḥ pratāpavān | dadau vibhrājaputrāya tvaṇuhāya mahātmane || 42 || aṇuhasya sutaḥ śrīmānbrahmadattaḥ pratāpavān | brahmajñaḥ pṛthivīpālaḥ śakakanyāsamud‌bhavaḥ || 43 || kālena kiyatā tatra nāradasyopadeśataḥ | jñānaṃ paramakaṃ prāpya yogamārgamanuttamam || 44 || putre rājyaṃ nidhāyātha gato badarikāśramam | māyābījopadeśena tasya jñānaṃ nirargalam || 45 || nāradasya prasādena jātaṃ sadyo vimuktidam | kailāsaśikhare ramye tyaktvā saṅgaṃ pituḥ śukaḥ || 46 || dhyānamāsthāya vipulaṃ sthitaḥ saṅgaparāṅmukhaḥ | utpapāta gireḥ śṛṅgātsiddhiṃ ca paramāṃ gataḥ || 47 || ākāśago mahātejā virarāja yathā raviḥ | gireḥ śṛṅgaṃ dvidhā jātaṃ śukasyotpatane tadā || 48 || utpātā bahavo jātāḥ śukaścākāśago'bhavat | antarikṣe yathā vāyuḥ stūyamānaḥ surarṣibhiḥ || 49 || tejasātivirājanvai dvitīya iva bhāskaraḥ | vyāsastu virahākrāntaḥ krandanputreti cāsakṛt || 50 || gireḥ śṛṅge gatastatra śuko yatra sthito'bhavat | krandamānaṃ tadā dīnaṃ vyāsaṃ matvā śramākulam || 51 || sarvabhūtagataḥ sākṣī pratiśabdamadāttadā | tatrādyāpi gireḥ śṛṅge pratiśabdaḥ sphuṭo'bhavat || 52 || rudantaṃ taṃ samālakṣya vyāsaṃ śokasamanvitam | putra putreti bhāṣantaṃ viraheṇa pariplutam || 53 || śivastatra samāgatya pārāśaryamabodhayat | vyāsa śokaṃ mā kuru tvaṃ putraste yogavittamaḥ || 54 || paramāṃ gatimāpanno durlabhāṃ cākṛtātmabhiḥ | tasya śoko na kartavyastvayāśokaṃ vijānatā || 55 || kīrtiste vipulā jātā tena putreṇa cānagha | vyāsa uvāca na śoko yāti deveśa kiṃ karomi jagatpate || 56 || atṛpte locane me'dya putradarśanalālase | mahādeva uvāca chāyāṃ drakṣyasi putrasya pārśvasthāṃ sumanoharām || 57 || tāṃ vīkṣya muniśārdūla śokaṃ jahi parantapa | sūta uvāca tadā dadarśa vyāsastu chāyāṃ putrasya suprabhām || 58 || dattvā varaṃ harastasmai tatraivāntaradhīyata | antarhite mahādeve vyāsaḥ svāśramamabhyagāt || 59 || śukasya viraheṇāpi taptaḥ paramaduḥkhitaḥ || 60 ||